|
ADİGE BOYLARI
ŞAPSIĞLAR: Kuban Nehri'nin güneyindeki düzlük ile Kafkas Dağları'na kadar uzanan bölgede ve doğudan Bjeduğlar ve Abzahlar, batıdan ise Natukhaçlarla çevrilidirler. Yurtlarına başlıca Psekups, Psehış ve Pşeha ırmakları giibi Kuban'a dökülen akarsular sularlar. Şapsığların bir grubu Kafkas Dağları'nın güney eteklerinde Psizuy Vadisi'nde oturur. Natukhaçlar'ında Şapsığlardan ayrılmış bir kitle oldukları da ileri sürülüyor. Bunların Tuapse yakınlarında oturan kolonilerine ''Küçük Şapsığlar'' , dağların kuzeyinde Kuban'a doğru oturan ana kütlelerine ise ''Büyük Şapsığlar'' denir.
BESLENEYLER: Büyük ve Küçük Laba vadileri ile Urup havzasında otururlardı. Ayrıca Kuban Ovası ile Çeçen, Fars ve Psefır vadilerine kadar da yayılmışlardır. Genellikle Kabardeylerle birlikte anılırlar. Kafkas kabilelerinin en asil ve iziksel yapı bakımından en güzel insanların çıktığı bir kabile olarak bilinir. Batılarında Kemirguveyler ve Abzahlar bulunur. Güneybatı ve güneylerinde ise Barakay, Kazılbeğ, Segerey ve Başılbeğ gibi Abaza oymakları bulunur. Kuzeyden ise Besleneyler'in arazisi Kuban Nehri tarafından sınırlanır.
BJEDUĞLAR: Doğudan Kemirguveyler, batıdan Şapsığlar, güneyden Abzahlar, kuzeyden de Kuban Nehri tarafından sınırlanır. Rusların XIX. yy. baskılarına kadar Kuban Nehri'nin kuzeyinde otururlardı. Kuban'ın güneyine göç ettikten sonra Psıkh, Mart(Psıkhomat), Pçah, Psekups, Çebi, Unabat ve Sup vadilerine yerleşmişlerdi. Nisbeden küçük bir kabile idiler.
JANELER: 1778'e kadar Kuban'ın sağ sahilinde oturan Janeler, Rusların yaklaşması üzerine bu nehrin sol sahiline çekilmişlerdir. 1864'e kadar Adegum Irmağı boyunca ve Pşets ile Kholay vadilerinde Karakubanski Adası'nda yaşadılar. Doğudan Şapsığlar, güneyden de Natukhaçlar ile karışarak erimiş olduklarından, göç devresinde nüfusları çok azladı.
KABARDEYLER: En kalabalık Çerkes kabilesidir. Büyük ve Küçük Zelençuk havzalarından güneydoğuya doğru Vladikafkas'a uzanan Tumak ile Terek'in yukarı kollarının suladıkları geniş bölgede otururlar. Batı komşuları Besleneyler ki Kabardey'in bir kolu olarak kabul edilirler, Abazalar, doğu komşuları Çeçen-İnguşlar, güney komşuları ise Karaçay-Balkar'dır. Büyük ve Küçük Kabardeyler olmak üzere iki gruba ayrılırlar. Büyük Kabardeyler Nalçik ve çevresinde, Küçük Kabardeyler ise Mozdok çevresinde otururlar. Bu kabile Kafkasya'nın en hassaa noktalarından birini tutar ve aynı zamanda Doğu, Batı Kafkasya arasında köprü görevi yapar. Kabardeyler Ruslarla mücadelelere diğer kabileler kadar çok katılmamışlardır. Ancak bazı grupların soydaşlarının mücadelesine seyirci kalmamak için Abzahların yanında yer almışlardır.
ABZAHLAR: Kabardeylerden sonra en kalabalık Çerkes kabilesidir. Bu kabilede Ruslara karşı mücadelelerde Natukhaç ve Ubıhlarla birlikte en ön saflarda yer almıştır. Bu kabile içinde diğer kabilelere göre asillerin nüfusu ve sınıf farklılıkları daha belirgindir. Bu kabile Kafkas Dağları'nın kuzey eteklerinde ve Kuban'ın orta mecrasına katılan kollarının suladıkları bölgede yaşarlar.Başlıca kolları: 1) Şagvaşe, Khurçips, Pşeha, Pkhtas, Tfiseps kolları 2) Laba, Psizun, Şegupsin, Hagur, Fras kolları, 3) Psıj, Mat, Pças kolları 4) Psekups Irmağı etrafında oturmaktaydılar.
KEMİRGUVEYLER: Kuban Nehri ile Laba ve Şagvaşe nehirleri arasındaki bölgede otururlar. Üç gruptan meydana gelirler. 1) Kuban Nehri'ne doğru Ademeyler 2) Ciraki ve Razatay civarında Yegerkoylar 3) Kiraylar Kemirguveylerin yaşadıkları bölge kuzeyden Kuban, doğudan Besleneyler, batıdan Bjeduğlar, güneyden ise Abzahlar tarafından çevrilir.
NATUKHAÇLAR: Karadeniz kıyılarında Taman Yarımadası'ndan kıyı boyunca Şapsığ, Ubıh ve Abzah bölgelerine kadar uzanan alanda yaşıyorlardı. Adegum, Tsemez, Taşıps, Bakan, Lieşepsin, Kudak, Nepif, Psıf, Khups, Prebeps vasdileri Natukhaçlara aitti. Anapa ve Novorossiski çevrelerinde daha yoğun olarak bulunuyorlardı. Kafkasya'da Rusya'ya karşı en faal bir biçimde karşı koyan kabileler arasında yer almışlardır. HATIKOYLAR: Küçük bir kabiledir. Osmanlı topraklarına göç eden nüfus içersinde bu kabileye mensup kişilerden de söz edilmektedir. XVIII. yy.'ın sonlarında Bjeduğlar'ın batısında ve Kuban Nehri'nin sol tarafı ile Şagvaşe'nin sağ tarafında oturuyorlardı. Ancak XIX. yy.'ın ilk yarısında daha doğuya kayarak Bjeduğlar ve Kemirguveylerin arasına yerleşmişlerdi.
MAKHOŞLAR: Bu kabile de küçüktür. Ancak bunlardan da bilhassa 1858-1859 yıllarında bu tarafa birçok grubun göç etmiş olduğuna dair kayıtlara Osmanlı arşiv belgelerinden rastlanmıştır. Bu kabile Laba ve Şagvaşe ırmaklarının orta mecraları arasında ve Fars'ın yukarı boylarında oturuyordu. Daha önceleri ise Batınkoy'un kuzeyinde ve Laba'nın batısında oturmaktaydı.
MAMHEĞLAR: Efsanelerde, Karadeniz kıyılarından Psheh Nehri'nin yükseklerine yerleşen Mamheğlar, önceleri üç büyük aileden oluşmuşlardı:Shnah, Mami, Tlizhho. Nüfusta önemli bir artış olduğu zaman (doğal ve Abadzeh'den gelen göçmenler ile) 1862'ye kadar kalacakları ve 16 köy oluşturacakları Beyaz Nehir ve Kurdzhips arasındaki topraklara yerleştiler. Yazarlara göre XIX. yy. ortasında Mamheğlerin sayısı 3500 kadardı. Diğer kaynaklar hala sayının 15000 kadar olduğunu gösterir. Temirgoylarınkine yakın özel bir lehçe konuşuyorlardı. Geleneklerinde ve hayat stillerinde ise Abzahlara yakınlardı.
|