Çerkeslerin Anasayfası

Yeni Bir Kitap: Nartlar

Ufuk Tavkul tarafından hazırlanan "Nartlar-Karaçay-Malkar Mitolojisinin Destan Kahramanları" isimli kitap Türk Dil Kurumu Yayınları arasında çıktı.

Kitabın tanıtım bülteninde yer alan bilgiler şöyle:

SUNUÅž

Karadeniz ile Hazar Denizi arasında 1.100 kilometre boyunca bir duvar gibi uzanan sarp ve yüksek Kafkas Dağları, tarihten günümüze pek çok kavim, millet ve halka ev sahipliği yaparken, bu dağlarda yaratılan zengin kültürün de günümüze kadar korunarak gelmesinde en önemli rolü oynamıştır. Yüzyıllar boyunca bir arada yaşayan Abhazlar-Abazalar, Adige (Çerkes) boyları, Karaçay-Malkarlılar, Osetler, Çeçen-İnguşlar, Kumuklar, Lezgiler, Avarlar, Laklar, Dargılar farklı etnik kökenlerden gelseler ve birbirinden tamamen farklı dillerde konuşsalar da, Kafkas Dağları’nda sürdürdükleri ortak hayat tarzı neticesinde birbirlerine yakınlaşmışlar, evlilik, göç, ticaret gibi sosyo-ekonomik sebeplerle etnik yönden birbirleriyle karışırlarken, Kafkas Kültürü adını verdiğimiz ortak bir kültürün etrafında birleşmişlerdir.

Nart destanları yeryüzünde tek bir millete yahut halka ait olmayıp, değişik dillerde konuşan pek çok halkın ortak kültürel mirası olması açısından tek örneği teşkil etmektedir. Kafkasya halklarını ortak bir kültürel kimlik etrafında toplayan Nart destanları, Kafkas kültürünün olduğu kadar Kafkas mitolojisinin de sembolü sayılmaktadır. Nart destanlarının doğup gelişmesinde Kafkas kültür dairesine mensup bütün Kafkas halklarının payı vardır. Dolayısıyla Nart destanları Karaçay-Malkarlıların olduğu kadar, Abhazların, Adigelerin (Çerkeslerin), Osetlerin de milli destanıdır.
Abhaz, Adige ve Oset Nart destanları konusunda Türkiye’de çeşitli kitaplar yayımlanmakla birlikte, Nart destanları açısından zengin bir mirasa sahip Karaçay-Malkarlıların Nart destanları ile ilgili bir kitabın eksikliği hissedilmektedir. Hazırladığımız kitap bu konudaki eksikliği doldurmayı hedeflerken, Karaçay-Malkar Nart destanlarının diğer Kafkas halklarının Nart destanları ile mukayese edilmesini sağlamayı, bu arada Türk mitolojisi ile ilgili araştırmalara da kaynak teşkil etmeyi amaçlamaktadır.

Prof. Dr. Ufuk TAVKUL


NART DESTANLARI HAKKINDA BİR KAÇ SÖZ

Karaçay-Malkar folklorunun en önemli bölümlerinden birini, Kafkas halklarının mitolojisi olarak da adlandırabileceğimiz Nart destanları oluşturmaktadır.

Kafkas mitolojisine göre Nartlar bugünkü Kafkasya halklarının ataları sayılan efsanevi bir halktır. Destanlarda anlatılanlara göre Nartlar atı evcilleştirmişler, demiri bulmuşlardır. Nartlar mertliğin, cesaretin, iyiliğin ve Kafkas kültürünün sembolüdürler. Son derece akıllı ve usta savaşçılar olan Nartlar, insanüstü varlıklar olan düşmanlarını kaba kuvvetle değil, ince zekâları ve kurnazlıkları ile yenmektedirler.
Nart destanları, değişik dillerde konuşan ve farklı etnik kökenlerden gelen Kafkasya halkları arasında, onların kültürlerini birleştirici önemli bir unsur olarak ortaya çıkmaktadır. Karaçay-Malkar, Adige, Abhaz-Abaza, Oset ve Çeçen-İnguş halklarının folklorlarında Nart destanları eski Kafkas kültürünün en belirgin temsilcisi olma özelliği taşımaktadır.

Kafkas halkları arasında yaşayan Nart destanlarının kökeni ve ortaya çıkışı meselesi henüz tam olarak aydınlığa kavuşturulamamıştır. Nart destanlarının Kafkasya halkları arasında doğuşunu ve gelişip yayılışını kesin olarak belirlemek mümkün görünmemektedir. Yüzyıllar boyunca etnik açıdan birbirleriyle karışan ve ortak bir sosyo-kültürel yapı etrafında birleşen Kafkasya halkları arasında Nart destanlarının asıl sahiplerini tespit etmek gibi bir iddiayı ileri sürmek bilimsel açıdan imkânsız olarak görülmelidir.

Kafkasya’da yüzyıllar boyu birlikte yaşayan Adige, Abhaz-Abaza, Karaçay-Malkar, Çeçen-İnguş ve Oset halklarının Nart destanlarında benzer motiflerin yer aldığı görülmektedir. Sosyolojik açıdan Kafkasya halkları arasındaki kültürleşmeye en güzel örneği teşkil eden Nart destanları, Kafkas halklarının kültürlerini birleştirici bir unsur olmaktadır.

Karaçay-Malkar Nart Destanları

Karaçay-Malkar Nart destanları yüzyıllar boyunca halkın hafızasında nazım ya da nesir şeklinde saklanmıştır. Eski Türk ve Moğol halklarının bir çoğunda olduğu gibi Karaçay-Malkar destanları da çoğunlukla nazım (cır) şeklindedir.

Karaçay-Malkar Nart destanlarının başlıca kahramanları şu adları taşırlar:
Örüzmek, Sosurka, Sosuruk, Soslan, Davat, Debet, Devet, Sibilçi, Alavgan, Fuk, Karaşavay, Şavay, Batraz, Batrez, Batıraz, Nöger, Cönger, Şırdan, Açemez, Aymuş, Gezoh, Satanay Biyçe, Agunda, Kırs Biyçe, Akbilek, Gilâstırhan, Sozuk, Habiç, Bolat Hımıç, Bödene, Raçıkav, Çüyeldi, Çüyerdi, Bora Batır.
Destanlarda Debet’in Yer Tanrısı ile Gök Tanrısının oğlu olduğu, Satanay Biyçe’nin annesinin ay, babasının güneş olduğu, Örüzmek’in gökten düşen bir kuyruklu yıldızın içinden çıkarak, kurt sütü içerek büyüdüğü, Sosurka’nın granit bir kayadan doğduğu anlatılmaktadır. Olağanüstü şekillerde doğan bu Nart kahramanlarının doğaüstü güçleri vardır. Debet’in kalbi ve kanı ateştendir. O ateşin, taşın ve hayvanların dillerini bilir. Satanay Biyçe gelecekten haber verir, istediği insanın veya hayvanın şekline girebilir. Sosurka’ya ok işlemez. Karaşavay soğuktan ve ateşten korkmaz. O ve atı Gemuda şekillerini değiştirebilirler (Haciyeva 1988: .

Mitolojik bir karakter taşıyan Karaçay-Malkar Nart destanlarında olağanüstü güçlere hükmeden tanrıların varlığı dikkati çekmektedir. Nartlar Kün Teyri veya Kaynar Teyri adını taşıyan Güneş Tanrısı, Cer Teyri adını taşıyan Yer Tanrısı, Suv Teyrisi adını taşıyan Denizler ve Irmakların Tanrısı ile Suv Anası adını taşıyan Denizler ve Irmaklar Tanrıçası, Ot Teyri adını taşıyan Ateş Tanrısı, Cel Teyri adını taşıyan Rüzgâr Tanrısı, Eliya adını taşıyan Yıldırımlar Tanrısı ve Apsatı adını taşıyan Av Tanrısının hâkimiyeti altındaki bir dünyada yaşamaktadırlar.

Karaçay-Malkar Nart destanları XIX. yüzyıl ortalarından itibaren Rus etnograflarının ve bilim adamlarının dikkatini çekmiş, yerli halkla irtibata geçen bilim adamları tarafından derlenip, Rusça’ya çevrilerek yayımlanmaya başlamıştır.

Rus bilim adamı P. Ostryakov, Karaçay-Malkar köylerinden Bashan’da Safar-Aliy ve Navruz Urusbiyev’den derlediği Karaçay-Malkar Nart destanlarını ilk olarak 1879 yılında Vestnik Evropı adlı dergide yayımlamıştır. İki yıl sonra, 1881 yılında Safar-Aliy Urusbiyev Sbornik Metarialov Dlya Opisaniya Mestnostey i Plemen Kavkaza adlı derginin birinci sayısında Örüzmek, Şavay, Raçıkav, Sosuruk adlı dört Karaçay-Malkar Nart destanını ilk olarak okuyuculara sunmuştur (Ortabaylanı 1987:4). M. Aleynikov, aynı derginin 1883 yılında yayımlanan 3. sayısında Karaçay hikâyeleri adı altında birkaç Karaçay-Malkar Nart destanını daha yayımlamıştır (Ortabaylanı 1987:4). 1898 yılında Sbornik Metarialov Dlya Opisaniya Mestnostey i Plemen Kavkaza dergisinde, Karaçay köylerinden derlenen Nart destanları A.N. Daçkov-Tarasov tarafından yayımlanarak bilim dünyasına sunulmuştur (Daçkov-Tarasov 1898). XX. yüzyıl başlarında Rus bilim adamları Karaçay-Malkar Nart destanları konusundaki derleme çalışmalarına devam etmişler, 1903 yılında H.P. Tulçinskiy Karaçay-Malkar Nart destanlarını, halk şarkılarını ve atasözlerini Terskiy Sbornik adlı dergide yayımlamıştır (Tulçinskiy 1903)

kafkasevi