|
Thule ile ilgili bu çizgideki bilgilere biraz ara verip bir amerika seyahati yapalım ve orada thule bağlantısı arayalım.
Na-Dené Dil Ailesinde Dillerin Sınıflandırılması Üzerine Teoriler Na-Dené Dil Ailesi, Alaska’dan başlayarak kıtanın batı kıyısı ile Meksika’nın içlerine dek geniş bir coğrafyaya yayılmıştır. Amerika Birleşik Devletleri, Kanada ve Meksika nüfus verilerine göre bu dil ailesine üye, yedisi ölüsü (Tsetsaut, Nikola, Kwalhioqua, Umpqua, Galis, Wailaki ve Eyak) yirmi dokuzu halen konuşulan (Haida, Tlingit, Ahtna, Tanaina, İngalik, Koyukon, Kuçin, Tahltan, Sekani, Kunduz, Çipevya, Slavey, Hare, Dogrib, Karier, Babin, Çilkotin, Sarsi, Tolowa, Tututni, Kokil, Hupa, Matol, Kato, Navaho, Batı Apaçi, Hikariya Apaçi ve Çirikahua) toplam otuz beş dil bulunur. Krauss ise araştırmasında kırk beş dil sayar. Na-Dené dil ailesi, birer dilin üye olduğu Haida ve Tlingit öbekleri yanında, geniş bir coğrafyaya yayılmış olan Atabaskan öbeği olmak üzere üç ana gruba ayrılır. Haida öbeği neredeyse sadece Kanada ve Alaska’da konuşulur, bu öbekte tek bir dil vardır; Haida dili. Tlingit öbeği ise iki dili içerir Tlingit ve Eyak dilleri. Eyak dili günümüzde konuşulmamaktadır. Atabaskan öbeğine bağlı dillerse, Alaska ve Kanada’nın Pasifik sahilinden güneye, Meksika’nın kuzey eyaletlerine dek yayılmıştır. Kültürel açıdan birbirine benzeyen Haida ve Tlingit grubunun aksine Atabaskan dillerinin konuşan halklar arasında kültürel bir çeşitlilik gözlenir. Güneyde, Amerika Birleşik Devlerinin Arizona Eyaleti ve New Meksiko’dan, kuzeydeyse Alaska’daki Yukon vadisine dek bu dağınık coğrafyada, Atabaskan dillerini konuşan göçebe, yerleşik birçok değişik tarzda yaşam biçimini benimsemiş topluma rastlanır. Goddard (1996) ve Mithun (1999) ölü olanlarla birlikte toplam kırk beş Na-Dené dili saymaktadır. Son yıllarda bu önerme kabul görmeye başlamıştır. Goddard, Mithun’dan tek bir farkla ayrılır. O, Eyak dilini Atabaskan dillerine daha yakın bir ilişkisi olduğunu vurgular. Goddard ve Mithun tarafından benimsenen sınıflandırmada özellikle Atabaskan koluna bağlı dillerin bazılarının lehçe mi, yoksa ayrı bir dil mi olduğu tartışılmaktadır. Otuz bir Kuzey Atabaskan dili, Alaska’nın içlerinde Kuzey ve Kuzeybatı Kanada’da (Yukon ve Kuzeybatı Yönetim Bölgesi) İngiliz Kolumbiyası olarak da bilinen bölgelerde konuşulur (İngiliz Kolumbiyası, Alberta, Saskatchewan ve Manitoba). Bazı Atabaskan dilleri Kanada’da Kuzeybatı Yönetim bölgesinde resmi dildir (Çipevya, Dogrib, Kuçin ve Slavey). Pasifik kıyısı ve güney Oregon ve Kuzey Kaliforniya’da ise yedi Atabaskan dili bulunmaktadır. Bunun dışında kuzey ve okyanus kıyısında konuşulan Atabaskan dillerinden yalıtılmış altı Güney Atabaskan dili bulunur; bunlar Apaçi ve Navaho topluluğudur. Bu dillerde Amerika Birleşik Devletlerinin güneybatısı ve Meksika’nın kuzeybatısının bir kısmında konuşulmaktadır. Bazı dilbilimciler Eyak grubunu Atabaskan koluyla birleştirerek bir grup oluştururlar (Goddard’ın sınıflandırması), bu gruba Eyak-Atabaskan denilmektedir. Bazı dilbilimcilerse Na-Dené dil ailesi için onu oluşturan üç kolun ismini anarak adlandırır. (Atabaskan-Eyak-Tlingit). Na-Dené Dil Ailesinin ayrıldığı kollar ya da alt-gruplar hakkında birçok görüş bulunmaktadır. Atabaskan kolu ilk başlarda coğrafi konuma göre sınıflandırılmıştı;
▪ Kuzey Atabaskan alt-grubu ▪ Pasifik Kıyısı Atabaskan alt-grubu ▪ Güney Atabaskan alt-grubu
Daha sonraları, özellikle Pasifik Kıyısı alt grubunda halkların kökenlerine göre bir sınıflandırma yapılma eğilimi oluşmuştur. Kuzey grubu ise sınıflandırma bahsinde oldukça problemlidir. Sınıflandırma alanında 1973 ve 1982 yıllarında Krauss tarafından iki önemli çalışma yapılmıştır. Krauss coğrafi sınıflandırmadan çok Atabaskan kabilelerinin kökensel ilişkisi üzerinde durarak bir sınıflandırma yoluna gitmiştir. Rice, Goddard (1996) ve Mithun (1999) Atabaskan Dilleri üzerine başka bir alternatif sınıflandırma üzerinde durdular;
▪ Güney Alaska alt-grubu ▪ Merkezi Alaska-Yukon alt-grubu ▪ Kuzeybatı Kanada alt-grubu ▪ Tsetsaut alt-grubu ▪ Merkezi İngiliz Kolumbiyası alt-grubu ▪ Sarsi alt-grubu ▪ Kwalhiokua-Tlatskanai alt-grubu ▪ Pasifik Kıyısı Atabaskan alt-grubu ▪ Apaçi alt-grubu
Kuzey Atabaskan alt-grubu konusunda bazı çelişkiler bulunmaktadır. Kwalhioqua-Tlatskanai alt-grubu bazen Pasifik Kıyısı Grubu altında değerlendirilmektedir. Krauss, bu tek dilden oluşan kolun Pasifik Kıyısı Grubu dillerine daha yakın olduğunu belirtir. Başka bir sınıflandırmaysa Jeff Leer tarafından Tuttle ve Hargus’un ardılı olarak 2004 yılında yapılmıştı;
▪ Alaska (Ahtna, Dena’ina, Deg Hit’an, Koyukon, Kolçan, Aşağı Tanana, Tanacross, Yukarı Tanana, Gwich’in, Han) ▪ Yukon (Tsetsaut, N. Tutchone, S. Tutchone, Tagish, Tahltan, Kaska, Sekani, Dunneza) ▪ İngiliz Kolumbiyası (Babin-Witsuwit’en, Dakelh, Çilkotin) ▪ Doğu (Dene Suline, Slavey, Dogrib) ▪ Güney (Tsuut’ina, Apaçi, Pasifik Kıyısı Atabaskan)
Zaman içinde, Atabaskan Dilleri üzerine ayrıntılı, ayrıntılı olduğu kadar da tartışmalı bir sınıflandırma biçimi benimsenmiştir. Fakat bu listelerde bazen dil olarak kabul edilenler başka listelerde lehçe olarak anılabilmektedir. Tuttle ve Hargus’un sınıflandırılmasına alternatif olarak, başka bir sınıflandırmada ise Krauss’undur ki bu da en genel geçer kabul edilen sınıflandırmadır. Krauss, kırk beş Na-Dené dili sayar;
○ Haida Kolu; Haida Dili ○ Tlingit-Eyak Kolu; Tlingit Dili ve Eyak Dili ○ Atabaskan Kolu; ▪ Kuzey Atabaskan Grubu; ▪ Güney Alaska alt grubu; Ahtna Dili, Tanaina Dili (Dena’ina) ▪ Merkezi Alaska – Yukon alt grubu; İngalik Dili (Deg Hit’an), İnnoko Dili (Holikaçuk), Koyukon Dili, Kolçan Dili (Yukarı Kuskokwim), Aşağı Tanana Dili (Tanana), Tanacross Dili, Yukarı Tanana Dili, Güney Tuçon Dili (Tutchone), Kuzey Tuçon Dili, Kuçin Dili (Kutchin ya da Gwich’in), Han Dili (Hän) ▪ Kuzeybatı Kanada alt grubu; iki alt kola yarılır; A – Tahltan-Tagiş-Kaska alt kolu; Tagiş Dili, Tahltan Dili, Kaska Dili, Sekani Dili, Kunduz Kabilesi Dili (Dunneza ya da Beaver) B – Slave-Hare alt kolu (Güney ve Kuzey Slavey); Slavey Dili (Slave), Dağ Dili, Bear Gölü Dili, Hare Dili, Dogrib Dili, Çipevya Dili (Dene Suline, Chipewyan) ▪ Tsetsaut alt grubu; Tsetsaut Dili ▪ Merkezi İngiliz Kolumbiyası alt grubu; Babin Dili (Babine veya Kuzey Karier), Karier Dili (Carrier ya da Dakelh), Çilkotin Dili (Chilcotin ve ya Tsilhqot’in), Nikola Dili (Nicola, Stuwix) ▪ Sarsi alt grubu; Sarsi Dili (Tsuut’ina, Sarcee ya da Tsuu T’ina) ▪ Kwalhiokua–Klatskanie alt grubu; Kwalhiokua Dili (Klatskanie, Kwalhioqua) ▪ Pasifik Kıyısı Atabaskan Grubu – Kaliforniya Atabaskan alt grubu; Hupa Dili (Hoopa-Chilula), Matol Dili (Mattole ya da Bear Nehri), Eel Nehri Dili ▪ Oregon Atabaskan alt grubu; Yukarı Umpqua Dili, Tututni Dili (Rogue Nehri), Galis Dili (Galice-Applegate), Tolowa Dili (Tolowa) ▪ Güney Atabaskan (Apaçi) Grubu – Ova Apaçi alt grubu; Ova Apaçi Dili (Kiowa-Apache), Batı Apaçi alt grubu iki alt kola ayrılır; A – Çirikahua-Meskalero alt kolu; Çirikahua Dili (Chiricahua), Meskalero Dili (Mescalero), Navaho Dili (Navajo), Batı Apaçi Dili (Coyotero Apache), Doğu Apaçi alt grubu; Hikariya Dili (Jicarilla) ve Lipan Dili.
Na-Dené dillerinde de, Amerikan Yerli dillerinin birçoğunda rastlanan çokbireşimlilik özelliği karşımıza çıkar. Bu özellik başka dillere tek bir tümceyle çevrilebilen bir anlatının, neredeyse yekpare tek bir kelime tarafından ifade edilmesi olarak açıklanabilir. Tüm kavramlar, kökler, eylemler birbiri içine geçerek söylenir. Çokbireşimlilik Na-Dené dillerde, yine bir Kuzey Amerika yerli dil ailesi olan Algonkin dillerinde olduğu kadar abartılı bir biçimde karşımıza çıkmamaktadır. Bunun yanında titrem (ton) söylenişi aynı kelimeleri anlamca ayırmak için Na-Dené dillerinde rastlanan bir olgudur. Bu dil ailesine bağlı dillerin bazılarında yüksek ve alçak titreme rastlanır. Bunun yanında Na-Dené dillerinde yüksek ve alçak tona göre kimi dilleri ayrıştırmak mümkündür. Örneğin, Kuçin ve Apaçi dillerinde alçak, Çipevya dilinde ise yüksek tona rastlanır. Na-Dené dillerinde etken ve edilgen eylemler arasında kesin bir ayrım vardır. Adlardan eylem türetilebilir. Eylemde zamandan çok görünüş, çatısına önem verilmesi de bu dil ailesi için karakteristik özelliklerden biridir. Tekrar kurulmuş Ön-Atabaskan Dilinde dişyuvasıl, dişyuvasıl sürtünmeli, gırtlaksı, sızıcı, damaksıl, art damaksıl, çift dudaksıl, hışırtılı, küçül dil ünsüzleri yanında belirgin bir şekilde ayrışan yarı kapantılı, soluklu veya soluksuz, gırtlaksı, ötümlü veya ötümsüz ünsüzlere rastlanır. Tekrar kurulmuş olan Ön-Atabaskan Dilinde 40 ünsüz bulunduğunu Cook (1981), Krauss ve Golla (1981), Krauss ve Leer (1981), Cook ve Rice (1989) belirtmiştir. Ön-Atabaskan dilinde hemen tüm Atabaskan dillerinde karşımıza çıkan uzun ve kısa ünlü ayrımı bulunmaktadır.
Böyle bir incelemede adı geçen "atabaskan'lar" kimlerdir?
İndiana Üniversitesinden Amerikalı Profesör Denis Sinor Sibirya Türklerinden Tunguz kabileleri ve Yukagir'lerin Tunç çağı evrelerinden beri Kızılderililerle ortak bir kültüre sahip olduklarını tespit etmiştir.
Huş ağacından oyulmuş kayıklar Pirok yani deri ağaç kabukları örtülerek yapılmış barınaklar ya da Kızılderililerin yarı küresel (Wigwam) veya konik(tepec) çadırları tipinde ortak kültürler önünde yarık bulunan hafif giysi türleri makosenler karlı ormanlarıntemel ulaşım aracı kayak gibi donanımlar tespit etmiştir. (Erken iç Asya Tarihi- Prof. Dr. Sinor- S. 102)" (Tanrının Türkleri- Cilt.1- S.314- Semih Tufan Gülaltay)
"Sümer Tanrıçası İnanna'yı sembolize eden İnanna'nın "Ay kayığı" simgesi olan hilal şeklindeki boğaza takılan kolyeye Tork denilmektedir. Anadolu'da Hitit devleti kurulmadan evvel yaşayan Tork-lar (Torkom) Hitit devleti sonrası kralları Pamba devrinde Hititlere boyun eğmek zorunda kalmışlardı. (The Hitites-Gurney-Pelican-U.S.A.) (Age. Sayfa:315)
"Tork isimli Tanrıça İnanna timsali kolyeyi tıpkı Torkom'lar gibi Bozok (Etrak) kabileleri olan sarışın Kızılderili kabilelerinden Navajo'lar Şanı'lar Ocibya'lar kemikten yapılmış olarak boyunlarına takmaktadırlar. Bu "Tork"ları Çokta Kızılderilileri hilalin ortasına yıldız koyarak göğsü kaplayan geniş bir Ay yıldız kolye olarak kullanırlar. (H.C. Tanju- Tunçderililer- S.68)" (Age. Sayfa:315)
"Sümer alfabesinde "Tork" timsali C hilal "N" harfi yerine geçer. Fin-ogur dilinde de "Tork" kelimesi boğaz boyun anlamına gelen C hilal ile sembolize edilirdi." (Age. S.315)
"Mayalar kendi dillerine aynı bizim ifademizle "Mayanca" demektedirler. Maya'ların Orta Amerika'daki önemli yerleşim yerlerinden olan "Yuka-tan" isminin Türkistan'ın Yok-Tan bölgesinden gelme olduğu anlaşılmıştır. Bu bölge Sümer Türklerinin Mezopotamya'ya göçmeden evvelki yerleşim sahası idi...
Tahiti adasına ayak basan Captan Cook Kızılderililerin başlarına taktıkları çiçekten başlığa Türk adı verdiklerini 1769 yılında tespit etmiştir. (Papau Mailu Language- D'Argingy- Luzac- New Guiness) (Age. S.315)
"Fiji adalarında Rotuma yerlilerinin dillerinin Altaik dil olduğu tespit edilmiştir. Ayrıca Endonezya adalarının dillerinin de Altay dillerinden olduğu anlaşılmıştır." (H. Cemil Tanju-Tunç derililer. S.106) (Age.s.316)
"Doktor kelimesi yerine "Ah-men" kırık çıkıkçıya "Kak-bak" şifacı hekime"Ah-bak" çocuk doğurtan ebeye "ilk-alan-zah" derlerdi." Bütün Altaylılar gibi Kızılderililer birbirlerine amca baba teyze hala ağabey diye hitap ederler. Maya Kızılderililerinde 1878 yılında el öpme adeti tespit edilmiştir. (Tunç derililer. S.162) (Age. S. 316)
"Mohavk Kızılderilileri uzun eşek oyunu da dahil 12 Anadolu oyununun 11 tanesini bilmektedirler. Güreş ise bütün Kızılderili kabilelerinde dua ile başlanılan en önemli ata sporu olarak tatbik edilmektedir."
"Brezilya ormanlarında Zakuma Kızılderililerinde güreş rakiplerden birisi can verene kadar devam eder. Bizdeki "Kırkpınar" efsanesinde de pehlivanlar can verene kadar güreşmişlerdir."
"Anadolu Türklerinin parmaklar arasına sicim gererek oynadıkları sicim oyunu Atabaşkan ve Keçuva kabilelerinde de oynanmaktadır. Üstelik figürler ve isimler de aynıdır. Eğer Anadolu'da bir figüre yıldız deniliyorsa Kızılderililerde de yıldız denmektedir." (Tunç derililer. S. 181) (Age. S. 316)
"İnka'lar kök sülalesine "Ay-ullu" yani ulu soy demekle beraber kendi yöneticilerine Kur-Hakan demekteydiler. İnka'lar çocuklarına bir kahramanlık gösterene kadar ad vermezlerdi. Ad verme işlemi merasimle yapılırdı. (Dede korkut destanlarından Boğaç Han destanı hatırlanırsa orada da çocuk bir kahramanlık gösterdikten sonra ad almış ve bu ad alma işlemi de bir törenle gerçekleştirilmiştir.M.K.) bir kişi ölene kadar bir düzine ad ve nam sahibi olabilirdi. "
"Mayalarda buluğ çağına eren çocuklara ok ve yay verilirdi. Kafkasya Türklerinde hala yaşatıldığı üzere kadın kocasını adı ile çağırmaz "Evin büyüğü" "çocukların babası" gibi sıfatlar kullanırdı. Kına yakma bütün Kızılderili kabilelerinde Anadolu ve Orta Asyalı Altaylılar gibi uygulanmaktadır. Beşik kertmesi töresi aynı şekilde yaygın bir töredir." (Age. S. 317)
"İnkalarda aşağı sınıftan yani "Kara budun"dan olan birisi bir boğayı öldürmeden evlenme hakkı kazanamazdı. "
"Mohavk ve Atabaşkan kabilelerinde Kore Türkleri olan İlu'lar gibi nişanlı kızlar saçlarına nişan tüyü takarlar."
"Loğusa kadın bütün Altaylılar gibi kutsal sayılır. Loğusanın kırkını yaparlar. Ölülerini bütün Altaylılar gibi silahları ve atı ile birlikte "Kur-gan"lara gömerler. Kan davası bir töre olarak uygulanır."
"Cenaze merasimlerinde bütün Altaylılar gibi ölü ağlayıcıları tutarlar. (Anadolu'da Ankara yöresinde bu gelenek "Yasçı Tutmak" olarak yakın zamana kadar uygulanmaktaydı. Son zamanlarda azalmış durumdadır. Aynı gelenek yine Ankara il sınırları içindeki Kürt köylerinde de uygulanmaktaydı ve halen uygulanıyor. M.K.)
Mayalar ölüm yıl dönümünde "Yıl aşı" verirler cenaze törenlerinde erkekler yüzlerine kara boyalar sürerlerdi." (Age. S. 317)
"Toltek Kızılderililerinin gebelik ve bereket tanrısı "aaa Katlı Poka" (aaa katlı boğa)dır. Kızılderililerde cennet ve sırat köprüsü kavramı vardır. Cennete Vakui (Akui- Altından ırmaklar akan yer) derler."
"Siu Kızılderilileri'nin 1870 yılı sonlarında Papıti Muhave Kalamat Şoson Irok gibi kabilelerinde "Hu" çekerek Bektaşi semahlarına benzeyen ayinler yaptıkları tespit edilmiştir. (Tunç derililer.s.246)"
"İnkalarda Kopuz benzeri bir saz kullanıldığı tespit edilmiştir. Aztek ve Mayalar "Ç-şıra" (şıra) isimli içki içerler. İnkalar ise bu içkiye "Çira" derlerdi." (Age.318)
Kızılderili ve Türk Dillerinde Kullanılan Ortak Kelimeler
"Toplam 600 lehçeden oluşan Kızılderili lehçelerinin ortak büyük kütlesi Atabaşkan Kızılderililerinin dilidir. Bu dil Altay dillerindendir. Bu dil diğer dillerin ortak buluşma noktası niteliğindedir. Bazı örnekler:
Yatkı : Ev yatılan yer
Dodohişça : Dudak
Lı-ık : Vatan ili
Tamazkal : Hamam temiz kal
T-sün : Uzun
Hogan : Kerpiç ev Hopan
Missigi : Mısır
Tepek : Tepe
Hu : Selam
Tete : Dede
Türe : Türe Töre
Atış-ka : Ateş
Yanunda : Yanında
Aş-köz : Yemek
Tapa : Tuba
Yu : Su yu-mak yıkamak
İldiş : Dişleme
|