Çerkeslerin Anasayfası

Bir Adlandırma Sorunu: Abhaz mı Abaza mı?
Murat Papsu
Kafkasyalılarla ilgili etnik adlandırmalar hem bu konunun çok karmasık olması hem de
Türkiye’de etnik meselelerin mümkün olduğunca üzerinin örtülmek istenmesi nedeniyle birçok kisinin
zihninde hala yerine oturmadı. Sovyetler Birliği’nin dağılması, kurulan iliskilerle birlikte
Kafkasya’nın daha yakından tanınmasını sağladı. 1991’den sonra baslayan ve hala devam eden bu
süreç hem Türkiye’de daha önce adı duyulmamıs halkların adlarının duyulmasını sağladı, hem de
önceden bilinen etnik adların kullanımında ve bizzat Kafkasyalıların kendilerini tanımlamalarında
değisikliklere yol açtı.
Türkiye’deki Kafkasyalı nüfusun önemli bir bölümünü olusturan Abazalar da bu karmasadan
nasibini aldı. Türkiye halkının çoğunun belleğinde, ne kadar tanındığı süpheli olsa da “Abaza” bir
etnik grubun adı olarak yer alır. Kendilerini anadillerinde öyle adlandırmasalar da bu ad hem
Abazaların kendileri tarafından hem de diğer Kafkasyalılar tarafından benimsenmistir. Bir de daha çok
yazılı literatürde rastlanan “Abhaz” ve “Abazin” vardır. Türkiye’de yasayan etnik grupları Afrika’daki
kabilelerden daha az tanıyan Türkiye medyası, 1992-93 yıllarında Abhazya ve Gürcistan arasında
yasanan savas sırasında Türkçeye ‘Abaz’ ve ‘Abhaza’yı da kazandırdı.
Bugün bu adların her birini bir yerlerde duyabilirsiniz. Bu coğrafyada eskiden beri bilinen ve
kullanılan “Abaza” ise artık bazı kesimlerde tercih edilmez oldu. Dısarıdan bakanların algılamasındaki
ve adlandırmasındaki karısıklık bir yana, Abazaların kendileri de bu konuda fikir birliği içinde
değiller.
Benim kullanmayı tercih ettiğim adlarıyla Abazalar, tarihin bilinen ilk dönemlerinden beri bugün
Abhazya olarak bilinen ülkede yasayan bir Kafkas halkıdır. Bu halkın eski Roma, Bizans, Arap, Rus
ve Türk kaynaklarında geçen tarihi adı da “Abaza” veya bunun biraz değisik sekilleridir. Anadolu ve
Ortadoğu coğrafyasında eskiden beri bu adla tanınırlar.
Kafkas halklarının bilinen adlarının çoğunlukla dısarıdan, baskaları tarafından verildiğini, her
topluluğun kendisini ve komsusunu farklı bir adla adlandırdığını da belirtmek gerek. Abazalar
kendilerini “Apsuva”, vatanları Abhazya’yı da “Apsnı” olarak adlandırırlar. Gürcüler Abazaları
“Aphazi”, Svanlar “Mibhaz”, Çerkesler de “Azeğa” veya “Azığa” olarak adlandırırlar.
Tarihi bilgilere göre, Moğollar Kafkasya’dan çekildikten sonra, 13. ve 14. yüzyıllardan itibaren
Karadeniz kıyısının ve Abhazya’nın dağlık bölgelerinde yasayan Abazaların bir kısmı Kafkas
dağlarını geçerek Kuzey Kafkasya’ya, Çerkeslerin ve Karaçayların yasadığı Kuban bölgesine yerlesti.
(Bugünkü Karaçay-Çerkes Cumhuriyeti toprakları). Bu grup Çerkesler (Kabardeyler) tarafından
“Bashağ”, Nogaylar ve Karaçaylar tarafından “Altı Kesek Abaza” olarak adlandırıldı. Yazılı literatüre
ise daha çok, Osetlerin verdiği iddia edilen “Tapanta” adıyla geçtiler. 19. yüzyıl basında bu Abaza[grubu altı prense bağlı altı boydan olusuyordu: Loolar, Biberdler, Dudarukolar, Kılıçlar, Geçler ve
Cantemirler.
Diğer bir nüfus hareketi 17-18. yüzyıllarda oldu. Yine Abhazya’nın dağlık bölgelerinden bir grup
dağları asarak, yüzyıllar önce gelen soydaslarıyla aynı bölgeye yerlesti. Bunlar, dağlık bölgede
yasadıklarından dolayı diğer Abazalar tarafından verilen “Asharuva” veya “Skaravua” (Dağlı) adını
korudular ve bu bir etnik ada dönüstü. Asharuvalar Tam, Kızılbek, Sahgirey (Çegrey), Barakay, Bağ
vd. boylarından olusuyordu.
Bu nüfus hareketleri sonucunda Abazalar coğrafi olarak iki gruba ayrılmıs oldu. Farklı
adlandırmalar da buna bağlı olarak ortaya çıktı. Gürcülerin Abhazya’daki komsuları Abazalara
verdikleri “Aphazi” adı Ruslar tarafından “Abhaz” olarak benimsendi. Kuzey Kafkasya’daki Tapanta
(Bashağ) ve Asharuva grupları ise “Abaza” adını korudular, fakat o da Rusçada milliyet adlarının
sonuna eklenen bir takıyla “Abazin” olarak yerlesti. Çarlık döneminde ortaya çıkan ve Sovyetler
Birliği’nin “milliyetler politikası”yla iyice yerlesen bu ayrım sonucunda “Abhazlar” ve “Abazinler”
akraba fakat ayrı iki halk olarak kabul edildi.
Yani Abhaz ve Abazin Abazaların iki grubuna Rusçada verilen adlardır. Abhazya’daki Abazalar
“Abhaz”, Rusya’ya bağlı Karaçay-Çerkes Cumhuriyeti’nde yasayan Abazalar “Abazin” olarak
adlandırılır. Rusça aracılığıyla geçtiği Batı dillerinde de genellikle böyle kullanılır. Türkçede ise
yüzyıllardır var olan “Abaza” adı böyle bir ayrım içermez. Ancak 1950’li yıllardan itibaren
yayınlanmaya baslayan Kafkas dergileri aracılığıyla, o zaman bu konuya kafa yormayan yazar ve
çevirmenler “Abhaz” ve “Abazin” adlarını Rusçadan Türkçeye ithal ettiler. 90’lı yıllardan itibaren
Kafkasya’dan bilgi akısının artmasıyla birlikte “Abhaz” ve “Abazin” kullanımı daha da yaygınlastı.
(Đtiraf etmeliyim ki ben de birçok çeviride böyle kullandım). Ancak son zamanlarda bu adlar
anlamlarından farklı sekilde, çoğu kisinin de genellikle farkında olmadığı sekilde tutarsızca
kullanılmaya basladı. Özellikle son yıllarda derneklerin bültenlerinde, dergilerinde ve ilgili kisilerin
ağzında ‘Abhaz’ın Abaza ile esanlamlı kullanıldığını görüyoruz. Oysa Abhaz sadece Abhazya’da
yasayanlara verilen isimdir (ki o da Türkçede değil) ve Kuzey Kafkasya’daki Abazaları kapsamaz.
Küçük bir çevre dısında halkın kullanımına henüz girmeyen “Abazin” adına gelince, Türkçede bu
sekliyle kullanmak en basta bir dil yanlısıdır. Birçok dilde olduğu gibi Rusçada da milliyet isimlerinin
sonuna bazı takılar gelir; bunların en yaygınlarından biri de ‘-in’dir. Rusçada Tatarin, Gruzin (Gürcü),
Lezgin, Dargin, Kabardin, Osetin, Abazin olan halk adları baska bir dile takısıyla birlikte geçmez
(geçmemelidir).
Abazaların kendi içindeki adlandırmalar da ayrı bir konudur. Kendilerine verdikleri “Apsuva” adı
Kuzey Kafkasya’daki Abazalarda, özellikle Tapantalarda yoktur; kendi dillerinde kendilerini yine
“Abaza” olarak adlandırırlar. Apsuva adı muhtemelen zamanla kaybolmustur; Asharuvalarda ise son
zamanlara kadar korunduğuna dair izler vardır. Abhazya’daki Abazalar (Apsuvalar) Kuzey Kafkasyalı
soydaslarını topluca “Asuva” diye adlandırır. Türkiye’de ise bu konuda bir karısıklık var. Orta
Anadolu’daki (özellikle Uzunyayla’da) Asharuvalar kendilerini Asuva saymazlar, sadece TapantalarıAsuva kabul ederler. Muhtemelen Abhazya’dan kuzeye yerlesmeden önce kullandıkları terminolojiyi
sürdürmektedirler. Kuzeyli Abazalarla Apsuvaların birlikte yasadığı daha batıda ise (Eskisehir,
Bilecik, Bursa) kullanım farklıdır. Burada ‘Asharuva’ bir topluluk adı olarak bilinmez; Apsuvalar
dısındaki bütün Abazalar ‘Asuva’dır.
Türkiye’de Abazaların iki grubunun da Kafkasya’dakinden daha fazla nüfusu vardır. 1860-
70’lerde Osmanlı topraklarına Abhazya’dan gelen Abazalar (Apsuvalar) Anadolu’nun batı ve orta
bölgelerine (Đzmit, Adapazarı, Düzce, Bolu, Bursa-Đnegöl, Kütahya, Bilecik ve Eskisehir’e) yerlestiler.
Kuzey Kafkasya’dan gelen Abazalar (Asuvalar) ise köylerini Đç ve Orta Anadolu’da kurdular (Bilecik,
Eskisehir, Samsun, Amasya, Tokat, Yozgat, Sivas, Kayseri, Adana). Bu ikinci grup içinde büyük
çoğunluğu Asharuvalar olusturur; Tapanta (Bashağ) köylerinin sayısı bütün Türkiye’de onu geçmez.1
Son yıllarda ‘Abaza’ yerine ‘Abhaz’ın tercih edilmesinin bir nedeni de, birçok kisinin hos bir
anlamı olmayan ‘abazan’ı ‘abaza’ ile karıstırmasıdır. Bunun elbette psikolojik etkisi vardır. Fakat bu,
Abazaların bir halk olarak tanınmasıyla ortadan kalkacak bir durumdur ve bunun için ondan
vazgeçmek yerine yaygınlastırmaya çalısmak gerekir. Birkaç yıl önce Lale Müldür’ün Radikal Đki’de
yaptığı patavatsızlığı ve gelen tepkiler üzerine gazetenin özür dilemek zorunda kaldığını hatırlayın.
Simdi en azından medya bunu öğrendi. Böyle bir durumla karsılastığınızda karsınızdakine ‘Abaza’nın
150 yıldır bu ülkede yasayan bir halkın adı olduğunu ve biraz saygılı olmayı öğrenmesi gerektiğini
söyleyebilirsiniz.
Sonuç olarak ‘Abaza’ hem tarihi, hem de Türkçeye yerlesmis karsılığı olarak bu halkın ortak
adıdır. Kafkas halklarında nadir görülen bir durum, bir halkın tamamının tek bir adla adlandırılması
gerçeklesmisken bunu tersine çevirmenin gereği yoktur. Bu ayrım zaten halkın dilinde değil, daha çok
yazar-çizerlerin, dernekçilerin ağzında ve kalemindedir. Bu sadece bir dil sorunu değil aynı zamanda
kendini tanımlama sorunudur.
Nart, Đki Aylık Düsün ve Kültür Dergisi
Kafkas Dernekleri Federasyonu Yayın Organı
Sayı 51, Eylül-Ekim 2006

ben bir abhazım dedelirimzden bzi abazayız diye ögrendik ve abazacada [apsuva dediler bize] ma türkcedeki bir kelime nedeniyle abaza lafı pek kullanılmaz bazı insanlar kullandıkları kelimenin analmını bilmiyor ve bu yüzden abaza pek kullanıl mıyor.

Bizim köyümüzde de herhangibirine sorsan ben abazayım der,bu sorunun abazaca cevabı ise saram apsuw dur.Yani apsuvayım.Abhaz ismini ise çok sonradan öğrendim...