Çerkeslerin Anasayfası

ADİGELERDE ZAMAN KAVRAMI
GHUNEKHO K. Özbay


Adigeler zamanı değişen doğa şartlarına ve inançlarına uygun olarak belirlemişlerdir. Bu zamansal süreç Milat'tan önceki dönemlere değin uzanmaktadır. Adigelerin bu zamanla ilgili yapılanmaları bölgelerinin dışında; Anadolu, Mezopotamya, Filistin, Mısır ve Yunan adalarına, kuzeyden Balkanlar, hatta İrlanda’ya değin gitmiştir. Doğal olarak da etkilenmeler olmuştur.

Mesela, Hazarlar döneminde, Cuma gününü Müslümanlıkla, Cumartesiyi Yahudilikle, Pazar gününü de Hıristiyanlık ilişkilendirdiler. Yedi rakamı kavramı ise Anadolu ve Mısır ilişkilerinden gelmektedir.

Adigelerdeki bu zamansal yapıyı ele alırsak;


LHEXHAN - ZAMAN

Lhexhan: Örülü ayak
Lhe: Ayak
Xhan: Ör, örmek
Lhexhan: Örülü ayak. Bundan kasıt, belirli bir sürenin ifade edilmesidir.
Çünkü, ayak bağını çözmek belirli bir zamanı belirler. Bunun içine
Adigeler zamana lhexhan derler.


YİLHES - SENE, YIL

Yilh: Kan, kanı
Lhes: Ayıklama, süzme, değişim anlamında kullanılmaktadır. Yilhes,
kanı süzmek, değiştirmek anlamındadır. İnsan bir yıl sonunda yaşlanır.
Bu yaşlanma kanında yaşlanmasını etkiler. Kan ve yaş birbirine
bağlıdır. Bunun dışında, tarımda ayıklama, hasat toplanması yapılır.
Adige inancında bir yıl buğday ekilen yere ikinci yıl buğday ekilmez.
Tarladaki buğday, tüm toplumlarda olduğu gibi bir değişimdir, yani
toprağında kan değişimidir. Kan değişimi anlamındaki yilhes seneye (yıl)
isim olarak verilmiştir.


Seneyi de kendi doğa yaşantılarına uygun olarak on iki aya bölmüşlerdir.


MAZE - AY

Maze tüm toplumlarda olduğu gibi dört haftanın bileşimi olan zaman
dilimidir. Bu zaman dilimi ismini gökteki aydan almaktadır. Bunun nedeni
ise, toplumumuz aysal inançtır.
Ma: Adige, Abhaz inançlarında Tanrı.
Ze: Bir kez, bir tek anlamında.
Ma-Ze: Tanrı tek, tek tanrı anlamında. Bu şekilde açıklanabilen ay, aya
tapınma döneminden gelir ve dört haftaya bölünür.


MAZEXER - AYLAR

Shıemaz: Ocak ayı
Shıe: Soğuk
Maze: Ay
She-maz: Soğuk ay. Bu mevsimde soğuklar kendini gösterir ve bunun
içinde soğuk ay dendi.


MAZAYE - KÖTÜ AY

Maze: Ay
Ye: Kötü, sinir
Mazaye: Kötü ay. Bu mevsim kışın en şiddetli zamanıdır ve bu anlamda
da mazaye dendi.


GHATXAPE - BAHAR AYI, MART

Ghatxe: Bahar
Pe: İlk
Ghatxa-Pe: Bahar ilk, ilk bahar. Bahar mevsiminin ilk ayı.


MELILHFEGHU - NİSAN

Melı: Koyun
Lhfe: Doğur,doğurmak,
Ghu: Zaman eki
Melı-Lhfe-Ghu: Koyun, doğurma zamanı. Koyunları yavrulama zamanı
anlamındadır.


JHONUGHUACH - MART

Jhon, Jhonı: Sürme, çift sürme
Ghuach: Sonu
Jhonı-Ghuach: Nadas sonu, çift sürme sonu anlamındadır.


MEKHEGHU - HAZİRAN

Mekhu: Ot
Ghu-Gho: Sarı, zaman eki
Mekhe-Ghu: Otların sarardığı zaman, ot biçme zamanı anlamındadır.


BADZEGHU - TEMMUZ

Badze: Sinek
Ghu: Zaman eki
Badze-Ghu: Sinek zamanı, sinek mevsimi. Gerçekte bu mevsimde
sineklerin bollaştığı zamandır.


SHISHEGHU - AĞUSTOS

Shı: At
She: Koş
Ghu: Zaman eki
Shı-She-Ghu: At, koş, zamanı. At koşturma zamanı. Yazın yapılan
işlerin son zamanı koşuşturmayı at koşturmaya benzetildi. Belki de
işlerin bitip eğlence ayı dense de yaz ayının son koşuşturması için
söylenmiştir.


ONIGHO - EYLÜL

On-Onı: Harman,harman işi yapma
Gho-Ghu: Zaman eki
Onı-Gho: Harman zamanı. Hasat kaldırma zamanı, harman ayı
anlamındadır.


SHEPEGHU - EKİM

Shepı: Don, kırağı
Ghu: Zaman eki
Shepe-Ghu: Don zamanı, kırağı zamanı.


SHEK'OGHU - KASIM

Shak'o: Av, avcı
Ghu: Zaman eki
Shak'o-Ghu: Av zamanı anlamındadır.


TIGHEGHAZ - ARALIK

Tıghe: Güneş
Ghaze: Dön,dönmek
Tıghe-Ghaze: Güneş, dön. Güneşin dönüm zamanı, yılın dönüm zamanı
anlamındadır.



Ayları bu şekilde alan Adigeler, hafta ve günleri de Tanrı, Tanrısal nitelikteki durumlara göre isimlendirmişlerdir. Hafta ve günlerde geçerli olan bir yedi inancıda vardır. Bu inan Akdeniz havzasında da geçerlidir.

Blı - Yedi: Yedi inancı MÖ’ki devirlerden beri mevcuttur. Bu yedi inancı Sümer, Hitit, Mısırlılarda da mevcut ve günümüze kadarda gelmiştir. Haftayı yedi güne ayıran Adigeler bu yedi güne de Mefibl demişlerdir. Yedi inancına da örnekler verirsek,

Mefilb zawo: Yedi günlük savaş.
Ghogubl: Yedi yol
Mefibl: Yedi gün,
Wuashogu khatibl: Gök yedi katlıdır.
SH'ısh'eghır katibl: Yerin altı yedi katlıdır.
Psıbl: Yedi kapı
Khulacıblım psı khıreşı: Yedi dereden su getirir.
Psibl: Yedi canlı.
Yilejıghe yilhesible yikhuşt: Ekini yedi sene yeter.
Thamafible ghogu tetıgh: Yedi gün yolda kaldı.Ve buna benze Adige inançlarını çoğaltabiliriz.


THAMAFE - HAFTA

Tha: Tanrı
Mafe: Gün
Tha-Mafe: Tanrı gün, Tanrı’nın günü anlamında ve yedi gün birleştirilerek
isimlendirildi. Tanrılara inançları olan Adigeler her günü, Tanrı’nın günü
olarak değerlendirmiş ve inanmışlardır.


BLIPE - PAZARTESİ

Blı: Yedi
Pe: İlk
Blı-Pe: Yedi ilk, ilk yedi anlamında ve ilk gündür.


GHUBJ - SALI

Ghu: Sınır, zaman eki
Jı: Erken
Ghub: Sınırdan,hedeften. Yapılacak işlere erken karar verilen gün.
Pazartesi’den kalan aksaklıkların giderildiğin gün anlamındadır.


BERÇEJHIY - ÇARŞAMBA

Be-Ber: Çok, çok olan
Çejhıy: Küçücük
Ber-Çejhıy: Berçeshxo ile ilgilidir. Küçük mutlulukların günü
anlamındadır. Hafta içi aksaklıklar düzeltilip yapılacak işlerin belli
olduğu gün.


MAFEKU - PERŞEMBE

Mafe: Gün
Ku: Sürü, derin
Mafe-Ku: Sürüm günü, uğurlu günlere hazırlık günü.


BERÇESHXO - CUMA

Be-Ber: Çok, çok olan
Çesh-Çef: Neşe,mutluluk
Xo: Kanıt eki
Ber-Çesh-Xo: Çok mutlu olmak, mutluluklar dolu gün anlamındadır.
Daha çok İslam diniyle ilgilidir.


MAFEZAKHO - CUMARTESİ

Mafe: Gün,uğur
Zakho: Tek
Mafe-Zakho: Tek gün. Adigelerde bu gün Yahudi diniyle ilişkilidir.
Yahudilikte Şebt, yani Cumartesi tek gün anlamındadır ve dinlenme,
ibadet günüdür. Adigeler İslam’a geçince Tanrı’nın tek günü olmadığını ve
günah olduğu düşüncesiyle Şembet derlerdi. Bu da Şebt’ten gelmedir.


THAWMAFE - PAZAR

Tha: Tanrı
Mafe: Gün, uğur
W: ‘’nın’’ bağlacı
Tha-W-Mafe: Tanrı’nın günü, Tanrı’nın uğurlu günü anlamındadır.
Hıristiyanlıkla özdeştir. Hıristiyanlarda Pazar günlerini uğurlu gün olarak
yad edip Tanrı’ya yönelirler. Bölgemizde bu son üç gün için bizim
Adigeler Tanrı’yı çok sevdiklerinden çalışmazlar diye esprili bir deyim
olarak kullanılır.



Gece, gündüz ve zamansal süreçleri de kendi duygularına göre isimlendirmişlerdir.


MAFE - GÜN

Genel olarak mafe gün ve uğur anlamındadır. Mafeler aydınlık ve insanlara
huzur verir. Bu anlamda isimlendirilmiştir.


ŞEŞI - GECE

Şeşı, karanlık ve korku dolu ifadelerde karşımıza çıkar. Şeşı birleşik bir
sözcüktür.
Şeş-Şeşı: Gece
Şeşıne: Ondan korkuyor
Meşıne: Korkuyor
Şışın: Kork
Şıne: Korku

Görüldüğü gibi korku ve karanlık içinde aynı anlamda kullanılmıştır. Şeşı, korkunun karanlıktan dolayı hakim olduğu zamandır.


PŞAHASHH - AKŞAM

Pe: İlk, ön, burun
Şa, Şe, Şı: Karanlık ve korku kökü.
Hashh: Yüksek boşluk
Pe-Şe-Hashh-Pşahashh: Karanlık, yüksek boşluk. Karanlığın ilk
boşlukta belirdiği zaman anlamındadır.


PŞEDIJI - SABAH

P-Şe-Dıjı: Karanlığın ilk kayboluşu anlamındadır.


Yukarıda görüldüğü gibi Adigelerde günümüz dünyasındaki takvim Milat'tan öncede mevcuttur. Bu zamanlamaları yapan Adigelerin geçirdiği medeniyette ne kadarda ileri oldukları görülmektedir.

http://www.circassiancenter.com/cc-turkiye/edebiyat/genel_konular/124_adigelerdezaman.htm

ekimde donma olmaz ki

En ilginç olan cumartesi ve pazar günleri

İkisi de dini anlamlara sahip.


MAFEZAKHO - CUMARTESİ

Mafe: Gün,uğur
Zakho: Tek
Mafe-Zakho: Tek gün. Adigelerde bu gün Yahudi diniyle ilişkilidir.
Yahudilikte Şebt, yani Cumartesi tek gün anlamındadır ve dinlenme,
ibadet günüdür. Adigeler İslam’a geçince Tanrı’nın tek günü olmadığını ve
günah olduğu düşüncesiyle Şembet derlerdi. Bu da Şebt’ten gelmedir.


THAWMAFE - PAZAR

Tha: Tanrı
Mafe: Gün, uğur
W: ‘’nın’’ bağlacı
Tha-W-Mafe: Tanrı’nın günü, Tanrı’nın uğurlu günü anlamındadır.
Hıristiyanlıkla özdeştir. Hıristiyanlarda Pazar günlerini uğurlu gün olarak
yad edip Tanrı’ya yönelirler. Bölgemizde bu son üç gün için bizim
Adigeler Tanrı’yı çok sevdiklerinden çalışmazlar diye esprili bir deyim
olarak kullanılır.

Nasıl olmaz ; ben Temmuz sabahında buz kırdıgımı bilirim acaba aylara isim verilirken Ada iklimi baz alınmamış olabilir mi ? ))

nerde kırdın buzu kafkasya..çok merak ettim doğrusu..ruyandamı

Daha Kuzeyda ve Doğuda Olan Kuzey Kafkasya da Ekim Ayında don vr Krağı günleri başlıyor olamazmı,Türkiye'nin batısına (İstanbul,Adapazarı ve Balıkesire) Nazaran....

sevgili decengua
değerli dostum kafkasya kayserili........kayseride ekimde buz kırmak anca ruyasında olur

Evet Kayseri'liyim ancak Uzunyayla bölgesinden, Uzunyayla bölgesini görmeyenler,bilmeyenler hep aynı tepkiyi gösterir ,mesela bu yıl Haziran ayında sabahları buz kırmak nasip olmadı ama geceleri soba yakıldıgına şahit oldum : )))))

senin kanın donmuş ..)o nedenle soba yakmışsındır..