Çerkeslerin Anasayfası

ÇERKESLERİN YEMEK GELENEĞİ
(ШХЭН ХАБЗЭХЭР)
Doç. Dr. VINEREKO Mir
Adige Geleneği (Адыгэ Хабз),

İlkokul 1. sınıf ders kitabı çevirisi, Maykop, 2007, s. 30-. 34.

Çeviri: HAPİ Cevdet Yıldız


CC Xabze Departmanı

.

.



ESKİ ADİGE/ÇERKES SOFRASI



Konuk odası sofrası evin hanımı (bısımguaşe/бысымгуащэ) tarafından hazırlanır. Uşıtse (-evin oğlan çocuğu-) hazırlanan sofrayı konuk odasına götürüyor.



.

Konuk jant'e mevkiinde (-ocak yakınındaki divanda, baş yerde-) oturuyor. Ev sahibi ise küçük bir taburede oturuyor. Üstünde kaçamak ve ızgara et olan bir sofra getirildi. Bunlar yenince sofra geri götürüldü. İkinci sofrada ısıtılmış et suyu (lepsı/лэпсы) getirildi. Yemek, et suyu içilerek sona erdirildi.



*İYİ KİŞİNİN SOFRASI DÜZENLİ OLUR (Ц1ЫФЫШ1У И1АНЭ ШЫГЪЭ/TS'IFIŞŞU YİANE ŞIĞE) (Adige/Çerkes atasözü)



Sözlük:



Sofra (1анэ/ane) - Yiyeceklerin taşındığı gereç; Çerkes sofrası yuvarlak ve üç ayaklı olur.

Yemek (шхыны/şh'ını) - Hazırlanmış yiyecek maddesi.

Ev sahibi (бысым/bısım) - Konuğun kaldığı ev ya da o ailenin en büyüğü/yaşlısı.

Ev sahibesi (бысымгуащ/bısımguaş) - Konuğun kaldığı evin yaşlı ve evin hizmetini yürüten hanımı.

Konuk sofrası (хьак1эщ 1ан/haç'eş) - Konuğa sunulmak üzere düzenlenip konuk evine ya da odasına götürülen sofra.

Donanımlı sofra (1энэ шыгъ/ ene şığ) – Düzenli olarak yiyeceklerle donatılmış sofra.







BUGÜNKÜ ADİGE/ÇERKES SOFRASI



Sofra ve yemek ile ilgili konuşmalar



-Sofran bereketli olsun! (Гухахъоу ошх!- Guxahow weşx!)



-Sağol/Allah senden razı olsun!Birlikte yiyelim!Sofraya buyur!Otur! (Тхьауегъэпсэу!Къыздэошх!1анэм къеблагъ!Къэт1ыс!-Thawéğepsew!Kızdeweşhx!Anem Kayblağ!Kat’ıs!).



-Bize mutluluk kattınız, Tanrı size de mutluluk katsın!Tanrı sofranıza bereket katsın! (Тыжъугъэтхъагъ, Тхьэ шъуегъатхъ! Шъуигъомылэ Тхьэм егъэбагъу! – Tıjuğetxhağ, Tham şueğatxh! Şuiğomıle Tham yeğebağu!).



-Afiyet olsun/Helal olsun! (Уихьалэл! – Wihalel!).



*Az yiyerek doymasını bil! (Бэ умышхэу зыгъэшхэк1! –Be wımışxew zığeşxeç’!) (Adige atasözü)



Sözlük:



İyi dilek (Ш1уфа1о-şşufao) – İyi dilek ifade eden söz.





BENİM KAŞIĞIM



Kaşığım benim cilalı/boyalı,

Daldırıyorum bal dolu kaba.

Soğuk yoğurda da daldırıyorum

Sütlü kaçamağı da beğeniyorum.

Dedem diyor: ”İyi yemek ye,

Yemeğini yiyen, yavrum, çabuk büyür.

Ağaç gibi hızlı boy atar uzar,

Kökleri dal budak salar”.

Öyleyse ben, seni dinleyeceğim.

Kaşığım da bana yalvarıyor.

Yemekten sonra yıkamam,

Yeniden elime alıp kullanmam için.

Küçük kardeşim beni gözlüyor/örnek alıyor,

Küçücük kaşığı elinde.

Benim kaşığım- adam kaşığı,

Başkası onunla yememeli.



Şarkı sözü: Neh’eye Ruslan, Beste: Neh’eye Aslan





*MİDENİN KUSURU KOLAY ANLATILABİLİR (НЫБЭМ ИЛАЖЬЭР 1ОТЭЖЬЫГЪОШ1У-NIBEM YILAJER OTEJIĞOŞŞU) (Adige atasözü)


(Devamı var)

KADIN GİYSİSİ (БЗЫЛЪФЫГЪЭ ШЪУАШЭР)
Doç. Dr. VINEREKO Mir
Çeviri: HAPİ Cevdet Yıldız



Ulusal giysi birkaç parçadan/takımdan oluşur: Elbise, ayağa giyilen ve takılan takımlar, başa giyilenler ve bunların süslemeleri/güzelleştirme elemanları. Giysinin merkezinde elbise bulunur.


Adige/Çerkes kadın elbisesi şu takımlardan oluşur: Şohtan/korse (шъохътан), içlik/fanila (джэнэк1ак1о), entari (джaнэ), manto (к1эк1ы), kaftan (cae/saye).


Şohtan için işlenmiş ince ve yumuşak deri/sahtiyan kullanılırdı. Sahtiyan (сэхътан) keçi ya da kuzu derisinden elde edilirdi. Germe ve inceltme aygıtından (шъуа1о) geçirilen deri, avuç içinde büzülecek ölçüde yumuşar ve kumaş biçimine dönüşürdü. Adige şohtanı, görünüş biçimi, malzemesi, kullanılış amacı, işlevi ve yapılış biçimi yönünden Avrupa korselerinden farklıydı. Bey (pşı) ve soylu (оркъ-л1экъол1эш) kızları için kırmızı sahtiyan, özgür aileler (шъхьафит л1акъохэр) için de kahverengi (куплъы) sahtiyandan şohtanlar dikilirdi.



Kız çocuğunun bedensel gelişimi yeterli düzeye ulaştığında, kıza çocuk şohtanı giydirilirdi. Başka uluslar kadınları, bir yerlere gidecek, bir topluluğa girecek olduklarında, vücutlarının güzel görünmesi için şohtan/korse takarlardı. Adigelerde ise, şohtan, geçici takılan bir korse değil, gece gündüz giyilen bir giysiydi. Geceleri, yatılacağında şohtanda bulunan küçük çubuklar (дасэ) çıkarılır, sabahleyin yerlerine takılırdı. Şohtan çubukları ağaçtan ya da boynuzdan yapılırdı: Önden iki adet, arkadan da sırt kemiklerine denk düşecek biçimde bir adet olarak yapılırdı.



Şohtanın her gün giyilen bir giysi olmasının belli bir nedeni de vardı: Şohtan kızın düzgün bedenli, ince belli, fidan boylu olması, şişko ve kaba yapılı (бгъат1э) olmaması için takılırdı.



Gelenek gereği kız evleninceye değin şohtan giyerdi. Evlenip başka bir aileye katıldığında ise şohtanı çıkarır, birine (п1эрынэ) verirdi, evli ya da dul kadın şohtan giymezdi.



İçlik/fanila (джэнэк1ак1о) bir iç giysiydi, patiska (чэсэй, kesey) bezden dikilirdi, boyun kısmı alınmış (пшъэихыгъэу), kolsuz ve diz üstüne uzanacak boyda olurdu.



İçliğin üstüne entari giyilirdi. Entari ipek, atlas, saten (ластыч) ve basma kumaştan dikilirdi, ancak en çok işlemeli (хьалъэгу зыхэлъ) ipek ve atlas kumaşlar seçilirdi. Entari düzgün olurdu , ancak entarinin bir kısmı kaftan (cae) yakaları arasından görünürdü, bu nedenle entarinin kaftanla aynı renkte ve uyumlu olması gerekirdi. Entari kolları uzun ve uçları bolca olurdu.



Manto (к1эк1ы) entarinin üzerine giyilirdi. Uzun kollu olması ve kolları sarması, kol ucunun bölünmüş ve açılır olması, düğme ve düğme ilikleri bulunması ve iliklenir olması gerekirdi. Manto ince belli, vücudu saracak, etekleri pileli (ык1э блэ зэхэгъэчъыгъэу) ve serbest/dalgalanır (зиутэу), boyun yakası dik olur, gümüş düğmelerle iliklenirdi.



Bunların hepsinin üzerine kaftan (cae) giyilirdi. Kaftan yakasız olurdu, kaftanın yakası bele kadar üçgen biçiminde açık olurdu, kaftan bel hizasında düğme ve iliklerle düğümlenirdi. Kaftan kolu kısa olur, dirseğe erişmezdi, kollara yassı kaşık biçimli uzun bir kol eki (1эшъхьэбэлагъ) eklenirdi. Kaftan eteği pileli, daralır genişler biçimde olurdu. Kaftanın ense (пшъэб) bölümü ve ön kısmı, eteğin açıldığı bölümler, kaftanın uç ve kol eki kısımlarının üzerleri işlenmiş olurdu. Kaftanın kol eki ile kollarında da altın işlemeli yumuşak süsler bulunurdu.



Kaftan üzerinde gümüş düğmelere uygun düşecek bir gümüş kemer bulunur, gümüş omuzluk/apoletlerle (тэмэтелъ) kaftan daha da güzelleştirilirdi. Kaftanın ön kısmındaki gümüş çiviler (1унэхэр) bazen büyük olurdu.



Kaftanın yanında, gümüş kemer üzerindeki kösteğe/kancaya (блэрыпс) bağlı bir gümüş çanta (тхылъылъ) da bulunurdu. Çanta dörtgen (пл1эмый), üçgen (щэнэбз) ya da silindir (сырб) biçimli olabilirdi. Çantada özel eşyalar, kokulu otlar, İslam döneminde de şans getirecek ve nazardan koruyacak dua ve muskalar konurdu. Arkeolojik bulgulara göre, IX. yüzyılda çantalar altın suyuna batırılmış bronzdan yapılıyor, el tırnağı, kulak ve kirpik uzatmaya yarayacak takılar çantaya konuyor, çanta da kemere uyumlu olarak takılıyordu. Arkeolojik araştırmalara göre, XVIII-XIX. yüzyıllarda, çantanın, kemere takılıp çıkarılmaya başlandığı anlaşılmaktadır.



Yukarıda söylediğimiz gibi manto gümüş düğmelerle ilikleniyordu. Ancak XIX-XX. yüzyıllarda manto, kaftanın altında giyilen bir giysi olmaktan çıktı, bir üst giysiye dönüştü. Gümüş düğmeler göğüs önlerine deri ipliklerle dikilmeye, dik yakalar mantoya dikişle eklenmeye ve arkadan düğümlenmeye başlandı. Gümüş düğmeler, düğme işlevi görmekten çıktılar, sadece birer süs olarak kaldılar. İşlemeli ön kısımlar kemer hizasına geliyor, etek kısmı üzerleri de işlemelerle süslenmiş olan manto bel arkasından düğümleniyordu.



Toparlanırsa, manto (к1эк1ы), bir giysi parçasıydı, ardından ayrı bir üst giysi oldu, manto kapsamında sayılan kaftanın (cae/saye) görünen kısımları da ayrılıp kadın giysisi parçaları oldular. Kaftanın kendisinde de değişiklikler gerçekleşti:



- Manto kaftanın altında giyilir olmaktan çıkınca, kaftan dar ama uzun kollu dikilmeye başlandı. Kaftanın kollarına takılan ve eli örten kol ekleri (1эшъхьэбэлагъхэр) sabit olmaktan çıktılar, takılıp çıkarılır oldular.



- Manto düğmeleri, giderek düğme olma işlevlerini yitirdiler, sadece birer görüntü ve süs olarak kaldılar. Gümüş düğmeler değişik kaftanlarda da kullanılmaya başlandı.



- Mantonun kol uçlarına dikilen işlemeler kaftanın altından görünüyordu. Manto kaftan altı bir giysi olmaktan çıkınca, manto kolu uçlarına dikilen işlemeler, entarinin bel kısmına dikilmeye, onunla kızın beli bağlanmaya, entarinin üzerine kaftan giyilmeye başlandı.



Bütün bunlar Adige kadın giysilerini hiç değişim geçirmemişler gibi bize gösteriyorlar.





Sözlük:



Sahtiyan (Сэхътан) – İnce deri, keçi ya da kuzu derisinin işlenmesiyle elde edilir.

Deri germe aygıtı (Шъу1о) – Derinin traşlanması ve yumuşatılmasında kullanılan aygıt.

Korse/şohtan (Шъохътан) – Küçük kızın vücudunun biçimli ve güzel olması için kullanılan, üç çubuk geçirilmiş korse, kız korseyi evleninceye değin gece gündüz takardı. Gece yatarken çubukları çıkarır, sabah korsedeki yerlerine takardı.

Korse çubukları (Бжъэ –пхъэ – дас) – Korsenin/şohtanın ön kısmında iki, arkasında tek olarak gündüz takılan, yatılacağında çıkarılan, boynuz ya da ağaçtan –mikadan-yapılma özel çubuklar.

P’erın (П1эрын) – Kocaya kaçan kız, kaçtığı eve götürülmeden önce, “téşerıp’e” (тещэрып1э) denen emanet bir eve bırakılır, düğün günü oradan girdiği koca evine götürülürdü; eskiden “téşerıp’e” evi yeni gelinin şohtanını göndereceği ev olurdu.

Atlas (Алтэс) – Atlas kumaş.

Basma (Басымэ) – Pamuktan örülmüş ince kumaş.

Denef/İpek iplik (Дэнэф) – Gümüş renginde ipek ipliği.

Manto (К1эк1ы) – Kadın üst giysisi; vücuda oturan, etekleri geniş ve dalgalanan, yakası dik, gümüş düğmelerle iliklenen giysi.

Kol eki (1эшъхьэбэлагъ) – Kaftanın kollarına, dirsek hizalarında dikilmiş olan kol ekleri; altın sırma ile işlenmiş yumuşak süslerle bezenmiş dikişleri olurdu. Süslemeler Türklerdeki bindallı süslemelerini andırır.

Çanta (Тхылъылъ) – Kaftanın yanındaki süs eşyası; kemerin üzerindeki kösteğe (блэрыпсы) takılırdı, çantada nazardan korunma duaları, muska yazıları, güzel kokulu otlar, vb bulunurdu.

Silindir ya da baca görünümlü çanta (Сырб) – İçi boş yumuşak demir ya da ağaçtan yapılmış çanta.

Dua (Духьэ) – Dua.

Saten (Ластыч) – Pamuktan örülmüş sert ve parlak görünümlü, ipek karışımlı kumaş.

Düğme ve ilik evi (Чы1унэ-чы1ушъхь) – Boyanmış ipliklerden yapılan ve düğme işlevi gören küçük örmelerle/dikiş sepetleriyle, onları tutturmaya yarayan iplikle örülerek yapılmış ilik düğme yerleri.



(Devamı var)

ADİGELERİN YEMEK YEME BİÇİMİ
(ШХАК1ЭР)
Doç. Dr. VINEREKO Mir

Adige Geleneği (Адыгэ Хабз),
İlkokul 1. sınıf ders kitabı çevirisi, Maykop, 2007.

Çeviri: HAPİ Cevdet Yıldız


Bıçağı sağa koy. Çatalı (цацэ) sola koy. Kaşığı sağ elinle al. Ekmeği sol elimizle alıyor, sağ elimizle ekmekten koparıyoruz, ekmek parçasını ısırmıyor, ağzımızı biraz açıp ekmek parçasının tamamını ağzımıza alıyoruz.

Kaşık ucuyla çorbayı (стырыпс) ağzımıza götürüyoruz. Et suyunu içtikten sonra, et suyu içindeki eti çatal yardımıyla yiyoruz. Et parçası iriyse, çatal ve bıçak yardımıyla parçalayıp yiyoruz.

- Etten sadece bir lokma kadarlık parça kesiyoruz.
- Tümünü parçalayıp bu parçaları bir bir yemek uygun düşmez.
- Kıyma etten yapılmış yiyecekler bıçakla kesilmez, çatalla koparılıp yenir (köfteler gibi).

“YERSEN/BESLENİRSEN GÜÇLENİRSİN
(ФЫГУК1ЭР ЛЪЭК1АП1-FIGUÇ’ER TLEÇ’AP’)”
(Adige deyişi).





Örnek alıyorum



Annem, ninem,

Ablam,

Bunların hepsi

Yemek pişirme ustası.

Üstüne biber sosu dökerek

Nefis çorbalar,

Lezzetli salçalı etler,

Yetiştirirler bize.

Yaparlar size su böreği (псы хьалыжъу),

Koyarlar önünüze kalın kremalar (щэтэ 1ужъу),

Getirirler sıcacık beyaz ekmeği,

Yağda kızartılmış, yumuşacık sarımsı börekleri (щэлам шъаб).

Sana getirirler kızartılmış piliç etini (чэтылыбжь),

Beyaz darı kaçamağını

Gözalıcı, iştah açıcı biçimde

Koyarlar sofraya.

Çılbırı, yumurtayı,

Sıcak etli pideyi (лы хьалыжъо стыр),

Daha on çeşit yiyeceği

Sıra sıra getirirler sofraya.

Anemi, ninemi,

Ablamı,

Örnek alıyor,

İzliyorum onları. (S. 35-37).



JANE Kırımız,

Adige şairi

ADİGE DAVRANIŞ KURALLARI
(ЗЕК1ОК1Э ХАБЗЭХЭР)
Doç. Dr. VINEREKO Mir
Adige Geleneği (Адыгэ Хабз),
İlkokul 1. sınıf ders kitabı çevirisi, Maykop, 2007.


YOLCULUK SIRASINDAKİ KURALLAR



Yaya olarak iki kişi yolda yürüyorsa:

1. Yan yana yürüyen iki erkekten daha yaşlı olanı sağda

2. Yan yana yürüyen iki kadından daha yaşlı olanı sağda;



.

3. Bir kadınla bir erkek beraberse kadın her zaman sağda;
a) Baba ile kızı, kız sağda;
b) Erkek ve kız kardeş, kız kardeş sağda;
c) Annesi ile oğlu, anne sağda;
d) Dede ile kız torunu, kız torun sağda;
e) Öğretmeni ile kız öğrencisi, kız öğrenci sağda yer alır.

Yaşlının yanında yürümek istiyorsan sol yanından yürü.

Önündekine yetişirsen sol yanına geç, sol tarafında dur.

Yaşlının yolunu kesmezler, yürüyen yaşlının önünü keserek yolun karşısına geçmezler.

Yaşlıya arkadan seslenmezler, arkasından yürüyerek yetişirler.





Tek Atlı



(…) Delikanlı, yolcuya biraz daha yaklaşınca atından indi. Atının kıçına bir vurup onu yolun kıyısına aldı, kendi de yolun kıyısına çekilerek Rüstem’i bekliyormuş gibi durdu. İçinde dile getirmek istediği bir şeyi varmış gibi, her iki eliyle atının dizginlerini tutuyor, yolcuyu bekliyormuş gibi duruyordu.



Rüstem hizasına geldiğinde saygı gereği her iki elini indirip başını kaldırdı.



- İyi yolculuklar dilerim (Гъогу мафэ уежь-апщи), Zaloğlu Rüstem! diyerek selam verdi delikanlı.



Rüstem de atından indi, atını yedekleyerek delikanlıya yaklaşıp elini uzattı.



- İyi günler dilerim (Насыпыш1оу охъу), kardeşim!karşılığını verdi yolcu.



-Benim gibi -sıradan biri- için atından inmeseydin! Seni selamlamak istemiştim sadece, başka bir isteğim yoktu, zahmet etmen gerekmezdi, diyerek delikanlının elini tuttu.



Delikanlı Rüstem’in elini güçlüce sıktı…(s. 38-39)



K’ERAŞ Tembot (1902-1988),

Adige yazarı



(Devamı var)

AYAKTA DURMA KURALLARI
(УЦУК1Э ХАБЗЭХЭР)
Doç. Dr. VINEREKO Mir
Adige Geleneği (Адыгэ Хабз),
İlkokul 1. sınıf ders kitabı çevirisi, Maykop, 2007. s.39-45.
Çeviri: HAPİ Cevdet Yıldız


Çocuklar konuk odası kapısının kenarında askı çubuğunu (пкъэужъый) tutarak dururlardı.


Konuk odasında ayak değiştirmek/ayağını hareket ettirmek (лъэкъо зэблэхъу) geleneğe aykırıydı.



.

Elini cebine sokarak durmak da geleneğe aykırıydı.



Ayaklar açılmış olarak da durulmazdı: Topuklar bibirine dokunmalı, yakın olmalı, ayak parmakları birbirinden biraz uzak olmalı ya da sağ ayak parmağı biraz önde de olabilir, sağ ayak topuğu sol ayağa dayalı olarak durmak da geleneğe aykırı düşmez.



Sözlük:



Askı çubuğu (пкъэужъый; pkavjıy) – Konuk evi ya da odasında, eski Adige evlerinde kapıya yakın bir yerde duvara çakılı olan ağaçtan çubuk, askı;askı çubuğuna konuğun ya da ev sahibinin silah ve eşyaları asılırdı.

Kapı mandalı (пчъаблэ; pçable) – Kapı mandalı, kapının takılı olduğu menteşe gibi gereçler;”pçable” ailenin damgası anlamını taşırdı.



En küçüğün duruşu



Dedem benim (Ситэтэшхо) güzel bir atlı,

Güzel bir atlı,

Götürecek beni yüce, yüksek dağa,

Yüksek dağa.

Ata bineceğinde üzengisini,

Üzengisini,

Büyüğüm diyerek ben tutuyorum,

Ben tutuyorum,

Sol yanında dururum,

Dururum,

Bukağı (лъэхъу) vurup otlatacağında atını yardım ederim,

Yardım ederim.

Üç atlı olursak sevinirim,

Sevinirim,

Sağ tarafa geçerim,

Geçerim.

En küçüğü benim, yerim orası,

Yerim orası,

Büyüklerime saygı gösteririm,

Saygı gösteririm.


İshak Meşbaş
Adige şairi




OTURMA KURALLARI



Yaşlı olan baş köşede (жант1э;”jant'e” denilen ocağa yakın baş köşede) oturur, yaşça küçük olanı da kapı yanında (пчъаблэ; pçable yerinde) ayakta durur.



Büyük oturur, küçük onun karşısında ayakta dikilir.

Genç olanlar büyüklerin sofrasına (нахьыжъ 1анэм) oturmazlar.

Ninelerin bir arada oturdukları yerlere küçük kızlar gidip oturmazlar.

Küçük kızın bacak bacak üzerine atıp oturması çok ayıp ve çok yakışıksız olur.


*Geleneğe uygun olan oturma kurallarını yerine getir! (Т1ысык1э хэбзэ eк1ухэр гъэцак1эх!-T’ısıç’e xebze yek’uxer ğetsaç’ex!)







YOLDA YÜRÜRKEN UYULACAK KURALLAR (ГЪОГУРЫК1ОК1Э ХАБЗЭХЭР)



İki kişi birlikte ise yaşlı olanı sağda, genç olanı solda olarak yürür.

Üç kişi, hepsi kız çocuğu ya da oğlan çocuğu olup birlikte yürüyorsa: Yaşça en büyük olanı ortada, en genç olanı sağda, ara yaşta olanı da solda yer alır.

İki oğlan çocuğu ile bir kız çocuğu bir arada ise, kız çocuğu ortada, daha küçük olan oğlan çocuğu kızın sağında, daha büyük olan oğlan çocuğu da kız çocuğunun solunda yer alır.

İki kız çocuğu ile bir oğlan çocuğu beraber yürüyorlarsa, büyük kız çocuğu ortada olur, büyük kızın sağında oğlan çocuğu, büyük kızın solunda da küçük kız çocuğu yer alır.






AİLEDEN KİŞİLERİN YOLDA YÜRÜRKEN UYMASI GEREKEN KURALLAR (УНАГЪОМ ЩЫЩХЭР ГЪОГУ ТЕХЬЭХЭМЭ)



Anne ve baba birlikte iseler, baba (kocası) sağda yer alır, anne (karısı) babanın solunda yer alır.

Baba ve kızı birlikte iseler, kız sağda, baba kızının solunda yer alır.

Anne ile oğlu birlikte iseler, anne sağda, oğlu solda yer alır.

Anne ile oğlu birlikte iseler, anne sağda, oğlu solda yer alır.

Erkek ve kız kardeş birlikte ise, yaşa bakmaksızın, kız kardeş (Gunes) sağda, erkek kardeş (Uşıtse) solda yer alır, öyle yürürler.



*Yaş durumuna bakılmaz, kadın her zaman için büyük olan imiş gibi karşılanır ve ona saygı gösterilir (Ныбжьым емылъытыгъэу бзылъфыъэм сыдыгъуи нахьыжъыгъэ шъхьэк1афэр фагъэшъуашэ- Nıbjım yemıtlıtığew bzıtlfığem sıdığui nahıjığe ş’ha’afer fağeşuaşe). (Adige geleneği kuralı).



(Devamı var)

ADİGE/ÇERKES KIZININ ŞAPKASI
(АДЫГЭ ПШЪАШЪЭМ ИПА1У)
Doç. Dr. VINEREKO Mir
Adige Geleneği (Адыгэ Хабз),
Altıncı Sınıf, Adige Cumhuriyeti Eğitim ve Bilim Bakanlığı tarafından kabul edilmiştir.
Çeviri: HAPİ Cevdet Yıldız



Adige kızları uzun saçlı olurlardı. Saç ne kadar uzun olursa, saçın o kadar güzel olacağına inanırlardı. Kız saçının güzellik tarifi masallara bile yansımıştı: ‘Sırma (сым) saçlı, saçları yamçı gibi yayılmış kız’ denir, "saçlarının bir yanı sarı ipekten (дэнагъу), bir yanı da siyah ipekten (дэнапц1)" diye saçı tanımlarlardı.

Saç uzunlukları da farklı ölçülere vurulurdu: Omuzlara dökülen saç, bel kemerine uzanan saç, topuklara ulaşan saç gibi. Kız saçları tek ya da çift örgülü olur, omuzdan sarkardı. Saça saç kurdelesi (шъхьацхэгъащ) bağlanır, saç bitiminde kurdeleye düğüm atılır, bağlanırdı. Kurdele, örgülü saçı uzatmaya da yarardı. Saç kurdelesi ipekten ya da eş renkteki kumaştan kesilirdi. Kıvrımlı saç (шъхьац т1ыргъoр) en güzel saç olarak kabul edilirdi. Büklümlü saç, örgüsüz, bir saç kılıfı/muhafazası (шъхьацылъ) içine alınıp omuzda taşınabilirdi.


Saç kılıfının kenarları açılabilir, saç kökleri tarafı daha geniş, saç uçlarına göre ise daralır, karaciğer gibi yayılan bölümü altın dikişli olur, kuyruk kısmında da altın püsküller bulunurdu.


Bu durumdaki saçın üzerine altın şapka (па1о) giyilirdi.


Altın şapkalar görünüm ve yapılış biçimleri yönünden ayrışırlardı. Bu şapkaların 8 değişik türü günümüze erişmiştir.

Bütün bu şapka türlerine ortak bir ad olarak altın şapka (дышъэ па1о) denirdi, ancak bundan, daha çok, yüksek ve dik kenarlı altın işlemeli ve genişçe olan şapkalar anlaşılırdı. Şapkanın üst üzerinde dört bölüme ayrılan altın şeritler bulunurdu. Şapkanın alın tarafı ve şapka üzerindeki altın şeritlerin uçları altın örgülerle süslenirdi. Şapka üstü altın şeritler dikişlerle birbirine tutturuluyorlardı.

İkinci türe Tatar şapkası (тэтэр па1о) denir. Kenarları yüksek olmayan bir şapkadır bu. Şapka kenarları ve tepesi kadife (къэтабэ) kaplı olur, kalın altın örgü işleri ile işlenirdi. Alın bölümündeki kadife kaplamaya “üç ot/yonca yaprağı” işlenir, şapka tepesi de “dörde açılan koç boynuzu” (т1ыбжъэ копипл1) biçiminde altınla işlenirdi. Şapka üstü de yuvarlak düğme/düğümlerle (дэнлъэч) tutturulur, düğümler uçlarındaki altın püsküllerle (къутас) şakaklardan sarkardı. Altın püsküller omuz üstlerinden kaftanın (cae) üzerine yayılırdı.

Taç şapka (пэ1о тандж), bu şapkanın üstü daralıp yükselir ve sivrileşirdi. Şapkanın yüksek sivri tepesinde bir düğüm bulunurdu. Taç şapka altı ya da sekiz dilime ayrılırdı. Üzerine kaba, yani pazar işi (шыхьаридагъ) dikişler atılırdı. Taç şapka, arkeolojik bulgulara göre, XIV-XV. yüzyıllarda Adige kızları arasında yaygındı. Taç şapka gümüş tellerle de işlenebiliyordu. Taç şapkaya kaplanan gümüş parçaları Kuban Irmağı yukarısındaki (Пшызашъхьэ) Meşıko Kurganı (Мэщыкъо 1уашъхьэ) yöresinde yapılan kazılarda bulundu.

Gümüş şapkayı (тыжьын па1о) altın şapkanın üzerine eklerlerdi. Gümüş şapka altın ipliklerle örülen altın şapkanın tepesine konur ve gümüş düğmelerle (дэнлъэч) iliklenirdi. Gümüş şapkanın tepesinde süs olarak gümüş püsküller (тыжьын блэрыпс) bulunur, püsküller altın şapkanın eteklerine dökülür, kız oynarken bütün bunlar parıldar ve sesler çıkarırlardı (жъынчыхэу щытыгъ).

Her tür şapkanın üzerine örülmüş bir yaygı (хъагъэ) ya da ipek dikişli ince bir pamuklu bez geçirilirdi (кулымдэнэ псыпс къехъухыгъэн ылъэк1ыщтыгъэ). İpek dikişli pamuklu bez, şapkanın tepesindeki düğmeye tutturulurdu. Kız dans ederken, şapkası üzerindeki ipek bez, bilek üstü ekleri (1эшъхьэбэлагъэхэр) uçuşur, beli avucunun içindeymiş gibi, dans yerinde oynarken, altın bir kuş örneği esen yel ile birlikte kanatlanacak, göğe uçacakmış gibisine güzel bir görüntü verirdi.



Sözlük:

Saç kurdelesi (Шъхьацхэгъащ) – ipek ya da patiskadan olup ikiye ayrılan ve her iki yöne uzanan örgü saçları srmaya yarayan kurdele.

Saç toplama muhafazası (Шхьацылъ) – Altın dikişli, ucu açık torba gibi olup örülü saçların ucuna eklenirdi.

Pamuklu ince bez (Псыпс) – Pamuktan örülmüş ince bez kumaş. Bu kumaş şeffaf olup örttüğü şeylerin görünmesini engellemez.

Tatar şapkası (Тэтэр па1у) – Basık altın şapka, üzerine altın işlemeli kadife ya da atlas kumaş kaplanırdı.

Altın şapka (Дышъэ па1у) – Adige kızlarının giydiği altın iplikten örme ya da altın işlemeli kumaştan yapılma şapka, altın örgü ve püsküllerle süslenirdi.

Altın örgülü perçem (Дышъэхъэгъэ къутас) – Altın tel (дышъэч) ve iplikten örülmüş, altın şapkadan sarkan perçem.

Altın düğme ya da düğüm (Дэнлъэч) – Altın tel ya da iplikten örülen ve düğme olarak şapka üzerinde ya da giysilerde kullanılan düğme.

Altın şapka (Пэ1отандж) – Altından kız şapkası, yukarıya doğru sivrileşir.

İnce, yumuşak dikişli işleme (Идэгъэ шъаб) – Yumuşak dikişli işleme; kumaşa işlenecek örnek bez üzerine çizilir, kalın beyaz iplikle önce örnek işlenir, onun üzerinden de altın iplik geçirilirdi; beyaz iplikler izlenerek altın iplikler tutturulurdu; işleme elbise üzerine değil, bez üzerine işlenir ve bu işlenmiş bez asıl kumaşın üzerine dikilirdi.

Pazar işlemesi (Шыхьаридагъ) – Pazar (şehir) işi işleme, kaba işleme.

İpekli ve pamuklu bez (Кулымдан) – İnce ve şeffaf, ipekli ve pamuklu bez.



(Devamı var)

SAYGI KURALLARI
(ШЪХЬЭК1ЭФАГЪЭР)
Doç. Dr. VINEREKO Mir
Adige Geleneği (Адыгэ Хабз),
İlkokul 1. sınıf ders kitabı çevirisi, Maykop, 2007. s.46-.47.
Çeviri: HAPİ Cevdet Yıldız


SAYGI KURALI ÖRNEKLERİ (ШЪХЬЭК1ЭФЭ ХАБЗЭМ ЩЫЩХЭР)



İnsana saygı (шъхьэк1эфэ) ve değer (лъытэныгъэ) vermek gerekir.



Saygı gösterilmesi gerekenler, yaşlılar, aile bireyleri (nine, dede, anne, baba, hala, anne, teyze, dayı), komşular, arkadaşlar ve konuklardır.



.

Sözlük:



Saygı gösterme (шъхьэк1эфагъ) - Yaşlıya, kadına, konuğa ve gelenek kurallarına bağlı kişileri memnun edecek bir biçimde karşılama.







DEĞER VERMENİN BAŞLADIĞI YERLER
(ЛЪЫТЭНЫГЪЭ КЪЫЗЩЕЖЬЭРЭР).



Ulus

Toplum, köy halkı

Aile

Anne-baba

Sen ve ben


Baş içeri girdiğinde, sen de onun için ayağa kalk (Шъхьэр къызихьэрэм, ппкъы фэ1эт) (Adige atasözü).


UTANMAK İNSANI GÜZELLEŞTİRİR (УК1ЫТЭМ Ц1ЫФЫР ЕГЪЭДАХЭ)(Adige deyişi).


YAŞLINA DEĞER VERİRSEN, İNSANLAR DA SENİ SEVERLER (УИЖЪ БГЪАШ1ОМЭ, Ц1ЫФМЭ Ш1У УАЛЪЭГЪУН) (Adige deyişi).







ÇOCUK OYUNLARI (К1ЭЛЭЦ1ЫК1У ДЖЭГУК1ЭХЭР)
Doç. Dr. VINEREKO Mir
Adige Geleneği (Адыгэ Хабз),

İlkokul 1. sınıf ders kitabı çevirisi, Maykop, 2007. s. 48-. 49

Çeviri: HAPİ Cevdet Yıldız



BİLMECE OYUNLARI (ХЫРЫХЫХЬЭ ТЕШ1Э)



Gunes ile Uşıtse bilmece (хырыхыхь) (*) oynuyorlar. Soruyu yanıtlayamayan bir deniz ya da köy veriyor.



Bilmeceyi bilen kazandığını yitirmemek için:

-
Aldım, yedim, elimden gömülsün, çukuru kazılsın. Üstüne Nartların koca taşı kapatılsın! diye ardından söyle. Bu bir oyun kuralıdır (Къэсэхь, къэсэшх, с1ызыхыжьырэр харэт1, рат1ых. Нарт ямыжъошхуи тырагъэожь!-1уи те1о фэш1. Мыр джэгук1э хабз).



Uşıtse ile Gunes bilmece oynuyorlar.



Uşıts: -Bilmeceye başlayalım: ‘Kuyruğu çatallı, çatı kirişleri de evi (Зык1э т1аркъо, бгыкъур зиун)’. Bil bakalım!



- Bilmiyorum.



- Bir köy verirsen söylerim.



- Cecehable köyünü veriyorum.



- Kırlangıç.



 Başı sepet, kuyruğu top (Зышъхьэ матэ, зык1э 1эгуау)- Aslan.

 Durmadan gidiyor, bir adım bile atmıyor (Мэк1о зэпыт, лъэбэкъу щиз ык1урэп)-Saat.





Bilgi notu:

Yejeh’ade-Eskiden erişkin kişiler bile haç’eşlerde/konuk odalarında “yejeh’ade” (ежьэхадэ) oynarlardı. Ocak külüne gizlice bir küçük çırpı bırakılır, bilen bir kent ya da memleket kazanmış sayılırdı. -HCY



Sözlük:



Bilmece (Хырыхыхь) – Bilmece, madde ve doğa içinde olup biteni öğreten söz.

Bilmece (Къоджэхь-къоджэшх) – Basit bilmece, çocuk oyunu, doğaya ve eşyalara ilişkin sorulan soruları düşününce anlayıp yanıtlayabileceğin bir biçimde düzenlenmiş söz.

Üstünden/ardından söyleme (Те1о) – Bir kişinin dua (thatle’u/тхьалъэ1у), kadeh kaldırma (hohu/хъохъу), yemin/ahdetme (nevzır/нэузыр) ve ceza verilmesi (tazır/тазыр) durumlarında söylenen söz.



Devamı var

ADİGE KADINININ AYAĞINA GİYDİKLERİ
(АДЫГЭ БЗЫЛЪФЫГЪЭ ЛЪЭКЪОПЫЛЪХЭР)
Doç. Dr. VINEREKO Mir
Adige Geleneği (Адыгэ Хабз),
Altıncı. sınıf ders kitabı çevirisi, Maykop, 2007. s.46-.47.
Adige Cumhuriyeti Eğitim ve Bilim Bakanlığı tarafından kabul edilmiştir.
Maykop, Adige Cumhuriyeti Devlet Basımevi, 2007
Çeviri: HAPİ Cevdet Yıldız

Adige kadın ayağı giysi ve takıları birkaç parçadan oluşurdu:

- Yuvarlak deri (сэхътан) ayakkabı

- Pabuç (папыщ)

- Takunya, nalın (пхъэцуакъэ)

- Yüksek topuklu çizme (щырыкъу лъэдэкъэ лъагэр) (*)



.

- Dikişli yumuşak deri ayakkabı (цокъэзэк1ад)

- Bacaklık (tlay/лъай) – Deriden,silindir gibi olur,bacaklara geçirilirdi.

- Kaba deri ayakkabı (1ашъо цуакъэ) – Köle kadınlar tarafından giyilen ve kaba/işlenmemiş sığır/öküz derisinden yapılmış ayakkabı.



Yumuşak deri ayakkabı (цокъэзэк1ад), ilk ve sonbahar mevsimlerinde giyilmek üzere dikilirdi.


Yumuşak deri ayakkabının bez görünümlü kaba, keçe gibi bir çeşidi tarlada ayağa takılırdı.


Kaba deri ayakkabı (1ашъо цуакъэ), işlenmemiş sığır derisinden yapılır, kış mevsiminde ev ve bahçe hizmetlerini gören köle kadınlar (пщыл1-унэ1ут шъузхэр) tarafından giyilirdi.


Adige kadın ayak takımlarında, ayağa uygun ve güzel bir görünüm elde edilmesine özen gösterilirdi. Kadın ayakkabılarının, giysi ve takılarının rengi ve dikiş biçimi, o kadının ya da kızın mensup olduğu aileyi (л1акъо), statüsünü (**) belli ederdi (s. 76-78).


Bilgi notu:

(*) Burada bir basım hatası vardır, kitabın 77. sayfası basılmamış, 76. sayfadan 78. sayfaya atlanmıştır.

Мы ч1ып1эм напэ 77-р тедзагъэп-HCY/Хь. Дж.

(**) Bu renk, biçim ve dikişlerden kadın ya da kızın bey (pşı), soylu (werk), serbest köylü (fekol’, tlkhukol’) ya da köle, hangi gruptan olduğu anlaşılırdı. Sözgelişi bir fekol kadın, bey/pşı ya da soylu/werk çizmesi giyemezdi, günümüzde de çavuşun general apoleti takamayacağı gibi. -HCY


Sözlük:

Mest (сэхътан цокъэ хъурай) – Katlı mestin üzerinde üçüncü ayak takısı olarak mest ile bacaklık (лъае; tlaye) üzerine giyilirdi.

Pabuç (папыщ) – Kadın ayak giysisi;topuğa (лъэдакъэ) düşen kısmı yüksek ama topuklu (лъэб)olmazdı.

Çizme (щырыкъу) – Ayakkabıcı ya da fabrika üretimi ayağa giyilen giysi.

Yüksek topuklu çizme (щырыкъу лъэдэкъэ лъаг) – Ayakkabıcı tarafından yapılan ya da fabrikada üretilen yüksek topuklu çizme.

Ekli dikişli ayakkabı (цокъэзэк1ад; çokazeç’ad) - Yüzü kapitone (хъэдэн дытагъ) ya da deri, tabanı kalın deriden (1ашъо) yapılmış ayakkabı.

Deri ayakkabı (1ашъо цуакъ) – Sığır derisinden yapılmış ayakkabı.



(Devamı var)

ÇOCUK OYUNLARI
(К1ЭЛЭЦ1ЫК1У ДЖЭГУК1ЭХЭР)
Doç. Dr. VINEREKO Mir
Adige Geleneği (Адыгэ Хабз),
İlkokul 1. sınıf ders kitabı çevirisi, Maykop, 2007. s.46-.47.
Çeviri: HAPİ Cevdet Yıldız


ŞAPKA BIRAKMA OYUNU (PEOÇ'ADZ/ПЭ1ОК1АДЗ)


Oyun, önce oyun kurulup başlatılır. Ebe (лэжъ) seçilir. Ebe, oyunu yönetir.

- Çocuklar, çocuklar, oynayalım!- der Ebe.

- Ne, ne oynayacağız?-derler çocuklar.

- Peoç'adz (şapka bırakma) oyunu oynayacağız, der Ebe.



.

Ardından sayma (лъытак1э) işi başlıyor. Farklı sayma biçimleri var: Bazları ceviz sopasını birbirlerinden alırlar. Bazıları da sözle sayarlar.



Uşıtse ceviz sopasıyla saymaya başlar:

Ceviz, ceviz, ceviz sopası,

Uğurlu ceviz, altın ceviz.

(Дэе, дае, дэе бэщ,

Дэе мафэ, дэе дышъ).



Gunes sözle saymaya başlar:

Hanek’u, çuneku,

On sekiz, on dokuz,

Yirmi, otuz.

(Хьанэк1у, цунэк1у,

Пш1ык1уй, пш1ык1убгъу,

Т1ок1ы, щэк1ы).



Ebenin sözlerini yerine getir, ebenin dediği kuraldır (Лэжъым ы1орэр ш1э, лэжъым ы1орэр хабз).



Sözlük:



Ebe (лэжъ)- Küçük çocuk oyununu kuran ve yöneten oyun başkanı.

Sayma biçimi (лъытак1э)- Çocuk oyununda uygulanır;bu yolla sayı dışı kalan çocuk saptanır.

Oyun kurma (джэгу зэхащ)- Çocuk oyununu kurma, yönetme ve gerekli kuralları anımsatma, oyun kuralını bozana ceza verme biçimlerinde yürütülen oyunu kurma/düzenleme işi.

Ceviz sopası (дэе бэщ)- Ceviz dalından sert küçük sopa. Ceviz dalının özü serttir, beşik ipi de ona bağlanabilirdi.



SAKLAMBAÇ OYUNU (КЪАНГЪЭБЫЛЪ)



Uşıtse ebe. Kimler saklambaç oynamak isterler?Saymaya başlıyoruz:



Mışk’u-mışk’u

Mışk’u tlabzh,

Tlebzhevık’, eç’ı, ç’ıdı,

Beğrat’e, ş’hatıkıts,

Yetseğu, yeğuk’, ğuç’exex,

Şer xexıj!

(Мышк1у-мышк1у

Мышк1у лъабжъ,

Лъэбжъэук1, 1эк1ы, к1ыды,

Бэгърат1э, шъхьатыкъыц,

Ецэгъу, егъук1, гъук1эхэх,

Щэр хэхыжь!).



“Şer khekhıj” (Щэр хэхыжь), yani ebelikten kurtulanlar ayrılır, ebelik Uşıtse’ye kalır. Ne yapsın?



Uşıtse gözlerini kapayıp saymaya başlar:



Sak, sak, saklambaç,

Saklambaça başladık.

Büyük küçük saklanın,

Bulmaya başlıyorum.

(Къан. къан, къангъэбылъ,

Къангъэбылъыр едгъэжьагъ.

Ц1ык1уи ини зыжъугъэбылъ,

Сылъыхъонэу сыкъежьагъ).



Oyun bir çalışmadır (Джэгуныр-1офш1эн).

İşini başaranın ödüllendirilmesi gelenektendir (Зи1оф зыгъэцак1эрэм хъупхъапк1э ратэу хабзэ).



Uşıtse’ye eğerli at (şıvenezetétl) verildi –

Gunes için bayrak (bırak) dikildi –

Sen ne kazandın?



Söz dinlemeyen kim? (Хэт мыда1орэр?)

Darılan kim? (Зызгъэгусэрэр хэт?)



SÖZ DİNLEMEYEN HAK SAHİBİ OLAMAZ (МЫДА1ОРЭР 1АХЬЫНЧЪ) (Adige atasözü)



Sözlük:



Ödül (Хъупхъапк1э) - Bir çocuk ya da bir genç bir işi, görevi (bazen yaşlıların ricasını) yerine getirdiğinde, uygun görülerek verilen şey.



Atlı takımı (шыонэзэтелъ) – Atlı ata bineceğinde götürülen takım.





SAKLAMBAÇ (КЪАНГЪЭБЫЛЪ)



Kim saklambaç oynamak ister?

Sayıyorum: Küçük Tlan, küçücük-

Çakal eriği cep deliği.

Beçkan, Kanş’av,

Göbeğin ayak parmağının gölgesi olsun.

Ş’evemız, Mırzebeç…

Peki, Beç nerede?-

Elini oynatmadan biraz dur.

Ademıkan, Kandavır,

Oyun yeriniz sokağın tozu.

Hazertal, Levpaç’-

Dudakları hepten yumurta.

Beç, eniğin peşinden ayrıl,

Sayıyorum- ayrılma.

Beç, Beç, ayakkabı tabanı seni

Doğru dur, yerinde dikil!

Bu Ayteç, bu Çemal,

Okulun en azgınları.

Bu – Barıç, bu – Çeçan

İkiyi çekmede ünlüsünüz.

Kaybolup saklanınız.

Saklambaç başladı.

Henüz aramaya çıkmayacağım-



KUYEKO Nalbıy

Adige şairi



Kötü kimin neyine? (Дэир хэты ищык1агъ?)






GÜREŞ BİÇİMLERİ (ЛЪЭПКЪ БЭНАК1ЭХЭР)



Adigeler arasında değişik çocuk güreş çeşitleri bulunur. Bunlar arsında özgürlük güreşi (шъхьафит банэ ), ayak direme (лъэкъо игъанэ), çelme takma (лъэбгъу) ve daha başkaları bulunur. Çocuk bedeninin sağlam, çocukların da yiğit olmaları için bu oyunlar yardımcı olurlardı.



Uşıtse Adigelere özgü güreş biçimlerini bilir. Bunlardan sırtta atlı güreşini (teme şıvzeben/тэмэ шыузэбэн) arkadaşlarına gösterdi, ardından çocuklar bunu kendi aralarında oynadılar.



Sen de bu oyun biçimini öğren.






SIRTTA ATLI GÜREŞ (ТЭМЭ ШЫУЗЭБЭН)



Çocuklar ikişerli olarak ayrılır, ardından iki Ebe’nin (лэжъ) karşısına gelirler, sırasıyla yerlerini seçtirirler. Daha büyükçe ya da oyun kurmada deneyimli olanlar Ebe olurlar. İki kişi ayrılır, ayrı durur.



Kendilerine gizlice ad takmış olarak Ebe’nin yanına gelir, biri konuşur:



- Seç, seç, büyüğüm.

- Kimi seçmemi istiyorsun?-der Ebe.

- Bülbül (amç’ış’/амк1ышъ) ile altın eğer.



Ebe düşünür. Kendi dilediği çocuğu seçmek ister, ama bunu bilmek kolay olmaz. Bu ikisinden hangisi Amç’ış’ (Bülbül), hangisi Altın Eğer?-diye düşünür Ebe.



İstese de istemese de seçilen üstüne düşeni yapar. İki Ebe böyle seçmeler yaparak, hilesiz biçimde çiftleri dağıtır. Bir mahallenin çocukları ile öbür mahallenin çocuklarının yarıştırıldıkları da görülebilir.



Daha iri, daha güçlü olan çocuk, daha zayıf olan çocuğu boynuna alır, çift atlı gibi hareket etmeye başlar. Her çift böyle yapar, her iki kesim karşı karşıya gelir. Güreşenlerden düşen yenik, düşüren de yenmiş sayılır. İki taraftan biri üstün gelene değin bu oyun sürer.



Tlevsten Yusıf (Лъэустэн юсыф)

Adige yazarı



Dikkat: Oyun süresince birbirlerini incitmemeye ve birbirlerinin elbiselerini hırpalamamaya dikkat ederlerdi.



Sözlük:

Seçme (хэдэн) – Karşıdakilerin içinden birini ya da birilerini seçme.

Özgürlük güreşi (шъхьафит бан) – Kişi, ulus ya ülke bağımsızlığını korumak için egemen gruplara ya da başka devletlere karşı koyma ve üstün gelme biçiminde oynanan oyun.

Sırtta atlı güreş (тэмэ шыузэбэн) – Çocuk güreş biçimi;biri diğerinin omzuna binmiş halde dört kişi karşılıklı güreşir.

Çelme atma (лъэбгъу) – Çocuk güreş biçimi;yürüyen çocuğa çelme atılarak sendeletilir ya da yere düşürülür.

(Son)