Çerkeslerin Anasayfası

İslam tarihindeki ilk köle ayaklanması

Müslümanların tarihinde ilk köle ayaklanması Abbasiler döneminde çıkmıştı

Roma tarihi boyunca Spartaküs’le başlayan 17 köle ayaklanması görülmüştür. Müslümanların tarihinde ise ilk kez köle ayaklanması Abbasiler döneminde çıkmış, bu dönemden sonra herhangi bir köle isyanı görülmemiştir. Fakat tarihte ilk kez köleler yaklaşık üç yüzyıl sürecek devletini de Müslümanlar döneminde kurmuşlardır. Kuşkusuz bu devletin ismi Memluklar olup uzun bir süre İslam hilafeti ve medeniyetinin Ortadoğu’da temsilcisi olmuşlardır.

Müslüman ülkelerde kölelere Avrupa’da olduğu gibi sert davranılmaz onların hakları korunmaya çalışılırdı. Abbasiler döneminde çoğunluğu savaş döneminde esir edilmiş, barış döneminde ise satın alınmış köleler vardı. Siyah olan köleler genellikle ev işlerinde çalıştırılır, Rum, Slav, Türk kökenli köleler ise devlet ve askeri işlerde çalıştırılırdı. Siyasi ve askeri işlerde çalıştırılanlara daha sonra özgürlüklerine kavuşturulur, hükümdar vezir dahi olabilmelerine imkan tanınırdı. Abbasiler döneminde ordu komutanları Ebu Horasan, Aybey kölelikten komutanlığa geçmiş kimselerdi. Mısır’da ilk bağımsız devleti kuran Tolunoğullarının kurucusu Tolunoğlu Ahmet, İhşidilerin Kurucusu Freganeli Mehmet ve Memlukluların kurucusu Aybey köle aslılı komutanlardı. Fakat bu komutanların hiç birisi bir isyan ederek devlet kurmamışlardı.

İslam ülkelerinde kölelerin tarım işlerinde, tuzlalarda çalışmasına izin verilmezdi. Çünkü üretimde temel tabanı oluşturanların efendiler olması gerektiği kabul edilirdi. Bu gelenek Osmanlılarda da devam etmiş, batıda olduğu gibi köle emeğinden bir feodal yapının oluşturulmasına müsaade edilmemişti.

Abbasiler döneminde Güney Irak’ta Basra’nın doğusundaki tuz yataklarında çoğu Doğu Afrika’dan getirilen siyahi köleler çalıştırılıyordu. Ali bin Muhammed adlı bir İranlı, İslam’ın köleliği yasakladığını, tüm insanların bir tarağın dişleri gibi eşit olduğunu iddia ederek köleler arasında bir isyan tertipledi. İsyan başlangıçta Abbasi hükümdarı tarafından pek ciddiye alınmayıp Haricilerin çıkardığı bir ayaklanma gibi görüldü. Fakat bu isyan kısa sürede Şam, Kirman ev Fars’ta yaşayan köleler isyana destek vererek yayılmasını sağladılar.

Abbasi halifeliğini tanımadıklarını, çünkü hilafetin babadan oğla geçmesin doğru olmadığını, Müslümanların seçim yoluyla ve biat ederek siyah bir kölenin dahi halife seçilebileceğini söyleyerek özellikle Arap olmayan Müslümanlar arasında taraftar kazandılar. Basra’da halifenin ordusunu 869’da yenilgiye uğratan köleler savaşta esir edilenleri azat ederek herkesin hür olduğunu söyleyip popüler bir hareket haline geldiler. 871’de Güney Irak’ın tamamını kontrol altına alan köleler Basra merkezli bir hükümet kurarak bölgenin en önemli devletlerinden biri olan Saffarileri vergiye bağladılar.

Abbasi halifesi Muvaffık köle isyanlarının diğer bölgelere de yayılmasından endişe ederek Türk, Çerkez ve Kütlerden müteşekkil bir ordu kurarak Vasıt’ta kölelerle yaptığı savaşı kazandı. Kölelerin lideri Ali bin Muhammed öldürüldü ve ele geçirilen köleler Horasan, Mısır ve Kafkasya’ya gönderildi. 14 yıl boyunca Güney Irak’ta hüküm sürek ilk Müslüman köle hükümeti 884’de yıkılmış oldu.

dunyabulteni