Çerkeslerin Anasayfası

LATİN ALFABESİ İLE ÇERKESCE (ADIGECE)

“ADIGHEBZEM YI LATYN TXIK’ER” nedir?

NEGUIME Core’nin alfabesini yazdığı 1840 yılından günümüze kadar çok sayıda Adıgece Dilbilimci’nin yüz yılı aşan bir zaman boyunca peyderpey çalışarak beraberce (anonim olarak) ortaya çıkardıkları, Adıgece’nin yazılarını yeterli olarak “okunuşlu ve kullanışlı” duruma getirebilen tek yazı sistemidir;

ADIGHEBZEM YI LATYN TXIK’ER (Adıgece’nin Latin Yazısı).

Başka bir ifade ile söylemek gerekirse; Adıgece’nin son yüzyılda kulanılan konuşma diline uygun olarak en sade ve en yetkin şekilde yazılışıdır, “Adighebzem yi Latyn Txik’er.”

İlişikteki yazılarda; “Adıgece’nin Latin Yazısı,” bir A4 kâğıdına sığacak şekilde kısa ve öz olarak Adıgece, Türkçe ve İngilizce açıklanmıştır. Ayrıca örnek metinler de verilmiştir.

İlişikteki yazılarda açıklanan “Adighebzem yi Latyn Txik’er”i (Adıgece’nin Latin Yazısı’nı) incelerseniz, söz konusu yazı sistemini çok kolayca öğrenebilir ve aşağıdaki Adıgece yazı örneklerini rahatça okuyabilirsiniz. “[url=http:/www.cerkes.net]Adıgece[/url]’nin Latin Yazısı”nın Adıgece’nin yazılarını yeterli olarak “okunuşlu ve kullanışlı” duruma getirebildiğini ve Adıge Yazı Dili’nin emsalsiz güzelliğini görebilirsiniz.

Adıgece’nin yaşamasını ve gelişmesini istiyorsak, başka bir ifade ile toparlanabilmemizi sahiden istiyorsak; Adıgeler, “Adighebzem yi Latyn Txik’er”i, doğru olarak, gittikçe artan bir yoğunlukla kullanmamız gerekmektedir. Bunu sağlamak için, söz konusu yazı sistemini insanlarımıza iletmemiz ve anlatmamız gerekmektedir. “Adighebzem yi Latyn Txik’er”i insanlarımıza daha hızlı öğretebilmek için; sistemi görüntülü ve sesli olarak Adıgece, Türkçe, Arapça ve İngilizce anlatan video filmlerini çekip onların CD’lerini üretebilir ve o CD’leri insanlarımıza ulaştırabiliriz. O filmleri; uzak yerlerde yaşayan kardeşlerimize internetle iletebilir ve WEB sitelerimize de dahil edebiliriz. Adıgece’nin yaşayabilmesi için bu yönde yapılacak her türlü olumlu katkı, tarihsel önemli bir hizmet olacaktır… Adıgeler; fazla zaman kaybetmeden, işleri ve çalışmaları koordine ederek, “Adıgece’nin Latin Yazısı”nı kullanarak Adıgece ile çalışmalara başlamamız gerekmektedir.

Yılmaz ÖZCAN
26.05.2011


ADIGHE XHIGEBZ TH’AMADEM YI PSELHEK’ER

Wiris−Qafqas Zawejhim; Adighe Lhepqim nat’e g’ixuyc’as, muh’ajir qhogu haner. Adigher chizebghiridza xhuas, mi duneeyijhim. Yitaney Lhepqir; yi wijh yitas yixhuimejhiniw yilhes myn bjiqhak’e g’ideqhoguirig’ua yi xabzer, yi bzer, yi psem g’yqhaxhua xhuask’er. Adighe Lhepqim yi psem yi detxene zexec’ery, guawey, guif’eqhuey; zexypchewre g’eeg’uek’a yi pcinalhexerras, nobereey Adighe denek’e chixetiry Pasereey Adighe Guipsisem yezicel’ejir. Adigherra-am jizi-aar: “Psalhem g’ymik’ar, Adighe Pcinem g’ipxuy-uetens!” Mi qhibze g’aafejhxer xuedes h’alhe-uibzem. Dy blek’ar gui-aqhuemy, xuedes g’ibja-a guixem. Th’am; dy g’ag’uenir, zi lhepqicxue zeriwbidijinum yeey yic’!

Harasy yigyi nobereey konserim fig’idoqhablaqha! Yigyipstu fizede-uenu g’aafem yi ts’er, “H’apts’eey G’aafejh” jy-aw haras.

XASE

Zek’e qaaruxer ya mac’es,
Zek’e mig’uate ya uexu... (!?.)
Haras ya nepsxer yalhec’iw
Guimac’e c’exhuxer pselhexu. Y
it’aney xax-am ya guiqha
Muradimy, har guape pchoxhu.
Teezicefiny ya lhaqhue
Habixem yadibolhaqhu:
Har, zerachap’irs habixem
Ya guic’em hanedelhxuibzer.
Har, zeraxetirs habixem
Yigyiry ya Adighepser...

BYTSU Anatole


Ziqhana-ue Txiqhar: “ADIGHEBZEM YI LATYN TXIK’ER” sit?

NEGUIME Core yi alfaber chytxa 1840 qham g’ichic’edzawe dy zemanim g’asixu Adighebze C’eniqhalejh kuedim, yilhesychem c’yqhu zi zeman pc’onde zek’elhh’awijhiw zedelajhexew zeqhuisew (anonymiw) witikuim g’iraqhah’aawe, Adighebzem yi txiqhaxer yiryquiw “yegeqhuaf’ere zeeh’aqhuaf’ere” g’aziqhaxhuif txik’e system zaques;

ADIGHEBZEM YI LATYN TXIK’ER.

“Adighebzem yi Latyn Txik’er;” mi txiqham nic’iqhu txiqhaxem, zi A4 txilhimp’e zaquem yixuen xuedew k’ec’iwe Adighebzek’e, Tirkuibzek’e, Yngyilyzibzek’e g’ichi-uetas. Chapxha txiqhaxery g’ichiqhalheqhuas. Ha txiqha k’ec’xem fixeplheme; Adighebzem yi Latyn Txik’em fichiqhuezens, lheguim chitxa ci-yrim (YELHMES Awladyn) tinciw feegefins, Adighebzem yi Latyn Txik’emk’e “Adighe Txibzer” sit xuedyziw daxe g’izerixhuir flhaqhuifins.

Adighebzer zeripsewinim dixueeyiwe chitime, neqhuec’ zi ji-ak’ek’e Adighexem ze zig’adiwjhijinim pejiw dixueeyiwe chitime; Adighexem, “Adighebzem yi Latyn Txik’er,” zaxuew, g’uexu nexhibe g’axhu zi zeeh’ak’ek’e zeeth’an xueey g’oxhuir… Har txueqhazec’en chh’ak’e; “Adighebzem yi Latyn Txik’er” Adighexem yaxuinedqhasin, yadqhats’ixuin, yadqhac’en, har habixem g’aaxuet-ueten xueey g’oxhuir. “Adighebzem yi Latyn Txik’er” dy ts’ixuxem nexh c’exiw yadqhac’efin chh’ak’e; har Adighebzek’e, Tirkuibzek’e, Iarapibzek’e, Yngyilyzibzek’e psalhemaqk’ey g’azi-uate vyde-o fylimxer teetxiw habixem ya CDxer dqhah’aziriw witikuim g’ytlhh’afins. Ha CDxer Adighexem yaxuedguecifins. Ha fylimxer; dy WEB sytexem xetlhh’afins, jijexem chipsew Adighexem ynternetk’e yaxuinedqhasifins.

“Adighebzer” xedqhaaxhuew dqhapsewifin chh’ak’e; Adighexer zyk’ dimiguivew, dizede-apiquiw, zy guiqhu tc’a ha dy jile uexuiqhuexer dqhazac’ewe, habixem yak’elhig’uen xueey lhebaquexer tkyiniwe deelejhin xueey g’oxhuir…

YEMUZ Yilmez
26.05.2011

SY BZEW SY ADIGHEBZE

Chi-as, ja-aw dy bzer mainences.
Chi-as, ja-aw dy bzer quileeyinces.
Bezer uexuk’e mixhuiwe neqhuec’ guerxem
Ya chh’am wy-abenir g’eemizeqhs.

Har jizi-am, haxer zy jhe yeziqhag’uim,
Yi hane bidzicer yeec’ h’arem!
Zy bzer neqhuec’ bzek’e zixhuejim,
Sit yimixhuejinu g’ixuenen?!.

Txidem; yi g’eejheqhuem, dy Adigher
Psih’aalhaxuew guibqham yirypxhaas.
Kuedir zeripsalher Iarapibzes.
Nexhibejs Tirkuibzem yilhexhaar.

Chi-as Yngyilyzimy Fransiziwy f’ek’a
Har zimic’ej sixuezas.
Ye Tirkuibzer yi hanedelhxuibzew zilhitej
Adighey seepselhas.

Saf’ena-am haxem, saghyya-am.
Sygu yac’eqhuiw ya ar squizijas.
Xexes lhepq zy xeku zif’eg’uedaxem,
Sinechxheeyiw ya c’ib syplhejas!..

Sit yac’en habixem, sit ya maxue!?.
Sitiry ya pchedeeyiwe nexu g’ak’in!
Qhaac’e zef’emih’am yi qharybxem,
Txibzey, bzey sitk’e yagu g’ak’in...

Txibzer yi teep’enime bzer mexuabe,
Bzem zeecec’, xuytiw zeewquedyy.
Txibzer pe-ac’eme, bzer mel’ejir!
Guir bqhademih’ajiw har medyyir...

Se sixueey-am l’eniw, sy bzer nobe.
Se sixueey-am l’eniw, har pchedeey.
Sy bze daxers, syguir ziqhaxuaber.
Sipxuireexhu quirmen we, sy bzew sy duneey!

Bzewe chi-am pc’ecxue yaxuefaches.
Bzewe kued yic’eniw xety xueeys.
Hawe zi bzes, syguim g’idewibzer.
Sipxuireexhu quirmen we, sy bzew sy duneey!

YELHMES Awladyn

Konu: The Latin Writing of Circassian

THE MESSAGE-3a

THE LATIN WRITING OF CIRCASSIAN

THE FORMATION OF THE LATIN WRITING OF CIRCASSIAN

1. The dependent vowels are written with “ a , aa , e , ee , i , o , u , uu , y ” letters.

2. The short “ a ” which comes after the “ g’, h, h’, q, q’, qh, xh ” consonants is written with “ a ” letter and the long “ a ” is written with “ aa ” letter. The short “e” which comes after the other consonants is written with “ e ” letter and the long “a” which comes after the other consonants is written with “ a ” letter.

3. The front and long “ e ” sound is always written with “ ee ” letter.

4. The “ i ” letter which comes before or after the consonants or comes after semi-vowels as the only vowel is read like back “ ı ” vowel in Turkish. But the vowel “ i ” which comes after he consonant “ y ” is pronounced thinner and shorter.

5. The “ o ” letter is pronounced long.

6. The semi-vowel “ u ” which comes after the “ g, g’, k, q, q’, qh, x, xh ” consonants is written with “ u ” letter and the long “ u ” is written with “ uu ” letter. The long “ u ” which comes after the other consonants is written with “ u ” letter.

7. The front “ i ” sound which comes after “ g, k, u ” letters or comes before or after the other consonants as the only vowel is written with “ y ” letter.

8. In “ yy ”; the front “ y ” shows the vowel, the next “ y ” shows the consonant.

9. The separated vowels which is at the beginning of the word are written with “ a , aa , ee , i , o , uu , y ” letters. The separated vowels which are uttered separately from the former sound are written with a dash ( - ) in front of then. The “ -aa, -ee, -o, -uu, -y ” are long, “ -a, -i ” are short. “ -u ” is pronounced like semi-vowel.

10. The separated diphtongs which is at the beginning of the word are written with “ ua , ue , uee , ui , uy ” united letters. The diphtongs which are uttered separately from the former sound are written with a dash ( - ) in front of then. The “ –ua, -uee, -uy ” are long, “ -ue, -ui ” are short.

11. Some of the free consonants are written with as the letters of simple consonants. Some of them are written as the letters of united consonants.

12. The “ g ” letter which comes before “ e, ee, y ” letters is read like “ g ” consonant in Turkish. The “ k ” letter which comes before “ e, ee, y ” letters is read like “ k ” consonant in Turkish. The vowel sound of “ y ” letter which comes as abone is not uttered.

13. The “ h ” letter which comes before the vowels as single forms the voice groups in a trice.

14. The “ i ” letter which comes before or after the vowels is read like the consonant of “AYIN” letter in Arabic.

15. The “ y ” consonant which doesn’t comes after “ g, k, u ” but before or after the vowels is written with “ y ” letter.

16. Pressed consonants are written by putting “ ’ ” apostrophie behind then. Apostrophie on “ g’ ” presses the back consonant of “ g ” letter, apostrophie on “k’ ” presses the front consonant of “ k ” letter.

17. When the united consonants come separately, a dash ( - ) is put between the letters while writing.

18. The gerunds in Circassian are written as the given sample gerunds.

Y. ÖZCAN

Konu: Aдыгэбзэм и Maкъхэм я Лaтин ТхыкIэхэр

THE MESSAGE-3c-2

AДЫГЭБЗЭМ И МAКЪХЭМ Я ЛAТИН ТХЫКIЭХЭР

1:8..a , ..aa , ..e :
“ a = э кIэщl ” мaкъыуэ: “ aa = a кIыхь ” мaкъыуэ:
( g’ ) g’ah’ : къэхь . g’aah’ : къaхь
( h ) har : aр . haa-a : alэ
( h’ ) xeh’at : хыхьэт . xeh’aat : хыхьaт
( q ) qab : къэб . qaabze : къaбзэ
( q’ ) q’a : кхъэ . q’aachh’a : кхъaщхьэ
( qh ) qha : гъэ . qhaatxe : гъaтхэ
( xh ) yitxha : итхъэ . yitxhaat : итхъaт

“ e = э кIэщl ” мaкъыp: “ a = a кIыхь ” мaкъыуэ:
mel : мэл mate : мaтэ
ne : нэ dame : дaмэ

..ee :
teep’e : тeпIэ yege : еджэ
f’eey : фIей yeeky : еч

.. i :
zi : зы mil : мыл
ci : шы bide : быдэ

..o :
bo : бo nobe : нoбэ
dog’ue : дoкIуэ dotx : дoтх

..u , ..uu :
“ u = у ныкъуэ ” мaкъыуэ: “ uu = уу кIыхь ” мaкъыуэ:
( g ) degu : дэгy . guu : гyy
( g’ ) yeg’u : екlу . .
( k ) xeku : хэку . kuu : куу
( q ) mequ : мэкъу . .
( q’ ) q’uih’ : кхъухь . .
( qh ) meqhu : мэгъу . diqhuirqhuu: дыгъyрыгъyy
( x ) nexu : нэху . .
( xh ) mexhu : мэхъу . cindirxhuu : шындырхъoу

“ u = у кIыхь ” мaкъыуэ:
. . t’u : тIу
. . bzu : бзу
. . yeplhinur : еплъынур

..y :
sy : си sych : сищ
cyt’ : шитI g’yx : къих

- 2 -

..yy :
sabyy : сaбий wiquedyyin: укъуэдиин
cyyin : шиин k’yyin : кIиин

9.
I. a , aa , ee , i , o , uu , y :
ane : Iэнэ ot : Iуoт
ade : Iэдэ oh’a : Iуoхьэ
aax : Iaх uuwin : lууун
aaxar : Iaхaр uuwir : lууур
eeyin : Iеин yt’ : IитI
eex : Iех yxir : Iихыр
ix : Iых
iqhin : Iыгъын

II. -a , -aa , -ee , -i , -o , -u , -uu , -y :
jis-at : жысIэт t-ok’ : тloкl
yip-at : ипIэт si-ot : сыloт
jis-aat : жысlaт ne-u : нэlу
jy-aat : жиlaт xee-u : хеlу
s- eex : сlех g’a-uuwin : къэlууун
p-eex : пlех g’a-uuwir : къэlууур
t-ix : тlых p-yxar : пlихaр
s-ix : сlых g’if-yxt : къыфIихт
ye-i : еI
acri-i : IэшрыI

10.
I. ua , ue , uee , ui , uy :
uax : lуaх uixin : lухын
uade : lуaдэ uiv : lув
ueten : lуэтэн uyxir : lуихыр
uexu : lуэху uyder : lуидэр
ueex : lуех
ueede : lуедэ

II. -ua , -ue , -uee , -ui , -uy :
so-uate : сolуaтэ g’i-uik’ : къыIукl
zi-uax : зыlуaх t-uik’ : тIукl
p-ueten? : пlуэтэн? f-uyxt : фlуихт
s-uetin? : сlуэтын? s-uyxir : сlуихыр
t-ueex : тlуех
zi-ueex : зыlуех

- 3 -

11:15. b nibe б ныбэ
c cate ш шaтэ
ch chabe щ щaбэ
d danew д дaнэу
dz dzeliw дз дзэлыу
f fe ф фэ
g gaz г гaз
gok’ гoкl
gegu джэгy
gy gyane г джaнэ
yigyi иджы
yeegy eдж
gu degu гy дэгу
gh jighiw г жыгыу
h hane - aнэ
hade aдэ
i ialemet хь хьэлэмэт
maine мыхьэнэ
j bajew ж бaжэу
jh jhi жь жьы
k karton к кaртoн
kontrol кoнтрoл
kezuwe чэзууэ
ky kyar к чaр
yakyiw ячыу
yeeky еч
ku h’akuiw ку хьэкуу
l li л лы
lh lhi лъ лъы
m maze м мaзэ

- 4 - (a) (top left)

n ne н нэ
p pe п нaпэ
q qab къ къэб
qaabze къaбзэ
g’aqeeyin къэкъеин
qoplhe къуoплъэ
qoh’a къуoхьэ
qu mequiw къу мэкъуу
qh qha гъ гъэ
qhaatxe гъaтхэ
qheeyin гъеин
qhu meqhu гъу мэгъу
r weram р уэрaм
s se с сэ
wines унэщ
t mate т мaтэ
ts tsi ц цы
v guiven в гувэн
w wade у уaдэ
x xade х хaдэ
xoh’a хoхьэ
xu nexu ху нэху
txuog’ue тхyoкIуэ
xh pxha хъ пхъэ
xheeyin хъеин
xhu g’axhuiw хъу къэхъуу
y yatx я ятх
yeegy е едж
yoge й йoджэ
z ze з зэ

- 4 - (b) (top right)

16. c’ c’ale щl щIaлэ
f ’ maf ’e фl мaфlэ
g’ g’ag'uen къ къэкlуэн
g’aag’ue къaкlуэ
g’eege къеджэ
g’oplhe къoплъэ
g’oh’a къoхьэ
g’u yeg’u кly екlу
h’ h’alhe хь хьэлъэ

- 4 - (c) (middle left)

k’ k’ape кI кIaпэ
nek’eguugu нэкIэгyyгy
l’ l’i лI лIы
p’ p’e пI пIэ
yip’-a? ипIкъэ?
q’ q’a кхъ кхъэ
q’u q’uih’ кхъу кхъухь
t’ nat’e тI нaтIэ
g’yt’-am къитIкъым
ts’ ts’e цI цIэ

- 4 - (d) (middle right)

17 zin : Cer d-zas. xesen : Jigh xet-senus
xuezin : Yi cer xued-zas. yisen : Pqor yit-sas

18 yeplhinu: (g’ag’uenu zeman) g’ueniw: (zerixhu-c’ik’e)
yidinu? : (g’ag’uenu zeman) dzeliw : (zerixhu-c’ik’e)

- 4 - (e) (bottom)


Konu: Adighebzem yi Latyn Txik’er

THE MESSAGE-3d

ADIGHEBZEM YI LATYN TXIK’ER

ADIGHEBZEM YI LATYN TXIK’ER G’IZERIXHUIR

1. Maq de-uxem ya wijhxem g’ytxew habixem g’aaguetxew g’aag’ue maq ui zeecexer; ya “ a , aa , e , ee , i , o , u , uu , y ” maq ui h’arf zaquexemk’e dotxir.

2. “ g’, h , h’, q , q’, qh , xh ” maq de-uxem ya wijhxem g’ytiw g’aag’ue “ a k’ec’ ” maqir zi “ a” h’arfk’e, “ a k’ih’ ” maqir “ aa ” h’arfyt’k’e dotxir. Hadireey maq de-uxem ya wijhxem g’ytiw g’aag’ue “ e k’ec’ ” maqir zi “ e ” h’arfk’e, “ a k’ih’ ” maqiry zi “ a ” h’arfk’e, dotxir.

3. “ e psiqhue-k’ih’ ” maqir, sitim chiqhuey “ ee ” h’arfyt’k’e dotxir.

4. Tirkuibzem yi “ ı ” maq ui qhuimir, Adighebzem “ i ” h’arfimk’e chidotxir.

5. “ o ” h’arfim yi maqir, maq ui k’ih’iw g’ok’ir.

6. “ g , g’, k , q , q’, qh , x , xh ” maq de-uxem ya wijhxem g’ytiw g’aag’ue “ u nique ” maqir zi “ u ” h’arfk’e, “ u k’ih’ ” maqir “ uu ” h’arfyt’k’e dotxir. Hadireey maq de-uxem ya wijhxem g’ytiw g’aag’ue “ u k’ih’ ” maqiry zi “ u ” h’arfk’e dotxir.

7. Tirkuibzem yi “ i ” maq ui psiqhuer, Adighebzem “ y ” h’arfimk’e chidotxir. “ g, k ” h’arfxem ya wijhxem g’ytiw g’aag’ue “ y ” harfim yi maqir, maq ui niquew g’ok’ir.

8. Zebqhadetiw g’aag’ue “ yy ” h’arfyt’im yape yit yi “ y ” h’arfim habi yi maq uir, yawijh g’yt yi “ y ” h’arfimy habi yi maq de-uir g’eeqhalhaqhuir.

9. Maq ui guek’ zaquexer; psalhexem ya pe maqxew g’ichig’uexem ya “ a , aa, ee , i , o , uu , y ” maq ui h’arf zaquexemk’e, psalhexem xetxew ye ya k’ewix maqxew g’ichig’uexem ya h’arfxem ya pexem yequa k’ec’ ( - ) naqhiche pitlhh’awe ya “ -a , -aa , -ee , -i , -o , -u , -uu , -y ” guipxemk’e dotxir.

10. Maq ui guek’ zeguetxer; psalhexem ya pe maqxew g’ichig’uexem ya “ ua , ue , uee , ui , uy ” maq ui h’arf zeguetxemk’e, psalhexem xetxew ye ya k’ewix maqxew g’ichig’uexem ya h’arf zeguetxem ya pexem yequa k’ec’ ( - ) naqhiche pitlhh’awe ya “ -ua , -ue , -uee , -ui , -uy ” guipxemk’e dotxir.

11. Maq de-u xuytxem ya zi ah’ar ya maq de-u h’arf zaquexemk’e, ya zi ah’ary ya maq de-u h’arf zeguetxemk’e dotxir.

12. “ e , ee , y ” h’arfxem ya pexem yitxew g’aag’ue “ g , k ” h’arfxem, Adighebzem cha-a ya maq de-u psiqhuexemk’e doger. Hawe “ gegu ” psalhemre habi g’iteexhuik’a psalhexemre ya “ ge.. ” guipim, “ dje.. ” maqk’ey deegefinus.

13. Maq de-uiw g’aag’ue “ h ” harfim, zepimiwiw g’yk’ maq guipxer g’eeqhaxhuir.

14. Maq ui psoxem ya pexem ye ya wijhxem yitiw g’aag’ue “ i ” h’arfim, Iarapibzem yi “AYIN” h’arfim yi maq de-uimk’e doger.

15. “ g , k , u ” h’arfxem ya wijhxem g’ymitiwe maq ui h’arfxem ya pexem ye ya wijhxem yitiw g’aag’ue “ y ” h’arfim, Tirkuibzem chy-a yi maq de-uimk’e doger.

16. Maq de-u xuizaxer, ya maq de-u h’arfxem ya wijhxem apostrof ( ’ ) naqhicher g’iguetlhh’awe dotxir. “ g’ ” guipim yi apostrof naqhichem, “ g ” h’arfim yi maq de-u qhuimir yeexuizir. “ k’ ” guipim yi apostrof naqhichemy, “ k ” h’arfim yi maq de-u psiqhuer yeexuizir.

17. H’arf zeguetxem ya h’arfxer zek’elhipitiw hawe maq chh’axuexew g’ichig’uexem, habixem ya h’arfxem ya zexuakuxem yequa k’ec’ ( - ) naqhiche detlhh’awe dotxir.

18. Adighebzem yi “zerixhu-c’ik’e” psalhexer, chapxhaxem yaxet “zerixhu-c’ik’e (gerundium)” g’axhu psalhexer zeritxaxem xuedexew ttxin xueeys. 2011 Qha

YEMUZ Y.

- 1 -

ADIGHEBZEM YI MAQXEM YA LATYN TXIK’EXER

Kz. N. MAQ CHAPXHA PSALHEXER

1. ..a g’ah’, h’a, qab, qha, dame, maxue
2. ..aa g’aah’, g’aag’ue, yih’aas, qaame, qhaatxe, lhexhaa
3. a ane, ade, aze, ache, ase, abe
yiy-am, jit-at, wive-at, yi-ar, jy-ar, yiry-at
4. aa aax , aaxir, aaxt, aaxhce, aaxh, aaw
yi-aa-am, jit-aat, wive-aat, yi-aar, jy-aar, yiry-aat
5. b bac, bide, nibe, ziwibidir, qab, c’ib
6. c cate, ce, cent, yeece, nisace, quec, guec
7. ch chabe, chen, ache, guache, g’ach, wech
8. c’ c’ale, c’e, mac’e, qhaac’e, xuec’, nec’
9. d danew, de, made, xede, yeed, wered
10. dz dze, dzin, teedzen, badze, yeedz, g’adz
11. ..e mel, yege, ne, pe, jhe, se
12. ..ee teep’e, f’eey, teedzen, jee-a
13. ee eex, eeyin, eeyt, eeyir, eeys, eeyiwe
g’i-eex, s-eex, f-eexir, zi-eex, xue-eeyin, t-eexir
14. f fe, falhe, yefe, g’aafe, nef, nibef
15. f ’ f’eey, f’i, maf’e, l’if’ijh, af’, k’if’
16. g gaz, gazete, gok’, goh’a, gen, gerc, degeey, gegu
17. gy gyane, yigyi, yagy, tegy, yeegy, digy, dogy, habgy
18. gu guape, guek’in, gueex, gui, zeguyxir, degu, guu
19. g’ g’ag'uen, g’eege, g’izet, g’yx, g’oplhe, g’oh’a
20. g’u g’uar, g’uen, g’ueet, tg’uin, g’uytar yeg’u, t’eg’u
21. gh ghizin, lhaghe, jighiw, ghin, bghiripx, bghi
22. h hane, hade, haa-a, hee, hi, hy, ho, hu
23. h’ h’alhe, h’i, xeh’a, deh’an, xueh’, soh’
24. ..i bin, blin, xi, zi, yi, bqhui
25. i iqhin, iqh, ih’, ix, ipxir. ipxiw
yi-iqhir, t-ix, s-iqhs, ye-i, acri-is, acri-ik’e
26. i ialemet, iam-yl, maine, duia, Ysmeiyl, Seiyd
27. j jan, jen, bajew, bje, yoj, yij
28. jh jhi, jhe, majhe, yajhe, l’ijh, yijh
29. k karton, kart, kontrol, konser, ket, keey
30. ky kyar, kyits’, yaky, ceky, yeeky, g’yky
31. ku dekuas, kued, dekueey, kuirit, kuyt’, xeku
32. k’ k’ape, k’apse, nek’eguugu, yik’in, pik’, guek’
33. l li, lejhen, pilelin, g’eelin, mel, mil
34. lh lhap’e, lheped, lhelhen, malhe, xelh, delh
35. l’ l’i, l’en, mal’e, pl’i, melypl’, zil’
36. m maze, mag’ue, xame, qaame, me, maq
37. n naxue, ne, xenen, c’enen, den, ven
38. ..o nobe, dog’ue, wizot, fo, yox, bo

- 2 -

Kz. N. MAQ CHAPXHA PSALHEXER

39. o one, oh’a, owe, ot, o, or
ze-one, ze-oh’a, di-ot, zi-ok’, t-oxu, s-ok’
40. p pase, pe, nape, yape, ziguep, dep
41. p’ p’alhe, p’e, yip’-a?, lhap’e, p’it’in, yap’
42. q qab, qaabze, g’aqeeyin, qyyin, qoplhe, qoh’a
43. qu quaje, que, queedze, quiten, quyx, mequ
44. q’ q’a, q’aachh’a, q’axhuime, q’adek’, q’a-a, beq’
45. q’u q’uafe, c’aq’ue, q’ueey, q’uih’, q’uyt’, q’uechin
46. qh qha, qhaatxe, qheeyin, qhin, qhogu, qhyt’
47. qhu qhuas, qhue, qhueeyin, qhuin, qhuyt’, meqhu
48. r weram, dera?, mir, har, ziry, g’uer
49. s se, sabe, nisac’e, xesin, wes, wines
50. t tane, teetir, pitin, yitin, xet, yet
51. t’ t’u, t’eten, nat’e, g’yt’-am, g’aat’, g’izot’
52. ts tseey, tsi, batse, xetsiwen, chh’ats, nebjhits
53. ts’ ts’e, ts’ixu, sots’ixu, h’ap’ats’e, ts’ine, ts’uwin
54. ..u t’uwe, duneey, g’uenur, gedu, nanu, bzu
55. ..uu kuu, guu, nek’eguugu, diqhuirqhuu, cindirxhuu
56. -u xe-u, xee-u, c’i-uxer, f’ep-u, yi-u, cxe-u
57. uu uu, uuwin, uuwt, uuw, uuwinut, uuwinur
de-uuw, de-uuwir, g’a-uuw, g’a-uuwir, g’a-uuwe
58. ua uaxiw, uadze, uachh’a, uac, uac’e, uade
so-uate, t-uac, t-uax, bo-uater, g’i-uaxir, zi-uaxir
59. ue ueten, uen, uetin, uexu, uexuicxue, uent’en
p-ueten?, zi-uetir, yee-uet, t-uen, p-uetin, so-uer
60. uee ueexu, ueec, ueec’e, ueek’e, ueedze, ueede
s-ueex, zi-ueex, t-ueec, s-ueexu, zi-ueec
61. ui uix, uine, uich, uip’en, uic’en, uidze
g’i-uik’, zi-uik’, s-uik’ir, s-uit-s, ze-uil’en, g’i-uix
62. uy uyxir, uyxt, uycir, uyc’et, uyder, uydzar
s-uyxir, t-uyxt, ze-uyxir, p-uycir, g’i-uycar, si-uyct
63. v nive, guiven, ven, mave, vag’ue, vaqa
64. w wade, wase, zewen, g’awen, wigy, aw
65. x xade, xeku, xoh’a, xoxhue, xex, g’ax
66. xu xuabe, xueg’uen, xueeyin, xuyt, xuoze, nexu
67. xh pxha, xheeyin, maxhce, baxha, pxhoqhu, yipxh
68. xhu xhuas, melixhue, txhui, pxhuyt’, mexhu
69. ..y g’yk’, k’yyin, sy, dy , wy, cyt’
70. y yt’, yt’iw, ychir, yxir, yxiwe, yxt
g’i-yxar, s-yxt, p-yxir, g’i-yxt, ze-yxir, t-yxinur
71. y yatx, yege, yeegy, k’yyin, yoge, Adigheey
72. z ze, ziguer, aze, xuezen, nez, yiz

- 3 -

Konu: Chapxha Txiqhar

THE MESSAGE-4

Zi Chapxha Txiqha:

G’IVOGE UACHH’AMAXUE

Sy kuec’im yisa sy binxer
Fic’epxhuew dene fig’uat?!.
Sy bqham g’ic’ejiw psi werxer
Bidzice fxuesc’iw fisp’at!

Sy zaque guibqham sig’yvnew
Chh’a fy xeku lhap’er fibghinat?
“Wy xeku pxhuimeniw wicinew,”
Hapxuede xabze fxelhat?!.

Yigyi psi werxer sy nepsiw
Fe binxem chh’ak’e g’ojex!
Txhuaw sy chh’ar fer chh’ak’e wesiw
Fe fig’aslhixhuew soplhix!

Zem yiniw sy pcher xizociry
Xim hadiric’k’e siflhoxhu!
Fizmilhaqhuijiw sizeciw
Fe sifc’ebeghiw jhi soxhu.

Fe fizdyk’awe xeku daxer
Nurir chh’achyxiw qhaqhaas.
Chit-s cheh’ar yinxew fy lhaxer
F’iqhuem har xesiw beqhuaw.

Adighe lhepqiw sy binxer
Dene lhenique apxhua?!.
Fig’ixueg’uejit sy apl’em,
Zew t’isijins sygu beghar!..

BALHQAR Fowset


Konu: “Adighebzem yi Latyn Txik’er” txiqhalhim yi nape guerexer

THE MESSAGE-5a

UETEK’E GUEREXER = BAZI TERİMLER = SOME TERMS

maq uixer : ünlü sesler : vowels
maq ui zeecexer : bağımlı ünlü sesler : dependent vowels
maq ui guek’xer : ayrılan ünlü sesler : separated vowels
maq de-uxer : ünsüz sesler : consonants
maq de-u xuytxer : serbest ünsüz sesler : free consonants
maq de-u xuizaxer: sıkılmış ünsüz sesler: pressed consonants
h’arf : harf : letter of the alphabet
naqhiche : işaret : mark
yequa k’ec’ : tire : dash
apostrof : apostrof : apostrophie
maqilh : hece : syllable
txilh : mektup : letter (for correspondence)
txalhe : defter : notebook
txiqha : yazı, metin : text
txiqhalh (kyitap) : kitap : book
jhiriwe : sedalı : voiced
jhirimiwe : sedasız : voiceless
g’axhuiqha : fiil, eylem : verb
xuedaqha : sıfat : adjective
pepih’a : önek : prefix
k’epih’a : arka ek : suffix
wineey : özel, özgü : special

K’EPIH’A GUEREXEM YA TXIK’EXER

1. Diyasporem; Adighebzem yi xhuiniqha k’epih’ar “ ..s ” maqk’e, yi mixhuini-qha k’epih’ar “ ..-am ” maqk’e, yi mixhuiniqha wipc’e k’epih’ary “ ..-a ” maqk’e chija-ar. Xekuim, ha k’epih’axer ha maqxemk’e jizi-axery chikueds. Diyasporem; ha k’epih’axer “ ..ch , ..qam , ..qa ” maqxemk’e jizi-a g’ichineja-am.
Yichh’am g’ichi-ueta sebepxem chh’ak’e Adighebzem yi xhuiniqha k’epih’ar “ ..s ” h’arfimk’e, yi mixhuiniqha k’epih’ar “ ..-am ” guipimk’e, yi mixhuiniqha wipc’e k’epih’ary “ ..-a ” guipimk’e dotxir. Xhuiniqha k’epih’aw g’aag’ue “ ..s ” h’arfim, mac’ew qhuimiw g’yk’ “ ..ch ” maqk’ey deegefinus.

2. Diyasporem; Adighebzem yi kuediqha k’epih’ar, Tirkuibzem yi “ ..ha ” maqim xuedew chija-ar. Xekuim; ha k’epih’ar, ha maqimk’e jizi-axery chi-as. Hawe Xekuim; kuediqha k’epih’ar, yi “ ..xe ” pasereey maqimk’e jizi-axer chikueds. Habi g’ynemic’ak’e; “ ..xe ” kuediqha k’epih’ar, Adighebzem yi diyalekytxem ya ze-ah’aqhus. “..xe ” guipir kuediqha k’epih’aw g’ichig’uem; habi, Tirkuibzem yi “..ha ” maqimk’ey deegefins. Hawe “..xe ” guipir kuediqha k’epih’a chimixhuim; habi, normaliw g’izeryk’ yi pasereey maqimk’e doger.
Yichh’am g’ichi-ueta sebepxem chh’ak’e Adighebzem yi kuediqha k’epih’ar; yi yegek’er sit xuedewy yirireexhu, “..xe ” guipimk’e dotxir.

(“Adighebzem yi Latyn Txik’er” txiqhalhim ye-18-ne yi napers.)

THE MESSAGE-5b

“ c ” h’arfim:Yngyilyzibzem yi “ sh ” guipim,Tirkuibzem yi “ ş ” h’arfim ha bzexem cha-a ya zexuede maq de-uimk’e doger.

“ g ” h’arfim: Maq de-u h’arfxem, maq ui qhuim h’arfxem ya pexem chytim ye psalhexem ya k’ewix h’arf g’ichixhuim; Tirkuibzem, Almanibzem zexuedew chy-a yi “ g qhuim ” maq de-uimk’e doger. Maq ui psiqhuexem ya pexem chytim; habi, Tirkuibzem, Almanibzem zexuedew chy-a yi “ g psiqhue ” maq de-uimk’e doger.

Hawe “ gegu ” psalhemre habi g’iteexhuik’a psalhexemre ya maq ui psiqhuexem ya pexem yitiw g’aag’ue “ g ” h’arfim, “ dj ” h’arf zeguetim yi maqimk’ey deegefinus.

GUILHITE: Diyalekyt guerexem “ g psiqhue ” maq chiziramih’awe habi yi p’ek’e “ dj ” maqir chizirah’ar. “ dj ” guipir h’arf zeguet g’ichixhuim, habi Iarapibzem yi DJUM harfim yi maq de-uimk’e doger.

“ h ” h’arfim: Psalhem ye maqilhim yi pe maq de-uiw maq ui h’arfxem ya pexem chytim, zepimiwiw g’yk’ maq guipxer g’eeqhaxhuir. “ h ” h’arfim, Fransizibzemy hapxuede zi zeeh’ak’e chy-as.

“ h ” h’arfir h’arf zeguetim xetiw “ c , g , j , l , q , x ” h’arfxem ya wijhxem g’ichiguetim; habi, zy wijhxem g’yt maq de-u h’arfxem ya maqxer zereeqhag’uek’iry neqhuec’ maq de-uxer g’eeqhaxhuir.

“ i ” h’arfim: Maq ui niquexem ya wijhxem chytim ye maq ui zaquew maq de-uxem ya pexem ye ya wijhxem chytim, Tirkuibzem yi “ ı ” maq ui qhuim h’arfim yi maqimk’e doger. Maq ui psoxem ya pexem ye ya wijhxem chytim, Iarapibzem yi “AYIN” h’arfim yi maq de-uimk’e doger.

“ k ” h’arfim: Maq de-u h’arfxem, maq ui qhuim h’arfxem ya pexem chytim ye psalhexem ya k’ewix h’arf g’ichixhuim; Tirkuibzem, Almanibzem zexuedew chy-a yi “k qhuim” maq de-uimk’e doger. Maq ui psiqhuexem ya pexem chytim; habi, Tirkuibzem, Almanibzem zexuedew chy-a yi “ k psiqhue ” maq de-uimk’e doger.

GUILHITE: Diyalekyt guerexem “ k psiqhue ” maq chiziramih’awe habi yi p’ek’e “ ç ” maqir chizirah’ar. “ ç ” h’arfim Tirkuibzem chy-a yi maq de-uimk’e doger.

“ q ” h’arfim: Iarapibzem yi “QAF” h’arfim yi maqimk’e doger.
“ s ” h’arfim: Tirkuibzem chy-a yi maq de-uimk’e doger. Ne-qhuec’iw jit-ame, Iarapibzem yi “ SY ” h’arfim yi maqimk’e doger.

(“Adighebzem yi Latyn Txik’er” txiqhalhim ye-24-ne yi napers.)

THE MESSAGE-5c

(2). MAQ DE-U XUIZAXEM YA TXIK’EXER G’IZERIXHUXER:

Maq de-u xuizaxer; ya h’arfxem ya wijhxem apostrof ( ’ ) nahicher g’iguetlhh’awe “ c’, f ’, g’, g’u , h’, k’, l’, p’, q’, q’u , t’, ts’ ” xuedexew dotxir. Apostrof naqhichem, zy wijh g’yt maq de-u h’arf zaquem yi maqir yeexuizir. Hawe apostrof naqhicher “ ts’ ” guipim yi wijhim chytim; habi, “ ts ” h’arf zeguetim yi maqir yeexuizir. Habi g’ynemic’ak’e apostrof naqhichem, Adighebzem h’arf zeguet chyxuiz-am.

MAQ DE-U XUIZA H’ARFXEM YA MAQXER:

“ f’, h’, p’, q’, t’, ts’ ” maqxer: “ f , h , p , q , t , ts ” maq de-u xuytxem ya maq de-u xuizaxers.
“ c’ ” maqir: “ ch ” maq de-u xuytim yi maq de-u xuizars.
“ g’ ” maqir: “ g ” h’arfim yi maq de-u qhuimim yi maq de-u xuizars. “ g’ ” guipir (habi yi maqir); g’axhuiqhar, jizi-am yi lheniquek’e qhazawe g’izerixhuir g’aziqhalhaqhu (g’azi-u) pepih’ars.
“ k’ ” maqir: “ k ” h’arfim Tirkuibzem, Almanibzem chy-a yi maq de-u psiqhuem yi maq de-u xuizars. Hawe “ k’igu, nek’eguugu ” psalhexem ya “ k’ ” h’arf xuizaxem “ ç’ ” maq xuizamk’ey deegefinus.
“ l’ ” maqir: “ lh ” guipim yi maq de-u xuytim yi maq de-u xui-zars.
“ g’u , q’u ” maqxer: “ g’ , q’ ” maq de-u xuizaxem “ u maq ui nique ” za-a ya maqxers.

(3). H’ARF ZEGUETXEM ZEK’ELHIPITIW MAQ CHH’AXUEXEW G’AAG’UE YA H’ARFXEM YA TXIK’EXER:

H’arf zeguetxem ya h’arfxer zek’elhipitiw, hawe zeguemih’aw maq chh’axuexew g’ichig’uexem; ha h’arfxem ya zexuakuxem yequa k’ec’ ( - ) naqhiche detlhh’awe dotxir. Yequa k’ec’ naqhichem, zy yaku det h’arfxem ya maqxer zepec’eexir.
Chapxha: Jigh xet-senus (xesen). Cer d-zas (zin). Pqor yit-sas (yisen).Yi xadem jigh xuyt-sens (xuysen). L’ir xadem yit-s (yitin). Yinal-H’able, Quinac-H’able.

C. ADIGHEBZEM YI “ZERIXHU-C’IK’E” PSALHEXEM YA TXIK’EXER:

Adighebzem yi “zerixhu-c’ik’e” psalhexer; maq txik’exem ya chapxhaxew g’ah’aa psalhexem yaxet “zerixhu-c’ik’e (=gerundium)” g’axhu psalhexer zeritxaxem xuedexew txin xueeys.

(“Adighebzem yi Latyn Txik’er” txiqhalhim ye-27-ne yi napers.)

THE MESSAGE-5d

“ADIGECE’NİN LATİN YAZISI”NIN GEREKLİ OLUŞU"

Dik çizgili harfleri çok olan yazı sistemleri; ünsüz harfi çok olan heceyle oluşan kelimeleri ve onların kullanım yoğunlukları çok olan Adıgece’nin yazılarını, yeterli olarak (akıcı bir şekilde) “okunuşlu ve kullanışlı” duruma getirememektedir.

Bu yazı sistemlerinin imlâsı, Adıgece’ye ağır gelmektedir. Sözü edilen yazı sistemleri; Adıgece’de, insanın ruhsal yapısına uygun bir yazı oluşturamadıkları için onların Adıgece’de kullanılmaları zevkli değil, aksine sıkıcı ve sıkıntılı olmakta, insanı Adıgece ile yazı yazmaktan ve Adıgece’yi kullanarak çalışmaktan uzaklaştırmaktadırlar. Başka bir ifade ile söylemek gerekirse; söz konusu yazı sistemleri ile Adıge Yazı Dili, yeterli olarak “kullanışlı” duruma gelememektedir. Bundan dolayı Adıgece’nin “yazı sistemi” sorunu halen devam etmektedir.

Adıgece’nin kendi doğal latin yazı sistemine ihtiyacı olmasının çok önemli bir gerekçesi daha olup o da şudur: Normal olmayan koşullar altında bulunan Adıgece’nin yaşayabilmesi için; onun, ilk önce dünya ile uyum sağlaması ve bunun için de dünyanın ileri uluslarının kullandığı latin yazısını, uluslararası yazış ve okuyuş normlarına ve Adıgece’nin özelliklerine uygun olarak kullanması gerekmektedir. Böyle bir yazı sistemi ise, tek ve alternatifsiz olmak durumundadır. O tek (unique) ve alternatifsiz olan “Adıgece’nin Latin Yazısı”nı; doğru olarak, etkin ve yoğun bir şekilde, toplumca kullanmadan Adıgece’nin yaşayabilmesi mümkün değildir.

Yukarıda belirtilen gerekçelerden dolayı; Adıgece’nin, yazılarını yeterli olarak (akıcı bir şekilde) “okunuşlu ve kullanışlı” duruma getiren ve dünyanın her tarafında kolaylıkla kullanılabilir olan kendi doğal latin yazı sistemine, başka bir ifade ile “Adıgece’nin Latin Yazısı”na ihtiyacı vardır.

(“Adıgece’nin Latin Yazısının Gerekçeleri” kitabının 7 nci sayfasıdır)

Konu: “Wisag’uem Deejhuwin!..” txiqhalhim yi nape guerexer

THE MESSAGE-6a

“ADIGECE’NİN LATİN YAZISI” HAKKINDA…

Bu kitapçıkta; Sayın Doğan ÖZDEN’in WERED-1 isimli CD’sindeki Adıgece türkü ve şarkıların “Adıgece’nin Latin Yazısı” ile yazılışları gösterilmiştir.

“Adıgece’nin Latin Yazısı,” sadece kişisel bir çalışmanın sonucu ve ürünü değildir. O; Adıgece Dilbilimcileri'nin yüz yılı aşan bir zaman içerisinde peyderpey çalışarak beraberce (anonim olarak) ortaya çıkardıkları ve Adıgece’nin yazılarını yeterli olarak “okunuşlu ve kullanışlı” duruma getirebilen tek yazı sistemidir. Adıgece’nin yaşayabilmesi için; Adıgeler’in, “Adıgece’nin Latin Yazısı”nı, doğru olarak, gittikçe artan bir yoğunlukla kullanmaları gerekmektedir.
Kitapçıkta kısaca açıklanan “Adıgece’nin Latin Yazısı”na bir göz atarsanız, kitapçıkta yazılan Adıgece türkü ve şarkıların yazılarını kolayca okuyabilirsiniz. WERED-1 CD’sindeki müzik parçalarına ve eğer dinleme şansınız olursa Değerli Sanatçı’nın kendisine eşlik edebilirsiniz! Gönlünüzün susuzluğunu böylece bir nebze de olsa giderebilmiş olursunuz! Sizin bildiğiniz ya da derlediğiniz başka Adıgece türkü ve şarkılar var ise, onları da Adıgece’nin Latin Yazısı ile kolaylıkla yazabillirsiniz...

Adıge Kültür Unsurları’nın kayıp olmadan önce derlenip “Adıgece’nin Latin Yazısı” ile Adıgece yazılarak ortaya konulmaları gerekmektedir…

Adıgece’yi gerçekten sevenlerin, “Adıgece’nin Latin Yazısı”nı kullanarak Adıgece’ye sahip çıkacaklarını umuyorum. 26.05.2011

Yılmaz ÖZCAN

“ADIGHEBZEM YI LATYN TXIK’EM” CHH’AK’E…

Mi txiqhalh ts’ig’uim, QUICHH’A Doqhan WERED-1 zy ts’e yi CDm yit Adighe weredxemre qhibzexemre Adighebzem yi Latyn Txik’emk’e ya txik’exer g’ichiqhalheqhuas.

“Adighebzem yi Latyn Txik’er,” ts’ixu zaque quideeyim yi lejhiqha-am. Har; Adighebze C’eniqhalejhxem yilhesychem c’yqhu zeman pc’onde zek’elhh’awijhiw zedelajhexew zeqhuisew (anonymiw) witikuim g’iraqhah’aawe, Adighebzem yi txiqhaxer yiryquiw “yegeqhuaf’ere zeeh’aqhuaf’ere” g’aziqhaxhuif txik’e system zaques. Adighebzer psewifin chh’ak’e Adighexem; “Adighebzem yi Latyn Txik’er,” zaxuew, g’uexu nexhibe g’axhu zi zeeh’ak’ek’e zeeth’an xueey g’oxhuir…

Mi txiqhalhim k’ec’iwe g’ichi-ueta Adighebzem yi Latyn Txik’em fixeplheme, txiqhalhim chitxa Adighe weredxemre qhibzexemre ya txiqhaxem tinciw feegefins. CDm ficheeda-uem habixem fadeejhuwifins! Wisag’uem feede-ueniw nasip fxuexhuime, fy guimre fy jhemre zec’iqhuiw fideejhuwifins! Fy guim yi psi xuel’aqhar, zi t’eg’u f’ek’a mixhuimy hapxuedew yivqhak’ifa xhuins! Fe nemic’ weredxer, qhibzexer fc’ewe chitime; haxery Adighebzem yi Latyn Txik’emk’e tinciw ftxifins...

Adighe Kuiltur Uinsurxer mig’uedij gyic’e zixueth’asijiw Adighebzem yi Latyn Txik’emk’e Adighebzek’e ttxijiw witikuim g’ytlhh’an xueey g’oxhuir…

Adighebzer pejiw f’iwe zilhaqhuxer, “Adighebzem yi Latyn Txik’er” zirah’aw Adighebzem zeey xuexhuijinuxew soguiqhar. 26.05.2011

YEMUZ Yilmez

(“Wisag’uem Deejhuwin!..” txiqhalhim ye-4-ne yi napers.)

THE MESSAGE-6b

İSİMLERİN YAZILIŞI:

İsimler isim oluşturan ekler alırlarken, iki isim veya bir isimle bir sıfat ya da bir isimle bir fiil birleşerek birleşik kelime oluştururlarken ya da tamlamalar oluşurken; isim gövdelerinin ilk hecelerinde bir “ a ” harfi geliyorsa o harf “ e ” sesi ile okunur, eğer isim gövdelerinin ilk hecelerinde çift “ aa ” harfi geliyorsa o çift harf “ kısa a ” sesi ile okunur. Bu oluşumlar esnasında; isim gövdelerinin ilk hecelerinin o ünlü sesleri değişikliğe uğrasa da, harfleri değiştirilmeden yazılırlar. Özel isimler, fiil gövdesine ek ya da isim eklenerek oluşan isimler; sesleri nasıl çıkıyorsa öyle yazılırlar.

TS’E TXIK’ER:

Ts’exem ts’e g’aziqhaxhu k’epih’axer g’ichachtem, ts’yt’ ye zi ts’ere zi xuedaqhare ye zi ts’ere zi g’axhuiqhare zegueh’aw psalhe zeguetxer g’ichuixhuxem, psalhe zepic’axer g’ichuixhuxem; ya ts’e psalhepqxem ya pe maqilhxem zi “ a ” h’arf xetiw g’aag’uew chitime ha h’arfim “ e ” maqk’e doger, ya ts’e psalhepqxem ya pe maqilhxem “ aa ” h’arfyt’ xetiw g’aag’uew chitime ha h’arfyt’im “ a k’ec’ ” maqk’e doger. Ha psalhexer ye psalhe zepic’axer g’ichixhuxem; ya ts’e psalhepqxem ya pe maqilhxem ha ya maq uixer zeg’uek’xemy, habixem ya h’arfxer zedmixhuek’iw dotxir. Ts’e wineeyxer, g’axhuiqha psalhepqxem k’epih’a ye ts’e g’aagueh’aw g’axhu ts’exer; ya maqxer g’izeryk’xem xuedew dotxir.

Örnekler / Chapxhaxer : xabzecxue, guawecxue, pasereey, malhxhaqhu, bzagyaqha, bajafe, tanachh’a, tanexhu, zawejh, g’aafejh, pxhuantec’e, c’alef’, tanalhxue, xadexek’, xade k’ih’, maxue k’ec’, g’aafe lhap’e, Adighebze, Abezexe, pselhek’e, pselhenibze.

ADIGHEBZEM YI MAQ TABLOR

(A). Maq uixer:
(1). Maq ui zeecexer:
..a , ..aa , ..e , ..ee , ..i , ..o , ..u , ..uu , ..y .
(2). Maq ui guek’xer:
(a). Maq ui guek’ zaquexer:
(I). Psalhexem ya pe maqxew g’ichig’uexem:
a , aa , ee , i , o , uu , y .
(II). Psalhexem xetxew ye ya kewix maqxew g’ichig’uexem:
-a , -aa , -ee , -i , -o , -u , -uu , -y .
(b). Maq ui guek’ zeguetxer:
(I). Psalhexem ya pe maqxew g’ichig’uexem:
ua , ue , uee , ui , uy .
(II). Psalhexem xetxew ye ya kewix maqxew g’ichig’uexem:
-ua , -ue , -uee , -ui , -uy .
(B). Maq de-uxer:
(1). Maq de-u xuytxer:
b , c , ch , d , dz , f , g , gy , gu , gh , i , j , jh , k ,
ky, ku , l , lh , m , n , p , q , qu , qh , qhu, r , s , t ,
ts , v , w , x , xu , xh , xhu, y , z .
(2). Maq de-u xuizaxer:
c’ , f’ , g’ , g’u , h’ , k’ , l’ , p’ , q’ , q’u , t’ , ts’ .

(“Wisag’uem Deejhuwin!..” txiqhalhim ye-22-ne yi napers.)


THE MESSAGE-6c

“Tanrı’nın insanlara bildirdiği hususlar”ın yazıyla da anlatılmasından ileri gelmiş olsa gerek, yaklaşık olarak üç bin yıl kadar önce yaşamış olan Eski Adıgeler; yazıyı, “Tanrı Dili” olarak adlandırmışlar ve yaymışlardır. O devri takip eden asırlar içerisinde Adıgeler’in; “Tanrı Dili’nden, bilimden ve yazı dilinden” uzaklaştırılması sonucu güçten düşmelerinden sonra, “Tanrı Dili”nin anlamı da değişerek “damga” olmuştur. Son birkaç asırda Adıge aile armaları ve damgaları olarak kullanılan Eski Adıge Hiyeroglifleri, günümüzde de Th’abze adı ile anılmaktadırlar.
Hiyeroglifler ilkel yazılardır. Arkeolojik değer ifade etmektedirler. Çeşitli toplumların farklı hiyeroglifleri olmuştur. Bu yazılardan bazıları, asırlar boyu süren bir zaman içerisinde peyderpey değişime uğrayarak gelişim göstermişler ve gelişimlerini tamamlayarak günümüzde kullanılan harf sistemleri oluşmuştur.

Kullanıldığı dilin yazılarını yeterli olarak “okunuşlu ve kullanışlı” duruma getiremeyen yazı sistemi; çağımızda, o dili artık fazla yaşatamıyacaktır. Başka türlü ifade etmek gerekirse; yazılarını yeterli olarak “okunuşlu ve kullanışlı” duruma getiren yazı sistemi olmayan veya olsa da sahipleri onu kullanmayan bir dil, artık çok yaşayamayacaktır…

Böyle bir vahim durum; bu zamanda, Adıgece için de söz konusudur!.. Adıgece’nin yazılarını yeterli olarak “okunuşlu ve kullanışlı” duruma getiremeyen yazı sistemi ile Adıgece de, artık daha fazla yaşayamayacaktır!..

Ancak bu kitapçıkta açıklanan “Adıgece’nin Latin Yazısı;” etkin olarak kullanıldığı takdirde, hem çağımızda ve hem de gelecek zamanlarda Adıgece’yi taşıyabilecek ve onu yaşatabilecek olan bir yazı sistemidir. “Adıgece’nin Latin Yazısı;” Adıge Dilbilimcileri'nin yüz yılı aşan bir zaman içerisinde peyderpey çalışarak beraberce (anonim olarak) ortaya çıkardıkları ve Adıgece’nin yazılarını yeterli olarak “okunuşlu ve kullanışlı” duruma getirebilen tek yazı sistemidir.
Adıgeler; gecikmeden, işleri ve çalışmaları koordine ederek, “Adıgece’nin Latin Yazısı”nı kullanarak Adıgece ile çalışmalara başlamamız gerekmektedir...
26.05.2011 Y.Ö.

(“Wisag’uem Deejhuwin!..” txiqhalhim yi qapaq g’uets’irs)

“Th’am ts’ixuxem g’aaxuy-uexuaxer” txibzek’ey g’aa-uetaqhanty, yilhes mynych yiqhuineqhu yape psewa Pasereey Adighexem; txibzer, “Th’abzew” ya-uas. Ha lhexhanem k’elhig’ue zemanxem Adighexer “Th’abzem, c’eniqhaxem, txibzem” pe-ac’e xuaqhaxhuiw daqhaxuexaxe newijh, “Th’abzem” yi mainery zeg’uek’iry “damiqha” xhuas. Yilhesyche zi-t’uch lhandere Adighe winaqhue damiqhaxew zirah’a Pasereey Adighe Xiyerogulyfxem chh’ak’e nobey Th’abze ja-ar.

Xiyerogulyfxem, arke-olojyyk’e qiymet ya-as. Lhepq guerexem, pasereey zemanxem xiyerogulyf txiqha chh’axuexer chizirah’aas. Xiyerogulyf txiqha guerexery; yilhesyche kued g’axhu zeman g’uets’im chizeg’uek’iwre ya g’axhuiniqhaxer yiryquiry dy zemanim chizirah’a h’arf systemxer g’axhuas.

Chizirah’a bzem yi txiqhaxer yiryquiw “yegeqhuaf’ere zeeh’aqhuaf’ere” g’azimiqhaxhu txik’e systemim; ha bzer, mi lhexhanem chyqhapsewijifinu-am. Neqhuec’iw ji-an xueeyime; yi txiqhaxer yiryquiw “yegeqhuaf’ere zeeh’aqhuaf’ere” g’aziqhaxhu txik’e system zymi-a ye yi-aw chitimy zeeyxer har zeezimih’a bzer, kuedire psewijifinu-am…

Hapxuedew zi g’uedijiniqha; mi lhexhanem, Adighebzemy chh’achit-s! Adighebzem yi txiqhaxer yiryquiw “yegeqhuaf’ere zeeh’aqhuaf’ere” g’azimiqhaxhu txik’e systemimk’e, Adighebzery kuedire psewijifinu-am!..

Hawe mi txiqhalh ts’ig’uim g’ichi-ueta “Adighebzem yi Latyn Txik’er;” yeg’uire-yechh’iw, yiryquiw zeeth’ame, mi lhexhanemy g’ag’uenu zemanxemy Adighebzer chizih’ifinu, har chiziqhapsewifinu zi txik’e systems. “Adighebzem yi Latyn Txik’er;” Adighe Bzec’eniqhalejhxem yilhesychem c’yqhu zeman pc’onde zek’elhh’awijhiw zedelajhexew zeqhuisew (anonymiw) witikuim g’iraqhah’aawe, Adighebzem yi txiqhaxer yiryquiw “yegeqhuaf’ere zeeh’aqhuaf’ere” g’aziqhaxhuif txik’e system zaques. Har zeeth’awe Adighebzek’e ditxefinus, dilejhefinus.
“Adighebzem yi Latyn Txik’er” zeeth’aw Adighebzek’e c’eniqhaxem dateelejhih’ime; Adighexem zig’adiwjhijifinus, Adighebzery xexhuewre psewifinus.

Adighexer; dimiguivew, uexuiqhuexemre lejheniqhaxemre ko-ordyne zidetc’iw, “Adighebzem yi Latyn Txik’er” zeeth’aw, Adighebzek’e dilajhewe dixueejhen xueey g’oxhuir… 26.05.2011 Y.Y.

(“Wisag’uem Deejhuwin!..” txiqhalhim yi qapaqirs)

CERKES.net