Çerkeslerin Anasayfası

Sosyal araştırmalar enstitüsü Adige dili bölümü Halkımızın dilini korumak ve geliştirmek konusunda son dönemde önemli faaliyetlerde bulunuyor.

Bu bölümün görevli araştırmacı ve uzman sayısı (6 kişi) ile kıyaslandığında son dönemde çok önemli işler yaptıklarını söyleyebiliriz.

Aşağıda yakın dönemde dil ile ilgili yapılmış çalışmalar hakkında kısa bilgiler verilecektir.

*2005 yılının sonunda 10 yıl süre ile üzerinde çalışılan “Adigebze” (Kaberdey-Çerkes dili)

çalışması tamamlandı.

İki büyük cilt halinde hazırlanan bu çalışma, dil alanında hemen hemen bu güne kadar yaşanan bütün değişimleri, gelişmeleri ve dil ile ilgili konuları kapsıyor.

İlk ciltte fonetik,morfolojik,sözcüklerin kökeni,dilbilgisi gibi konuları yeralıyor.

İkinci cilt ise, dil öğretimi ile ilgili diğer konulara yer veriliyor; kelime haznesi,sözlük bilim/sözcük bilim,diyalekt gibi konular bu bölümde geniş şekilde anlatılıyor.

Bahsettiğimiz şey, çok önemli bir çalışmadır.

Bu çalışma;eğer her yerden bize katılan ve işbirliği yaparak yardımcı olan bilimadamlarının desteği olmasaydı, hiç bir şekilde Adige dili bölümünün kendi gücü ile altından kalkabileceği bir çalışma değildi.

Çalışma grubunun başında Rusya bilimler akademisi dilbilim enstitüsü başkanı profesör Qumahue Muhadin bulunuyor.Eserin farklı iki bölümünü aynı enstitüde görev yapan dilbilimciler Qumahu Zare ve Şağır Emin hazırladılar.

Kaberdey-Balkar üniversitesi profesörleri Apaje Muhamed,Bıj Zare,K’uek’ue Cemaleddin,

Qembeçoque Adem,Taw X’azeeşe , Wurıs X’etaliy,Şerdan Abu.

Aynı üniversitenin doçentlerinden Zek’uerey Nurdin ,K’uaş Tamare,Hkut’jj Zawudin bu projede görev aldılar.

Ayrıca bu çalışmaya çok emeği geçmiş fakat yayınlandığını göremeden yaşamını yitirmiş olan Georgiy X’et’ıqueyi de saygı ile anıyoruz.

(tam adıyla adige dil ansiklopedisi) olarak tanımlayabileceğimiz “Adigebze” isimli bu çalışma ile kıyaslanabilecek bir eser bu güne kadar kuzey Kafkasyada yayınlanmadı.

Hatta daha da ileri gerek diyebiliriz ki tüm Rusya genelinde bunun benzeri kapsamlı bir dil çalışması yapabilmiş başka halk yoktur.

Bütün bunları göz önüne alınca, bu yıl yayınlanacak olan bu kitabın bilimsel anlamda ne kadar önemli olduğunu anlayabilmemiz gerekir.

*Adige-Abhaz dil araştırmacılarının en önmlilerinden olan Şağır Emin eğer yaşasaydı geçen yılın ocak ayında 75 yaşında olacaktı.

Araştırmacının el yazması çalışmalarını 75.doğum yıldönümüne yetiştirerek yayınladık.

Bunlar arasında Kaberdey-Balkar enstitüsü günlüğü isimli güncenin ikinci bölümü,

”Adige dilinde birleşik kelimelerin söz dizimi” kitabı ayrıca yayınlandı.

“fonetik ve morfolojik açıdan Adige dili” isimli 4 cilt halinde planladığı çalışmasının tamamlanan kısmı tek kitap halinde yayınlandı.Bu kitap Adige dilini öğrenenlerin de öğretenlerin de işine yarayacak önemli bir çalışma.

*Uzun yıllar bu işe ciddi şekilde emek vermiş Dzığuane Rita’nın çalışmalarını ve araştırmalarını topladığı “kaberdey-çerkes kelimelerinin oluşumunda morfolojik etkiler” isimli kitap 2005 yılında yayınlandı.

Rita, sesli harflerin dilimizdeki görevleri konusunda dil bilimcilerin yazdıklarını dayanarak kendi tezini oluşturdu ve dilimizin gramer yapısı içerisinde morfolojik yönü ile ayrıca bir bölümlenme oluştuğunu gösterdi.Rita geçtiğimiz aylarda bu çalışmasını doktora tezi olarak sundu ve kabul edildi.

*Yakın zaman önce ben de bir çalışmamı “ Kaberdey-Çerkes dilinin gramer ve sözlüksel açıdan mevcut zorlukları” adı altında yayınladım.

Adından da anlaşılacağı üzere bu kitap bir kaç ayrı bölüm halinde,hala üzerinde mutabakat sağlanamamış veya tam olarak aydınlanmamış pek çok konuyu da içeriyor bu çalışma.

Örneğin isimlerin oluşumu,fiilden türetilen formlar,deyimlerin özellikleri ve dil içerisinde üstlendikleri görevler vb. Ayrıca bir bölüm halinde diaspora Adigelerinin konuşma farklılıkları inceleniyor.

*Betoque Niyaz’ın hazırladığı “Adige dilinin fiil oluşumu üzerine monografi” isimli el yazması çalışması da hazırlıkları tamamlanmış halde basımı bekliyor.

Bu çalışmada şimdiye kadar olandan farklı bir yaklaşımla ele aldığı bu eseri, Adige dili ile yazdı Betoque.

Bu çalışma ayrıca dili öğrenimi açısından ve dilin incelenmesi açısında da yeni başlıklar yeni yaklaşımlar içeriyor.

*Dil ile ilgili çalışmalar içerisinde yer alan “Adigece doğrulama ekleri ile noktalama işaretlerinin kuralları” konulu çalışma da yeniden gözden geçirilerek ikinci baskısı yapıldı.

1963 yılında Wurıs Xetaliy ile Zehkuehku Liwuan tarafından hazırlanıp basılan kitap zaman içerisinde olan değişiklikleri de içerecek şekilde yeniden düzenlenerek tekrar basıldı.

*Şu anda üzerinde çalıştığımız önemli bir proje K’ışoque Alim’in dilini anlayabilmemizi sağlayacak bir eski adigece sözlük çalışması.

Şimdi bu tür bir çalışma bizim ne işimize yarayacak diyebilirsiniz.Bu sözlüğü hazırlamak bize K’ışqoue Alim’in kullandığı adigeceyi çözümleme imkanı vereceği gibi, dilimizin durumunu kelime zenginliğini, yapısını vb anlayabilmemiz için de çok önemli bir kaynak olacaktır.

Onun eserlerinden çıkartılacak bir sözlüğün 1999 yılında basılan büyük sözlükten fazla kelime içereceğini düşünüyoruz.

*Şu anda üzerinde çalıştığımız bir başka sözlük ise “Adigecenin gramer sözlüğü” bunun tam olarak işlevi ise, sözcük yaratma ve sözcüklerin değişimi gibi detay konularda dilimizin gücünü ve işleyiş biçimini ortaya koyacak olmasıdır.

Bu çalışma aynı zamanda kuzey kafkasyada bu alandaki ilk çalışma olacak.

Hem biz dil araştırmacıları hem de enstitütü olarak Profesör Qumahue Muhadin’in desteği ve öncülüğü ile oldukça önemli bir yol katettik. Dileriz uzun yıllar bilgisinden istifade ederiz.

*Yukarıda bahsettiğimiz “Adigebze” çalışma tamamlanır tamamlanmaz Muhadin yeni bir çalışma başlattı. “Kaberdey-Çerkes stili” isimli bu çalışma bu günkü dilin çeşitli tartışmalı konularına açıklık getirecek.

Bu çalışmanın da 2008 yılında tamamlanması planlanıyor.

*Bunların yanısıra günümüz dil faaliyetlerine destek olmak amacı ile kısa sürede bitirilip basılması düşünülen çalışmalar mevcuttur elimizde.

Bunlar geniş açıklamalı sözlük,dilbilgisi temel kuralları türünden,eğitimcilere ve öğrencilere yardımcı kitaplar olacak.

Bütün bu çalışmaların hepsi tek bir amaca hizmet ediyor “ana dilimizi geliştirmek,yaşatmak gelecekte de varlığını sürdürmesini sağlamak”

Biş’o Boris ... Filolog.

KBC sosyal araştırmalar enstitüsü Adige dili bölümü başkanı.

Adige psalhe gazetesinden