Çerkeslerin Anasayfası

Rivayete göre padişah,Kafkasya’ya birini göndermiş.Adam döndükten sonra huzura çıkıp gördüklerini,öğrendiklerini anlatmış.Padişah ‘Çerkeslerin dili nasıldır?’diye sorunca,adam çakıl taşıyla dolu bir torba çıkarmış ve sallayarak ‘İşte bu sese benzer bir dildir.’demiş.erkesliern ‘kuş dili’ konuştukları da Anadolu’da halk arasında yaygın bir rivayettir.Bu hikayelerin ortaya çıkmasında kuşkusuz Çerkesçenin diğer Kafkas dilleri gibi telaffuzu zor,çok sayıda sese sahip olmasının payı var.

Çerkesçe ,dünya dilleri içinde ayrı bir aile sayılan Kafkas dilleri içinde yer alır;akraba dilleri Abazaca ve Ubıhça ile birlikte Kuzeybatı Kafkas grubunu oluşturur.Bu üç dilin üç bin yıl önce tek bir Kuzeybatı Kafkas dilinden ayrıldığı kabul edilir.Dil yapıları ve mantığı çok benzer olmasına,ortak kökenli çok sayıda sözcüğü paylaşmalarında rağmen karşılıklı anlaşılır diller değil bunlar.Kuzeybatı Kafkas dillerinin fonetik zenginlik bakımından dünya dilleri arasında önemli bir yeri var.Az sayıdaki ünlünün yanında ünsüz bakımından son derece zengin diller bunlar.Örneğin Çerkesçede 8 ünlüye karşılık 50’ye yakın ünsüz;Abazacada 6 ünlüye karşılık 56 ünsüz;Ubıhçada 2 ünlüye karşılık 80 ünsüz harf bulunmaktadır.

Bu üç dil arasında Ubıhçanın varlığı trajik bir şekilde son buldu.Ubıhlar 1864’e kadar Soçi ve çevresinde yaşıyorlardı.O zamanda hemen hepsi iki dilliydi;Abzehlerin veya Abaza Sadzların dilini de konuşuyorlardı.Hem uğradıkları nüfus kayıpları hem de sürgünden sonra diğer Çerkeslerle karışık yerleşmeleri Ubıhçanın gerilemesine yol açtı.Öyle ki 1970’lerde bu dili konuşanlar bir grup yaşlıdan ibaretti.Ubıhçayı anadili olarak konuşan son kişinin,Manyaslı Tevfik Esenç’in 1992’de ölümüyle Ubıhça da ölü diller arasına katıldı.Savaştan ve sürgünden önce Kafkasya’da bu üç dili konuşanların sayısı bir milyondan fazlaydı.Bugün Kafkasya’da Çerkesçeyi yaklaşık 600 bin,Abazacayı 150 bin kişi konuşuyor.Kafkasya’dan dört beş kat fazla nüfusun yaşadığı Türkiye başta olmak üzere diğer ülkelerde bu dilleri konuşanların sayısı hakkında kesin bir bilgi yok.

Çerkesçe

Çerkesler dillerini ‘Adığebze’ olarak adlandırır.Esas olarak iki lehçeden oluşur.Batı Çerkeslerinin(Abzeh,Şapsığ,Çemguy,Bjeduğ,Hatukay vd.)konuştuğu lehçe ‘Batı Adığe’(Ç’ahe);Doğu Çerkeslerinin(Kabardey ve Besleney)konuştuğu lehçe ‘Doğu Adığe’(Şhağ)lehçesi.Sovyetler döneminde bu iki lehçe ayrı diller gibi gösterilmiş,her biri için ayrı alfabe yapılmıştı.Batı lehçesi Adığey Cumhuriyeti’nde,Doğu lehçesi de Kabardey-Balkar ve Karaçay-Çerkes cumhuriyetlerinde devlet dili.

Yazı dili olmayan Ubıhça dışında Çerkesçe ve Abazaca yazılı diller.Çerkesçe için Kafkasya’da 1800’lerin başından itibaren yapılan alfabeler sınırlı bir çevrede kaldı.1918’de Arap harflerine dayalı bir alfabe hazırlandı.1927’den itibaren Latin,1930’ların sonundan itibarende bugün kullanılan Kiril temelli bir alfabe yürürlüğe girdi.Osmanlı döneminde Çerkesler için ilk alfabe İstanbul’da 1897 yılında Ahmet Cavit Paşa tarafından Arap harfleriyle hazırlandı.Bu alfabeyle ‘Guaze’adında bir gazete çıkarıldı,edebi ve dini kitaplar yayımladı. Çerkesler Osmanlı’da Latin alfabesini benimseyen ilk Müslüman halktı.1919’da Latin esaslı yeni bir alfabe yapıldı.(Çerkes elifbası)Bugün Türkiye’de Çerkesçenin tüm lehçe ve ağızları konuşuluyor.

Abazaca

Abazalar dillerini ‘Apsuşüa’ olarak adlandırır.Üç lehçesi var.Abhazya’da yaşayanların konuştuğu ‘Apsuva’ ile Karaçay-Çerkes Cumhuriyeti’nde konuşulan ‘Aşuva’ ve ‘Aşharuva’ lehçeleri.Apsuva lehçesi Abhazya’da devlet dili.Karaçay-Çerkes Cumhuriyeti’nde devlet dili olarak tanınan beş dilden biri olan Abazacanın yazı dili için Aşuva lehçesi esas alınmış.Abazacanın tüm lehçe ve ağızları Türkiye’de konuşuluyor.Sadz,Tsabal,aşçıpsu gibi ağızlar ise sadece Türkiye’de kullanılıyor.

Abhazya’da Abazaca için ilk alfabe 1862’de Rus harfleri esas alınarak hazırlandı.Cochua’nın 1919’daki alfabe uyarlamasını Yakovlev tarafından hazırlanan Latin temelli alfabe izledi ve 1928’de kullanıma girdi.Daha sonra Stalin ve Beria’nın Abhazya’yı Gürcüleştirme politikası nedeniyle Gürcü alfabesine uyarlandı.Bu alfabe Stalin’in ölümüne kadar kullanıldı.1954’ten itibaren bir komite tarafından hazırlanan Kiril temelli alfabe kabul edildi.İstanbul’da Çerkesçe ile Abazacanın alfabe birliğini sağlamaya dönük Abazaca alfabe Mustafa Butba tarafından 1919’da hazırlandı.(Çerkes Elifbası Apsışola)


Atlas dergisinden alıntıdır...

Batı Çerkeslerinin(Abzeh,Şapsığ,Çemguy,Bjeduğ,Hatukay vd.)konuştuğu lehçe ‘Batı Adığe’(Ç’ahe)

Doğu Çerkeslerinin(Kabardey ve Besleney)konuştuğu lehçe ‘Doğu Adığe’(Şhağ)lehçesi...

ben Ç'ahe Lehçesini anlayamıyorum. Adigebzedeki Bu Fark Sadece Lehçe Farkı mı?

Sanırım aynen öyle.