Adighe Txik’er – Neqhasawe




ANASAYFA  |   KAYIT OL  |   SOHBET  |   ÇERKES MÜZİKLERİ  |   ÇERKESBUL  |   SÖZLÜK  |   LİNKLER  |   KİRİL KLAVYE  |   BASINDA ÇERKESLER  |   SİTENE EKLE  |   İLETİŞİM

Adighe Txik’er – Neqhasawe

Adighe Txik’er – Neqhasawe

İleti xuytin » Pzr Eyl 23, 2018 12:15 am

.
CHIPE TXIQHAR:
.
ZY GUIQHUIR: Adighe Txik’er.
.
. Adighe Ts’ixu Lhap’exe! Fe Sinivelhe-uiwe Sinivogejir!..
.
“Adighebzer” yireemil’e! Fig’aag’ue! “Adighebze” daxer divqhaqhapsew!..
Dy wazyfexer dimiqhazac'eme, Th'a Lhap’em ya h'eesepxer yettijifin-am!..
.
Adighexer xame jilexem daxetg’uih’ijiw daxemig’uedejin, gyawir jilexem
yadepsew Adighexer gyawir mixhuijxew muslimen Adighexew g’anejifin
chh’ak’e, dy Adighebzer xedqhaaxhuewre dqhapsewifin, habi chh’ak’ey
dy Adighebzer, alternatyfince dy jile txik’e system zaque g’axhu “Adighe
Txik’er” daxemk’e ttxiwre g’uexu nexhibe g’axhu zi zeeh’ak’ek’e zeeth’an
xueey g'oxhir. Adighe Jilewe dig’anejifin chh’ak’e, ha dy jile uexuiqhue mi-
xuym dider zerijilek’e c’ex didew dqhazec’en xueey g'oxhuir!.. Ha dy jile
uexuiqhuer c’exiw dqhazec’efin chh’ak’e; alternatyfince dy jile txik’e sys-
tem zaque “Adighe Txik’er” daxer neqhasawe g’azi-uate txiqhaxemre ha
dy jile txik’e systemir zerijilek'e zeeth'awe dixueejhenim yi mixuymaqhir
g’azi-uate txiqhaxemre nipic’awe nifxuizoqhah’ir. Yigyi fe, Adighe ts'ixuiw
c’exiw vqhazec’en xueeyiw wazyfewe g'ifteexuer miras: Ha txiqha mixuym
didexer Adighexem yalhevqha-asime, wipc’e zy-axem ya wipc’exem jewap-
xer yeftiwre "Adighe Txik’er" habixem c’exiw yavqhats'ixuiw yavqhaac’eme,
jijexem chipsew ya e-mail adresxer fc’e Adighexemy ha txiqhaxer yaxueev-
qhah’iw yalhevqha-asime, fy binxem "Adighe Txik'er" yavqhaac'ew habixem
zareevqhah'ame; Adighe Kuilturim zi xhizmeticxue daxe xuefc’a xhuinus!..
"Halih’ Lhap’em; fe, wizincaqhare guif’eqhue kuedire g’ivytij!” nivjis-awe
selam guape fizoxijir!.. 07.10.2018 YEMUZ Yilmez
.
NIPIC’AXER / EKLER:
Npc’ – 01. Adighe Txik’er
Npc’ – 02. Adighebzem yi Alfabexer
Npc’ – 03. Ye-a C’exiw Dixueevqhaajhe!..
Npc’ – 04. Yi Bzem Zeey Xuemixhuij Jiler, Th’amichk’e Dides!..
Npc’ – 05. Dy Adighe Ts’ixuibzicxue Maxuem Yic’a Pselhek’er
Npc’ – 06. Adighebzer Zeripsewifinim yi Qhogu Zaxuer
Npc’ – 07. Adighexem, Adighebzem C’exiw A Xuetcyyin Xueey G’oxhuir.
Npc’ – 08. “Adighe Txik’er” Zeedmih’ame, “Adighebzer” Psewijifinu-am!..
Npc’ – 09. “Adighe Txik'er” Diyasporem Chizeeth'awe Dixueevqhaajhe!..
Npc’ – 10. L’o C’eelejhaxer?!.
Npc’ – 11. Sejde Zic’ Adighexer Ze Deeguipsisijin Xueey G’oxhuir.
Npc’ – 12. “Adighebzem” yi Mainer, Bzere Xabzere Zeeth’an Quideey-am!..
Npc’ – 13. Adighebzem Zig’itxuyqhaguisen-a?!!
Npc’ – 14. Yistambilim Dace Miqhuery De!..
Npc’ – 15. Dy Cexydxem Yaguxer Xedqhac’in, Dqhak’ezizin Xeey-am!..
Npc’ – 16. Adighe Cexyd Lhap’exem Psomy ya Psexer Guif’enuxes!..
Npc’ – 17. G’idac’il’e Desinformasyonicxuer Tquiten Zerixueeyir!..
Npc’ – 18. Dy Binxer, Dy Nibjhic’exer G’aadqhaqhapts’en Xueey-am!..
Npc’ – 19. Dizeric’en, Dizeguiri-uen, Dizedelejhen Xueeys…
Npc’ – 20. K’elhidqhag’uen Xueey Lhebaquexer Txuekyinu P’ere?!.
Npc’ – 21. Adighe Jilem, Detxene Psewik’er Xetxinu P’ere?..
Npc’ – 22. Adighe Hane –Hadexe, Fe Sinivoger!..
Npc’ – 23. Adighe Nibjhic’e Lhap’exe, Fe Sinivoger!..
Npc’ – 24. Adighe Nibjhic’exem Dinifchoguiqhuir!..
Npc’ – 25. Adighe Wered Guerexer
Npc’ – 26. Adıge Yazısı
Npc’ – 27. Önemli Bilimsel Tespitler
Npc’ – 28. Adıgece Bizi Kendisine Yardım Etmeye Çağırıyor!..
Npc’ – 29. Adıge Yazısı’nın Yeri ve Özellikleri
Npc’ – 30. Adıgece Yaşamamalı mı?..
Npc’ – 31. Adıgece’yi Geliştirerek Yaşatmalıyız!..
Npc’ – 32. “Adıge Yazısı”nı Kullanmadan “Adıgece” Asla Yaşayamaz!..
Npc’ – 33. Adıgece’nin Âcilen “Adıge Yazısı”na İhtiyacı Vardır!..
Npc’ – 34. Siz Adıge Gençleri’mize Güveniyoruz!..
Npc’ – 35. Circassian Writing
.
.
. Adighe Txik’er – Neqhasawe
. YEMUZ Yilmez
. 2018 Qha
.
Npc’ – 01: ADIGHE TXIK’ER
.
. ADIGHE TXIK’ER G’IZERIXHUIR
.
1. Maq de-uxem ya wijhxem g’ytxew habixem g’aaguetxew g’aag’ue maq ui zeece-
xer; ya “ a , aa , e , ee , i , o , u , uu , y ” maq ui h’arfxemk’e dotxir.
2. “ g’, h , h’, q , q’, qh , xh ” maq de-uxem ya wijhxem g’ytiw g’aag’ue “ a k’ec’ ”
maqir zi “ a ” h’arfk’e, “ a k’ih’ ” maqir “ aa ” h’arfyt’k’e dotxir. Hadireey maq de-u-
xem ya wijhxem g’ytiw g’aag’ue “ a k’ih’ ” maqir zi “ a ” h’arfk’e, “ e k’ec’ ” maqiry
zi “ e ” h’arfk’e dotxir. Habixem “ a k’ec’ ” maq g’aak’elhig’ue-am.
3. “ e psiqhue-k’ih’ ” maqir, sitim chiqhuey “ ee ” h’arfyt’k’e dotxir.
4. “ i ” h’arfir maq ui g’ichixhuim, habi, maq ui qhuim k’ec’iwe doger.
5. “ o ” h’arfim yi maqir, maq ui qhuim k’ih’iwe g’ok’ir.
6. “ g , g’, k , q , q’, qh , x , xh ” maq de-uxem ya wijhxem g’ytiw g’aag’ue “ u nique ”
maqir zi “ u ” h’arfk’e, “ u k’ih’ ” maqir “ uu ” h’arfyt’k’e dotxir. Hadireey maq de-u-
xem ya wijhxem g’ytiw g’aag’ue “ u k’ih’ ” maqiry zi “ u ” h’arfk’e dotxir.
7. “ y ” h’arfir maq ui g’ichixhuim, habi, maq ui psiqhue k’ih’iwe doger. “g , k” h’arf-
xem ya wijhxem g’iguetiw g’aag’ue “ y ” harfim yi maqir, maq ui niquewe g’ok’ir.
8. Zebqhadetiw g’aag’ue “ yy ” h’arfyt’im yape yit yi “ y ” h’arfim habi yi maq uir,
yawijh g’yt yi “ y ” h’arfimy habi yi maq de-uir g’eeqhalhaqhuir.
9. Maq ui guek’ zaquexer; psalhexem ya pe maqxew g’ichig’uexem ya “ a , aa , ee ,
i , o , uu , y ” maq ui h’arf zaquexemk’e, psalhexem xetxew ye ya k’ewix maqxew g’i-
chig’uexem ya h’arfxem ya pexem yequa k’ec’ ( - ) naqhiche pitlhh’awe ya “ -a , -aa ,
-ee , -i , -o , -u , -uu , -y ” guipxemk’e dotxir.
10. Maq ui guek’ zeguetxer; psalhexem ya pe maqxew g’ichig’uexem ya “ua , ue ,
uee , ui , uy” maq ui h’arf zeguetxemk’e, psalhexem xetxew ye ya k’ewix maqxew
g’ichig’uexem ya h’arf zeguetxem ya pexem yequa k’ec’ ( - ) naqhiche pitlhh’awe
ya “ -ua , -ue , -uee , -ui , -uy ” guipxemk’e dotxir.
11. Maq de-u xuytxem ya zi ah’ar ya maq de-u h’arf zaquexemk’e, ya zi ah’ary ya
maq de-u h’arf zeguetxemk’e dotxir.
12. “ e , ee , y ” h’arfxem ya pexem yitxew g’aag’ue “g , k ” h’arfxem; Adighebzem
cha-a ya maq de-u psiqhuexemk’e doger. Hawe “ gegu ” psalhemre habi g’iteexhui-
k’a psalhexemre ya maq ui psiqhuexem ya pexem yitiw g’aag’ue “ g ” h’arfim, “ dj ”
h’arf zeguetim yi maq de-uimk’e doger.
13. Maq de-uiw g’aag’ue “ h ” harfim, zepimiwiw g’yk’ maq guipxer g’eeqhaxhuir.
14. Maq ui psoxem ya pexem ye ya wijhxem yitiw g’aag’ue “ i ” h’arfim, habi Adi-
ghebzem chy-a yi maq de-uimk’e (Iarapibzem yi IAYIN h’arfım yi maqk’e) doger.
15. “ g , k , u ” h’arfxem ya wijhxem g’ymitiwe, maq ui h’arfxem ya pexem ye ya
wijhxem yitiwe g’aag’ue “ y ” h’arfim, habi yi maq de-uimk’e doger.
16. Maq de-u xuizaxer, ya maq de-u h’arfxem ya wijhxem apostrof ( ’ ) naqhicher
g’iguetlhh’awe dotxir. “ g’ ” guipim yi apostrof naqhichem, “ g ” h’arfim yi maq
de-u qhuimir yeexuizir. “ k’ ” guipim yi apostrof naqhichem, “ k ” h’arfim yi maq
de-u psiqhuer yeexuizir.
17. H’arf zeguetxem ya h’arfxer zek’elhipitiw maq chh’axuexew g’ichig’uexem, ha-
bixem ya h’arfxem ya zexuakuxem yequa k’ec’ ( - ) naqhiche detlhh’awe dotxir.
18. Adighebzem yi “zerixhu-c’ik’e” psalhexer, chapxhaxem yaxet “zerixhu-c’ik’e
(gerundium)” g’axhu psalhexer zeritxaxem xuedexew ttxin xueeys. 2016 Qha.
.
ADIGHEBZEM YI MAQXEM YA TXIK’EXER (QABERDEEY DIYALEKYTIR)
.
Kz. N. MAQ CHAPXHA PSALHEXER
1. ..a g’ah’, h’a, qab, qha (“ a k’ec’ ” maqiw)
dame, maxue, xade (“ a k’ih’ ” maqiw)
2. ..aa g’aah’, g’aag’ue, yih’aas, qaame, qhaatxe, lhexhaa
3. a ane, ade, aze, ache, ase, abe
yi-a-am, jit-at, wive-at, yi-ar, jy-ar, yiry-at
4. aa aax , aaxir, aaxt, aaxhce, aaxh, aaw
yi-aa-am, jit-aat, wive-aat, yi-aar, jy-aar, yiry-aat
5. b bac, bide, nibe, ziwibidir, qab, c’ib
6. c cate, ce, cent, yeece, nisace, quec, guec
7. ch chabe, chen, ache, guache, g’ach, wech
8. c’ c’ale, c’e, mac’e, qhaac’e, xuec’, nec’
9. d danew, de, made, xede, yeed, wered
10. dz dze, dzin, teedzen, badze, yeedz, g’adz
11. ..e mel, yege, ne, pe, jhe, se
12. ..ee teep’e, f’eey, teedzen, jee-a
13. ee eex, eeyin, eeyt, eeyir, eeys, eeyiwe
g’i-eex, s-eex, f-eexir, zi-eex, xue-eeyin, t-eexir
14. f fe, falhe, yefe, g’aafe, nef, nibef
15. f ’ f’eey, f’i, maf’e, l’if’ijh, af’, k’if’
16. g gaz, gazete, gok’, goh’a, gen, gerc, degeey, gegu
17. gy gyane, yigyi, yagy, tegy, yeegy, digy, dogy, habgy
18. gu guape, guek’in, gueex, gui, zeguyxir, agu, degu, guu
19. g’ g’ag'uen, g’eege, g’izet, g’yx, g’oplhe, g’oh’a
20. g’u g’uar, g’uen, g’ueet, tg’uin, g’uytar yeg’u, t’eg’u
21. gh ghizin, lhaghe, jighiw, ghin, bghiripx, bghi
22. h hane, hade, haa-a, hee, hi, hy, ho, hu
23. h’ h’alhe, h’i, xeh’a, deh’an, xueh’, soh’
24. ..i bin, blin, xi, zi, yi, bqhui
25. i iqhin, iqh, ih’, ix, ipxir. ipxiw
yi-iqhir, t-ix, s-iqhs, ye-i, acri-is, acri-ik’e
26. i ialemet, iam-yl, maine, duia, Ysmeiyl, Seiyd
27. j jan, jen, bajew, bje, yoj, yij
28. jh jhi, jhe, majhe, yajhe, l’ijh, yijh
29. k karton, kart, kontrol, konser, ket, keey
30. ky kyar, kyits’, kezu, keey, yaky, ceky, yeeky, g’yky
31. ku dekuas, kued, dekueey, kuirit, kuyt’, xeku, h’aku
32. k’ k’ape, k’apse, nek’eguugu, yik’in, pik’, guek’
33. l li, lejhen, pilelin, g’eelin, mel, mil
34. lh lhap’e, lheped, lhelhen, malhe, xelh, delh
35. l’ l’i, l’en, mal’e, pl’i, melypl’, zil’
36. m maze, mag’ue, xame, qaame, me, maq
37. n naxue, ne, xenen, c’enen, den, ven
38. ..o nobe, dog’ue, wizot, fo, yox, bo
39. o one, oh’a, owe, ot, o, or
ze-one, ze-oh’a, di-ot, zi-ok’, t-oxu, s-ok’
40. p pase, pe, nape, yape, ziguep, dep
41. p’ p’alhe, p’e, yip’-a?, lhap’e, p’it’in, yap’
42. q qab, qaabze, g’aqeeyin, qyyin, qoplhe, qoh’a
43. qu quaje, que, queedze, quiten, quyx, mequ, yequ
44. q’ q’a, q’aachh’a, q’axhuime, q’adek’, q’a-a, beq’
45. q’u q’uafe, c’aq’ue, q’ueey, q’uih’, q’uyt’, q’uechin
46. qh qha, qhaatxe, qheeyin, qhin, qhogu, qhyt’
47. qhu qhuas, qhue, qhueeyin, qhuin, qhuyt’, meqhu, c’iqhu
48. r weram, dera?, mir, har, ziry, g’uer
49. s se, sabe, nisac’e, xesin, wes, wines
50. t tane, teetir, pitin, yitin, xet, yet
51. t’ t’u, t’eten, nat’e, g’yt’-am, g’aat’, g’izot’
52. ts tseey, tsi, batse, xetsiwen, chh’ats, nebjhits
53. ts’ ts’e, ts’ixu, sots’ixu, h’ap’ats’e, ts’ine, ts’uwin
54. ..u t’uwe, duneey, g’uenur, gedu, nanu, bzu
55. ..uu kuu, guu, nek’eguugu, diqhuirqhuu, cindirxhuu
56. -u xe-u, xee-u, c’i-uxer, f’ep-u, yi-u, cxe-u
57. uu uu, uuwin, uuwt, uuw, uuwinut, uuwinur
de-uuw, de-uuwir, g’a-uuw, g’a-uuwir, de-uuwe, g’a-uuwe
58. ua uaxiw, uadze, uachh’a, uac, uac’e, uade
so-uate, t-uac, t-uax, bo-uater, g’i-uaxir, zi-uaxir
59. ue ueten, uen, uetin, uexu, uexuicxue, uent’en
p-ueten?, zi-uetir, yee-uet, t-uen, p-uetin, so-uer
60. uee ueexu, ueec, ueec’e, ueek’e, ueedze, ueede
s-ueex, zi-ueex, g’i-ueedz, t-ueec, s-ueexu, zi-ueec
61. ui uix, uine, uich, uip’en, uic’en, uidze
g’i-uik’, zi-uik’, s-uik’ir, s-uit-s, ze-uil’en, g’i-uix
62. uy uyxir, uyxt, uycir, uyc’et, uyder, uydzar
s-uyxir, t-uyxt, ze-uyxir, p-uycir, g’i-uycar, si-uyct
63. v nive, guiven, ven, mave, vag’ue, vaqa
64. w wade, wase, zewen, g’awen, wigy, aw
65. x xade, xeku, xoh’a, xoxhue, xex, g’ax
66. xu xuabe, xueg’uen, xueeyin, xuyt, xuoze, nexu, h’axu, yeexu
67. xh pxha, xheeyin, maxhce, baxha, pxhoqhu, yipxh
68. xhu xhuas, melixhue, g’axhueeyir, txhui, pxhuyt’, mexhu, qhaxhu
69. ..y g’yk’, k’yyin, sy, dy , wy, cyt’
70. y yt’, yt’iw, ychir, yxir, yxiwe, yxt
g’i-yxar, s-yxt, p-yxir, g’i-yxt, ze-yxir, t-yxinur
71. y yatx, yege, yeegy, k’yyin, yoge, Adigheey
72. z ze, ziguer, aze, xuezen, nez, yiz
.
.
. ADIGHEBZEM YI TXIK’E, YI YEGEK’E WINEEYXER (YI TEJWYDXER)
.
1. TS’E TXIK’ER, G’AXHUIQHA TXIK’ER:
. Ts’exem ts’e g’aziqhaxhu k’epih’axer g’ichipih’axem, ts’yt' ye zi ts’ere zi xueda-
qhare ye zi ts’ere zi g’axhuiqhare zeguih’axew psalhe zeguetxer g’ichixhuxem, psa-
lhe zepic’axer g’ichixhuxem; habixem ya ts’e psalhepqxem ya pe maqilhxem zi “ a ”
h’arf xetiw g’aag’uewe chitime ha “ a ” h’arfim “ e ” maq ui k’ec’k’e doger. Ya ts’e
psalhepqxem ya pe maqilhxem “ aa ” h’arfyt’ xetiw g’aag’uew chitime ha “ aa ” h’ar-
fyt’im “ a ” maq ui k’ec’k’e doger. Ha psalhexer ye psalhe zepic’axer g’ichixhuxem;
habixem ya ts’e psalhepqxem ya pe maqilhxem ha ya maq uixer zeg’uek’xemy, habi-
xem ya maq ui h’arfxer zedmixhuek’iwe dotxir. Ha ts’e psalhexem ha ya txik’exem
chh’ak’e, “ts’e txik’e” jido-ar. (Neqhuec’ bzexem ha ya g’axhuiqhamy ha ts’emk’e
chogexer). Ha txik’exer, “Adighebzem yi txik’e wineeyxem” chichxes. Ts’e wineey-
xer, g’axhuiqha psalhepqxem k’epih’a ye ts’e g’aagueh’aw g’axhu ts’exer, habixem
ya maqxer g’izeryk’xem xuedexew dotxir. Ha psalhexem ha ya txik’exem chh’ak’ey
“g’axhuiqha txik’e” jido-ar. Chapxhaxer: xabzecxue, guawecxue, bajafe, tanachh’a,
zawejh, bzagyaqha, pxhuantec’e, g’aafe daxe, malhxhaqhu, maxue k’ec’, tanalhxue,
pasereey, g’aafejh, tanexhu, xadexek’, xade k’ih’, Abezexe, pselhek’e pselhenibze.
.
2. YEGEK’E GUEREXER:
. “ - i ” guipir; “ k’ , t , s , x ” h’arfxem ya pexem chytim ye psalhexem ya k’ewix
h’arf g’ichixhuim, yi pem yit maqim guek’iw g’yk’ zi maq ui nique g’oxhuir. Chap-
xhaxer: acri-ik’e, acri-is, acri-it, acri-ixer. ye-i.
. Maq ui psiqhuexem yapexem yitiw g’aag’ue ya “dj” maq de-uir “ g ” h’arfimk’e
dotxir. Maq de-uxem, maq ui qhuimxem ya pexem yitiw ye psalhexem ya k’e ma-
qiw g’aag’ue ya “ dj ” maq de-uir “ gy ” guipimk’e dotxir.
. K’epih’aw g’aag’ue “ s ” h’arfim, “ ch ” maq de-u qhuimimk’ey deegefinus.
. “ k’ ” h’arf xuizam; “ k ” h’arfim Tirkuibzem, Almanibzem chy-a yi maq de-u
psiqhuem yi maq de-u xuizawe doger. Hawe “ k’igu, nek’eguugu ” psalhexemre
habixem g’aateexhuik’a psalhexemre ya “ k’ ” h’arf xuizam, “ ç’ ” maq de-u xui-
zamk’e doger. Ha yegek’ery, Adighebzem yi tejwydxem chichs.
. GUI LHITE: Qaberdeey Diyalekytim h’arf wineey (“ ç ” h’arfir) chizeeth’a-am.
.
3. XAME MAQ GUEREXER ADIGHEBZEM CHIZERIZEG’UEK’XER:
. Iarapibze psalhexem ya “ dj ” maq de-uir, Adighebzem “ j ” maq choxhuiry “ j ”
h’arfk’e chidotxir. Xame psalhexem ya “ ç ” maq de-uir, Adighebzem “ c ” maq
choxhuiry har “ c ” h’arfimk’e chidotxir. Xame psalhe guerexer Adighebzem chit-
txim chiqhue, habixem chabew g’yk’ ya “ h ” maq de-uir, Adighebzem “ x ” h’ar-
fimk’e chidotxir. Ha maq zeg’uek’iniqhaxery Adighebzem yi txik’e, yi yegek’e
wineeyxem chichxes. Chapxhaxer: jenet, jemiat, jewap, Cyn, Ceky, Cerkes, cexyd,
xiyerogulyf, mixuym, Ybrexym.
.
.
. ADIGHEBZEM YI MAQ TABLOXER
.
. MAQXEM YA GUIPXEM YELHITAWE YA TABLOR
.
A. Maq uixer:
1. Maq ui zeecexer:
..a , ..aa , ..e , ..ee , ..i , ..o , ..u , ..uu , ..y .
2. Maq ui guek’xer:
(a). Maq ui guek’ zaquexer:
(I). Psalhexem ya pe maqxew g’ichig’uexem ya txik’exer:
a , aa , ee , i , o , uu , y .
(II). K’elhig’ue maqxew g’ichig’uexem ya txik’exer:
-a , -aa , -ee , -i , -o , -u , -uu , -y .
(b). Maq ui guek’ zeguetxer (dyftonguxer):
(I). Psalhexem ya pe maqxew g’ichig’uexem ya txik’exer:
ua , ue , uee , ui , uy .
(II). K’elhig’ue maqxew g’ichig’uexem ya txik’exer:
-ua , -ue , -uee , -ui , -uy .
B. Maq de-uxer:
1. Maq de-u xuytxer:
b , c , ch , d , dz , f , g , gy , gu , gh ,
h , i , j , jh , k , ky , ku , l , lh , m ,
n , p , q , qu , qh , qhu , r , s , t , ts ,
v , w , x , xu , xh , xhu , y , z .
2. Maq de-u xuizaxer:
c’ , f’ , g’ , g’u , h’ , k’ , l’ , p’ , q’ , q’u ,
t’ , ts’ .
.
. MAQXEM YA KEZUXEM YELHITAWE YA TABLOR
. (Qaberdeey Diyalekytim yi Maq Alfabers.)
.
. ..a , ..aa , a , aa , b , c , ch , c’ , d , dz ,
. ..e , ..ee , ee , f , f’ , g , gy , gu , gh , g’ ,
. g'u , h , h’ , ..i , i , i , j , jh , k , ky ,
. ku , k’ , l , lh , l’ , m , n , ..o , o , p ,
. p’ , q , qu , q’ , q’u , qh , qhu , r , s , t ,
. t’ , ts , ts’ , ..u , ..uu , -u , uu , ua , ue , uee ,
. ui , uy , v , w , x , xu , xh , xhu , ..y , y ,
. y , z .
.
. GUI LHITENIQHAXER:
. Yawijhireey “ i ” , “ y ” h’arfxer, habixem ya maq de-uxerras.
. Ya pexem noqutyt’ zyt h’arfxem maq ui zeecexer g’aaqhalhaqhuxer.
.
.
Npc’ – 02: ADIGHEBZEM YI ALFABEXER
.
. Adighebzem; “h’arf alfabe, maq alfabe, transkripsiyon alfabe” xhuiwe alfabe
l’ewjhiqhuych yi-as. Adighebzem ha yi alfabexer lheguim g’ichit-uetas.
.
1. ADIGHEBZEM YI H’ARF ALFABER
.
. Psalhem yi zi maqir ye yi zi maqim yi zi ah’ar yitxhaawe g’aziqhalhaqhu standart
suretim chh’ak’e H’ARF ye TXIPQ jido-ar.

. Adighebzem yi Qaberdeey diyalekytim yi h’arf alfabem, h’arf 26re naqhiche 2re
yi-as.
. H’arfxer mixers:
. a, b, c, d, e, f, g, h, i, j, k, l, m, n, o, p, q, r, s, t, u, v, w, x, y, z.
. Naqhichexer mixers:
. ( - ) : Zy pe yit h’arfim yi maqir, yeezim yi pe yit h’arfim yi maqim gueexir.
. ( ‘ ) : Zy wijh g’yt maq de-u h’arfim yi maqir yeexuizir.
.
2. ADIGHEBZEM YI MAQ ALFABER
.
. Adighebzem yi Qaberdeey diyalekytim yi maq alfabem, maq txik’e 70 yi-as.
Ha maq txik’exer mixers:
.
. ..a , ..aa , a , aa , b , c , ch , c’ , d , dz ,
. ..e , ..ee , ee , f , f’ , g , gy , gu , gh , g’ ,
. g'u , h , h’ , ..i , i , i , j , jh , k , ky ,
. ku , k’ , l , lh , l’ , m , n , ..o , o , p ,
. p’ , q , qu , q’ , q’u , qh , qhu , r , s , t ,
. t’ , ts , ts’ , ..u , ..uu , -u , uu , ua , ue , uee ,
. ui , uy , v , w , x , xu , xh , xhu , ..y , y ,
. y , z .
.
. GUI ZILHITENIQHAXER:
. Yawijhireey “ i ” , “ y ” h’arfxem, habixem ya maq de-uxer g’aaqhalhaqhuxer.
. Ya pexem noqutyt’ zyt maq ui h’arfxem, maq ui zeecexer g’aaqhalhaqhuxer.
. Maq ui h’arf quideeyk’e txa h’arfxem, ya pexemk’e pikya maq uixer g’aaqha-
lhaqhuxer. Haxer psalhexem ya pe maq chixhuxem ya maqxer ya pexemk’e pikya-
xew g’ok’xer. Ha maqxer psalhexem chixetxem ye ya k’ewix maq chixhuxem, maq
ui guek’ g’oxhuxery habixem ya pexem maq guezix yequa k’ec’ ( - ) naqhiche pitlh-
h’awe dotxir.
. Maq ui h’arf zeguet quideeyk’e txa h’arf zeguetxem, ya pexemk’e pikya maq ui
zeguetxer g’aaqhalhaqhuxer. Haxer psalhexem ya pe maq chixhuxem ya maq ze-
guetxer ya pexemk’e pikyaxew g’ok’xer. Ha maqxer psalhexem chixetxem ye ya
k’ewix maq chixhuxem, maq ui guek’ g’oxhuxery habixem ya pexem maq guezix
yequa k’ec’ ( - ) naqhiche pitlhh’awe dotxir.
.
. MAQ TXIK’E GUEREXEM NEXHIBEWE G’AAQHALHAQHU MAQXER:
. “..a ” h’arfim; “ g’ , h , h’ , q , q’ , qh , xh ” h’arfxem ya wijhxem chytxem “ ..a
maq ui zeece k’ec’iw (..å maqiw) ” doger. Hadireey maq de-u h’arfxem ya wijhxem
g’ytxew g’aag’ue “ ..a ” h’arfim, “ ..a maq ui zeece k’ih’iw ” doger.
. “ g ” h’arfim; maq de-uxem, maq ui qhuimxem ya pexem chytxem, psalhexem
ya k’ewix h’arf g’ichixhuxem, yi maq de-u qhuimimk’e (ġ maqk’e) doger. “ g ” h’arfir
maq ui psiqhuexem ya pexem yitxew g’ichig’uexem, habi yi maq de-u psiqhuemk’e
doger. Hawe “gegu” psalhemre habi g’iteexhuik’a psalhexemre ya “ ..e ” maq ui psi-
qhuexem ya pexem yitxew g’aag’ue “ g ” h’arfim, Iarapibzem yi DJUM h’arfim yi “ dj ”
maq de-uimk’e doger.
. “ h ” h’arfim; maq de-u zaquew maq ui h’arfxem ya pexem chytxem, habixem ya
maqxer ya pexemk’e pimikyaxew, zepimiwxew g’ireeqhak’ir. Hapxuedew g’aag’ue
“ h ” h’arfim yi maqir, maq de-u maxew (ĥ maqiw) g’ok’ir. “ h ” h’arfir; “ g, j, l, q, x ”
h’arfxem ya wijhxem yitxew g’ichig’uexem, yeezim yi maq de-u maxer g’ymik’iwe ha
h’arfxem ya maqxer zareeqhag’uek’iry “ gh, jh, lh, qh, xh ” maq de-uxer g’eeqhaxhuir.
. “ ..i ” h’arfim; Tirkuibzem yi “ ı ” h’arfim yi maq ui qhuim zeecemk’e doger. Hawe
“ ..i ” h’arfir, “ u ” h’arfim guemitiw maq ui h’arfxem ya pexem ye ya wijhxem yitxew
g’ichig’uexem, habi, Iarapibzem yi AYIN h’arfim yi maq de-uimk’e (ĩ maqk’e) doger.
. “ k ” h’arfim; maq de-uxem, maq ui qhuimxem ya pexem chytxem ye psalhexem
ya k’ewix h’arf g’ichixhuxem, yi maq de-u qhuimimk’e (ķ maqk’e) doger. “ k ” h’arfir
maq ui psiqhuexem ya pexem chytxem, habi yi maq de-u psiqhuemk’e doger. Hawe
Adighe ts’ixuits’e, lhepqits’e, c’ip’ets’e, chi-ats’e guerexem ya “ ky ” guipxem “ ç ”
maqk’e dicheegey mexhuir. Chapxha: Qeerbeky, Terkyoque, Qaazbeky, pxhac’eky.
Xamebze psalhexem ya “ ky ” guipxem, “ k psiqhue ” maqk’e doger. Qaberdeey diya-
lekytim h’arf wineey (ç ” h’arf wineeyiry) chizeeth’a-am.
. “ k’ ” h’arfim; “ k ” h’arfim yi maq de-u psiqhue xuizamk’e doger. Hawe “ k’igu,
nek’eguugu ” psalhexemre habixem g’aateexhuik’a psalhexemre ya “ k’ ” h’arf xui-
zaxem, “ ç’ ” maq de-u xuizamk’e doger. Qaberdeey diyalekytim, “ ç’ ” h’arf xuiza
wineeyiry chizeeth’a-am.
. “ ..u ” h’arfir, maq ui h’arf zaquewe “ g , g’ , k , q , q’ , qh , x , xh ” maq de-u h’arf-
xem ya wijhxem g’ytxew g’ichig’uexem habi yi maqir “..u maq ui niquew (..ů maqiw)”
g’ok’ir. “ ..u ” h’arfir, hadireey maq de-u h’arfxem ya wijhxem g’ytxew g’ichig’uexem
habi yi maqir “ ..u maq ui k’ih’iw ” g’ok’ir.
. “ ..y ” h’arfir, maq de-u h’arfxem ya wijhxem g’ytxew g’ichig’uexem habi Tirkuib-
zem yi “..i ” h’arfim yi maq ui psiqhue zeecemk’e (..î maqiw) doger. “ ..y ” h’arfir “ g ,
k ” h’arfxem ya wijhxem chytxem, yi maqir maq ui nique g’oxhuiry, “ g , k ” h’arfxem
ya maq de-u psiqhuxemk’e direeqhaager.
. “ y ” h’arfir, “ g , k ” h’arfxem ya wijhxem g’ymitiwe maq ui h’arfxem ya pexem
ye ya wijhxem chytxem, ha h’arfim Tirkuibzem chy-a yi maq de-uimk’e doger.
.
. ADIGHEBZEM YI QABERDEEY DIYALEKYTIM YI MAQ BJIQHAR:
. Yeezixem ya maq didexem g’ynemic’awe; “..a ” h’arfim “..á “ maq ui zeece k’ec’i-
ry, “gegu” psalhemre habi g’iteexhuik’a psalhexemre ya “ge” guipim “ dj ” maq de-
uiry, “ i ” h’arfim Iarapibzem yi AYIN h’arfim yi “ ĩ “ maq de-uiry, Adighe ts’ixuits’e,
lhepqits’e guerexem ya “ ky ” guipim ya “ ç ” maq de-uiry, “ k’igu, nek’eguugu ” psa-
lhexemre habixem g’aateexhuik’a psalhexemre ya “ k’ ” h’arf xuizaxem “ ç’ ” maq
de-u xuizary, “ ..u ” h’arfim “ ..ů “ maq ui niquery, “ y ” h’arfim “ y “ maq de-uiry
g’izeraqhalhaqhuxem chh’ak’e, Adighebzem Qaberdeey yi diyalekytim yi maqxem ya
bjiqhar 70+7=77 mexhuir. Normal maq txik’e 70mk’e maq 77r dotxir.
.
3. ADIGHEBZEM YI TRANSKRIPSIYON ALFABER
.
. Adighebzem yi diyalekytxem zexuede, zechh’achyx ya maqxer; Adighebzem yi
transkripsiyon alfabem yi maq txik’exemk’e g’idoqhalhaqhuxer. Adighebzem yi diya-
lekytxem maq l’ewjhiqhue 85 ya-as. Ha maqxem ya transkripsiyon txik’exer mixers:
.
. ..á (..a) , ..a , ..aa , a , aa , b , c , ch , cw , cu ,
. c’ , c’u , ç , çu , ç’ , d , dj (ge/gy) , dz , ..e , ..ee ,
. ee , f , f’ , ġ (g) , gy , gu , gh , g’ , g’u , h ,
. ĥ (h) , h’ , ..ı (..i ) , ı ( i ) , ĩ ( i ) , ..î (..y) , î (y) , j , jh , jw ,
. ju , j’ , ķ (k) , ky , ku , k’ , l , lh , l’ , m ,
. n , ..o , o , p , p’ , q , qu , q’ , q’u , qh ,
. qhu , r , s , t , t’ , ts , ts’ , ..ů (..u) , ..u , ..uu ,
. -u , uu , ua , ue , uee , ui , uy , v , w , x ,
. xu , xh , xhu , y , z .
.
. GUI ZILHITENIQHAXER:
1. Adighebzem yi transkripsiyon alfabem, Adighebzem yi maq 85im ya txik’e
chh’axuexer g’eeqhalhaqhuir.
2. Transkripsiyon maq txik’exem; ya zi ah’ar normal maq txik’exemk’e, ya zi
ah’ary transkripsiyon maq txik’e wineeyxemk’e g’oxhuxer. H’arf wineeyxem,
transkripsiyon maq txik’e wineeyxer g’aaqhalhaqhuxer. Paranteez zexuakuim
det txik’exem, transkripsiyon maq txik’e wineeyxem ya normal maq txik’exer
g’aaqhalhaqhuxer.
3. Ya pexem noxhutyt’ zyt maq ui h’arfxem, maq ui zeecexer g’aaqhalhaqhuxer.
4. Maq ui h’arf zaquexem; maq ui guek’ zaquexer g’aaqhalhaqhuxer. Ha maq-
xer psalhexem ya pe maqxew g’ichig’uexem, ya maqxer yi pemk’e pikyaw g’ok’-
xer. Ha maqxer k’elhig’ue maqxew g’ichig’uexem, ya maqxer yi pem yit maqim
guek’iw g’ok’xer. K’elhig’ue maqxew g’aag’ue maq ui guek’ zaquexer, ya h’arf-
xem ya pexem yequa k’ec’ (tyre) naqhiche pitlhh’awe dotxir.
5. Maq ui h’arf zeguetxem; maq ui guek’ zeguetxer g’aaqhalhaqhuxer. Ha maq-
xer psalhexem ya pe maqxew g’ichig’uexem, ya maqxer yi pemk’e pikyaw g’ok’-
xer. Ha maqxer k’elhig’ue maqxew g’ichig’uexem, ya maqxer yi pem yit maqim
guek’iw g’ok’xer. K’elhig’ue maqxew g’aag’ue maq ui guek’ zeguetxer, habixem
ya h’arf zeguetxem ya pexem yequa k’ec’ (tyre) naqhiche pitlhh’awe dotxir.
04.10.2018 YEMUZ Yilmez
.
.
Npc’ – 03: YE-A C’EXIW DIXUEEVQHAAJHE!..
.
Adighexer “Adighe Jilew” dig’anejinim dixueeyiwe chitime, dig’aziqhaapts’ew
diziqhaguivexem zyk’ ji-ac’e daxuemixhuijiwe, “dy jile uexuiqhue lhap’exem,”
.
YE-A C’EXIW DIXUEEVQHAAJHE!..
.
Yiryquin-a dizeraqhaqapts’ar?..
Yiryquin-a dizerak’elhig’uih’aar?..
Yiryquin-a dizeraqhah’awleeyar?..
Yiryquin-a dizeraqhaguivar?..
.
G’itpoplher, yiguir wiziw dy hanebzer!..
”Sy binxe! Fy axer g’isxuefcyy!” g’idjee-ar!..
Divqhawibid yi ar, yi pl’er, mil’e gyic’e har!..
Yi nem ne, yi napem nape chidivqhaaxue!
.
Divqhaqhaqaabze yi wi-aaqhaxer,
Xhuichxhue chidivqhaaxue, haxem!
Deede-uen quideey yiryquin-am, habi.
Apl’e xuedivqhac’, deevqhapsalhe!
.
“Dig’ag’uas dy psew dy hanebze daxe,
Dy qhaac’exer wettiniw we!” jeedivqha-a!..
Dqhaxhuijiniw har, g’adqhategyijiniw,
Ye-a c’exiw dixueevqhaajhe!..
.
YEMUZ Yilmez
25.07.2017
.
.
. MI TXIQHAXER ADIGHEXEM C’EXIW YALHEVQHA-ASIME F’I XHUINS!
.
. Zemanimre meekyanimre zyk’ yemipxawe, Adighe Txibze Cexydxem yalh-
xery xepchawe g’axhuiwe witikuim g’yh’aa dy “Adighe Txik’er” system daxem;
Yngyilyzibzem, Fransizibzem, Almanibzem ya txik’e systemxem, ya bzexer,
“yegeqhuaf’ere zeeh’aqhuaf’ere” g’izeraqhaxhuifxem nexhire kuedk’e nexhif’i-
re nexh daxerewe, Adighebzem yi txiqhaxer “yegeqhuaf’e didere zeeh’aqhua-
f’e didere” g’eeqhaxhuifir, Adighebzem yi daxaqhaxery “nerixue didew” g’ee-
qhalhaqhuifir!.. Adighexem dizixuenique zaquer; zimy deemiwipc’ijiwe, har ze-
rijilek’e c’exiw g’aatchtew zeeth’awe dixueejhen zerixueeyirras, alternatyfince
ha dy jile txik’e system zaquemk’e dy winexem, dy binxemre dy nibjhic’exem-
re; Adighebzer chadqhaagewe kem g’aminewe chadqhac’en zerixueeyirras!..
. “Adighe Txik’er;” ziguerxem yadqhaden, habixem qaabil yadqhac’in xueey
g’axhu-am. Zimidexer habi zyk’ yateedmiqhapselhih’iwe, habixem yi guiqhu
yaxuedmic’iwe, zimy deeminiquequiwe, Adighe pejxem har c’exiw zeeth’awe
dixueejhen xueeys, dizerixemig’uedejinim, Adighebzemre Adighe Kuilturimre
Adighe Chenimre dy-ajxew dizeripsewijifinim pejiw dixueeyiwe chitime!..
. Harasy yape gyic’e qhazec’en xueey uexuiqhuexer mixers:
. “Adighe Txik’er” wibqhuawe g’azi-uate cerkes.net sytemy yit dy txiqhaxer; fy
arcyvim yefh’axiw, habi chifxhuimewe, haxem ya kopyexer fts’ixu ye ya e-mail
adresxer zevqhac’a Adighexem c’exiw yaxueevqhah’ime kuediw f’i fc’a xhuins!
Ha txiqha t’eg’uir zi-arimih’aa Adighe g’amineme f’i xhuins! Adighexem, ha dy
jile kuiltur uexuqhue mixuym didem chh’ak’e sinivolhe-uir!.. Fe dy Adighe Nib-
jhic’exem sinifchoguiqhuir!.. Fe dy Adighe C’eble Lhap’em; ADIGHEPSE PEJ
fy-ajiwe, de Adighexer dig’aziqhaapts’ewe diziqhaguivexem habi hatk’e ji-ac’e
faxuemixhuiwe, fe g’iflhis, g’ifteexue ha dy jile kuiltur uexuiqhuexer c’ex didew
vqhazec’enuxewe sinifchoguiqhuir! Fe dy Adighe C’eble Lhap’em, ha dy jile
kuiltur uexuiqhue lhap’exer vqhazec’eniwe g’aazerivyqhaxhuil’enim chh’ak’e,
Halih’ Lhap’em kuediw solhe-uir!.. 30.10.2017 YEMUZ Yilmez
.
. GUI ZILHITTEN XUEEYIR:
. Xame txik’exem, Adighebzer yaqhawif’eeyir! Hawe Adighe Txik’er daxem,
dy Adighebze daxem yi daxaqhaxer “nerixue didew” g’eeqhalhaqhuifir! Y.Y.
.
.
Npc’ – 04: YI BZEM ZEEY XUEMIXHUIJ JILER, TH’AMICHK’E DIDES!..
.
. Yi bzem zeey xuemixhuij jiler th’amichk’e dides! Adighexem; Adighebzem yi
zyxuedaqhaxer f’iwe zeridmic’ejir, habi, ts’ıxu zeriziwy zerijilewy yiryquiw zeey
dizerixuemixhuijir, dy th’amichk’aqha dides! Dy zemanim Adighexer dizixuee-
yim xuedew dizerimixhuifim yi sebep pejxem ya g’ixek’ip’er; xamexem tinciw
dig’izeraqhapts’efirras, zerijilek’e g’aqhapts’eqhuaf’e dizerixhuirras!..
. Dqhawizexuijin xueey g’axhu dy chitik’exemre dy c’ik’exemre mixers:
1. Adighexem dy sitiry naxue didexes. Mif’ ha chitik’em, Adighexem yi zeran
kued g’ok’ir. Har hapxuedew zerixhuir kuedim tlhaqhuif-am! Dy sitiry qhapch-
g’ua xhuin xueey-am. Hawe Adighe pejxem dy sitiry naxuey xhuin xueey-am.
Ts’ixuxem yac’exew chitimy, Adighe pejxem dy sitiry g’atpselhin xueey-am.
. Yaguxer pejiwe Adighe Kuilturim yemipxa dy ts’ixuxem, dy sitiry yajeet-an
xueey-am. Zic’en xueeyim, nexhibe mixhuiwe yiryquin xuedyz jeet-an, habi
jeet-aaxer zerizeryh’a c’ik’exemy f’iwe dik’elhiplhijin xueey g’oxhuir.
2. Kued didew g’itxueguapexemy, xamexemre habixem ya piceqhu dy ts’ixu-
xemre, sit chiqhuey dy winexem g’eedqhableqhan xueey-am.
3. Adighebzer, Adighe Kuilturir, Adighe Taryxhir, haxem teelejhih’aa dy ts’ixu-
xer pejiwe zif’emi-uexuij dy ts’ixuxer; dy kuiltur lejheniqhaxem g’eedgen, habi-
xem ziguerexer yajeet-an xueey-am.
4. Adighebze, Adighe Kuiltur, Adighe Taryxh uexuiqhuexemk’e; sitim yi wi-
nafec' yireexhu xamexem yaji-ac’exew, haxem yaxuelajhexew chit dy ts’ixu-
xemre yaguxer xamexem yeba dy ts’ixuxemre zatpxin xueey-am. Adigheb-
ze, Adighe Kuiltur uexuiqhuexemk’e zaxuew sitxer tlhaqhuxew chitimy, zimy
deemiwipc’ijiw, der – deriwe haxer dqhazec’en xueeys. Adighebzem zeey di-
xuemixhuijiniwe zyk’ amal dy-a-am. Habi chh’ak’e zi maxue yape gyic’e “Adi-
ghe Txik’er” zedqhaac’ew zeeth’awe dixueejhen, har, tts’ixu Adighexem pso-
guemy yadqhats’ixuin, ha dy jile txik’er zeeth’awe, dy sabyyxemre dy nibjhi-
c’exemre, Adighebzer yadqhaagewe yadqhac’en xueey g’oxhuir. Ha dy jile
uexuiqhue lhap’em chh’ak’e ziguerim “xhuin” g’ee-ytxin xueey g’axhu-am! Di-
Adighew ha dy uexuiqhue lhap’emk’e dizerixuytir, Halih’ Lhap’em g’idytawe
har dy zi h’aq lhap’es! Ha dy h’aqir g’ittiryxiniwe zyk' zimy h’aq yi-a-am. Ha
dy uexuiqhue lhap’em zerijilek’e hapxuedew deemiplhawe, ha dy qhogu za-
xuem diteeh’aw dirymig’uawe; yilhes myn blek’amy “jile xuyt” dixhuijifin-am.
Har zichidmiqhaqhuipcheme, dy binxemy yadqhaac’exew habixemy yachid-
miqhaqhuipcheme, zaxue didew h’areket tc’a xhuins!..
. Adighexer, Adighebzem zy xuedaqhaxer dimic’ejiw, dijeeyiw dizerichitim
chh'ak’e; Slav Txik’er Adighebzem zerideemig’uimre bzequitexem Adigheb-
ze daxer zeraquitemre tlhaqhuif-am! Bzequitexem Adighebzem mixhumic’a-
qha kued g’irac’il’as! Yigyiry Adighebzem mixhumic’aqha kued g’irac’il’er!
Adighexem haxer nobe zeridmilhaqhuifir, dy th’amichk’aqha dides!..
. Yeey Adighexe! Habi hatk’e dig’avqhawic! G’ittirap’awe nobey g’itteelh,
Adighexem zyk’ g’idemig’u ha th’amichk’aqhar; ts’ixu zeriziwy zerijilewy zi-
teedivqhadzy, Adighebze daxemre Adighe Kuiltur daxemre c'exiw zeey di-
xuevqhaxhuijy haxer l’ejiniqham g’eedivqhaqhal!.. Hapxuedew de “Adighe
Jiler” xeg’uedejiniqham zig’eedivqhaqhal!.. 2017 Qha. YEMUZ Yilmez
.
.
TH’ABZEMRE TXIBZEMRE
.
. “Th’am ts’ixuxem g’aaxuy-uexuaxer” txibzek’ey g’aa-uetaqhanty, yilhes my-
nych yiqhuineqhu yape psewa Pasereey Adighexem; txibzer, “Th’abzew” ya-uas.
Ha lhexhanem k’elhig’ue zemanxem Adighexer; “Th’abzem, c’eniqhaxem, txib-
zem” pe-ac’e xuaqhaxhuxew daqhaxuexaxe newijh, Th’abzem yi mainery zeg’ue-
k’iry “damiqha” xhuas. Yilhesyche zi-t’uch lhandere Adighe lhepq damiqhaxew
zirah’a Pasereey Adighe Xiyerogulyfxem chh’ak’e nobey Th’abze ja-ar.
. Xiyerogulyfxem, arke-olojyyk’e qiymet ya-as. jile guerexem, pasereey zeman-
xem xiyerogulyf txiqha chh’axuexer chizirah’aaxes. Xiyerogulyf txiqha guerexery;
yilhesyche kued g’axhu zi zeman g’uets’im chizeg’uek’xewre ya g’axhuiniqhaxer
yiryquxery dy zemanim chizirah’a h’arf systemxer g’axhuaxes.
. Chizirah’a bzem yi txiqhaxer “yegeqhuaf’e didere zeeh’aqhuaf’e didere” g’azi-
miqhaxhu txik’e systemim; ha bzer, dy lhexhanem chyqhapsewijifinu-am. Neqhue-
c’iw jit-ame; yi txiqhaxer “yegeqhuaf’e didere zeeh’aqhuaf’e didere” g’aziqhaxhu
txik’e system zymi-a ye hapxuede txik’e system yi-aw chitimy, zeeyxem ha txik’e
systemir ziramih’awe chitime, ha bzer, dy lhexhanem kuedire chipsewijifinu-am!..
. Dy lhexhanem, Adighebzemy, hapxuedew zi xeg’uedijiniqha chh’achit-s! Adi-
ghebzem yi txiqhaxer “yegeqhuaf’e didere zeeh’aqhuaf’e didere” g’azimiqhaxhuif
“Slav Txik’er” systemimk’e, Adighebzemre Adighe Kuilturimre kuedire psewijifi-
nuxe-am!..
. Hawe kyitap ts’ig’uxemre txiqha k’ec’xemre g’ichit-ueta dy “Adighe Txik’er”
daxer, Adighexem yeg’uire – yechh’irew, yiryquiw zeeth’ame; Adighebzer, dy lhe-
xhanemy g’ag’uenu zemanxemy xexhuewre chipsewifinus! “Adighe Txik’er;” Adi-
ghebzer, dy zemanimy g’ag’uenu zemanxemy chizih’ifinu, chiziqhapsewifinu, al-
ternatyfince dy jile txik’e system zaques. “Adighe Txik’er” daxer, Adighe Bzec’eni-
qhalejhxem yilhesychem c’yqhu zi zeman k’ih’ pc’onde zek’elhh’awijhiw zedela-
jhexew zeqhuisew (anonymiw) witikuim g’iraqhah’aawe, Adighebzem yi txiqhaxer
“yegeqhuaf’e didere zeeh’aqhuaf’e didere” g’aziqhaxhuiif, Adighebzem yi daxaqha-
xer “nerixue didew” g’aziqhalhaqhuif, alternatyfince dy jile txik’e system zaques.
“Adighe Txik’er” zeeth’awe Adighebzek’e tinciw ditxefinus, dilejhefinus. “Adighe
Txik’er” zeeth’awe Adighebzek’e c’eniqhaxem dateelejhih’xeme; Adighexem, c’e-
niqhaxemk’ey eekonomyk’ey c’exiwe zig’adiwjhijifinus, Adighebzery xexhuewre
psewifinus.
. Adighexem, Adighebzemre Adighe Kuilturimre dy lhexhanemy g’ag’uenu ze-
manxemy xexhuexewre zerichipsewifinxem pejiw dixueeyiwe chitime, zimy zeed-
miqhaqhaguivew, alternatyfince dy jile txik’e system zaque “Adighe Txik’er” zeet-
h’awe dixueejhen, ha dy jile txik’e system zaquemk’e dy winexem, dy sabyyxemre
dy nibjhic’exemre, Adighebzemre Adighe Kuilturimre chadqhaagewe, chadqhaa-
c’ewe dixueejhen xueey g’oxhuir! Ha dy jile uexuiqhue lhap’exer c’exiw dimiqha-
zac’eme; dy Adighebze daxery dy Adighe Kuiltur daxery, dy ts’ixuxem c’exiw ya-
chiqhuipchejinure haxer zadepsew xame jilexem (ya zi niquer gyawir jilexem) c’e-
xiw yaxetg’uih’ijinuxes! Ha g’axhuiqha eeyim yi veebalir; dy lhexhanem chipsewa,
Adighebzer f’iwe zic’e de Adighexem g’itteelh xhuinus! Ha veebalicxuer Qeeymet
Maxuer g’asixu zateelhinu de Adighexer; duneeyim deexija newijhy axhretim habi
yi h’eesepir, Halih’ Lhap’em tinciw chettijifinu-am! Harasy “Adighebze” daxer, de
Adighexem yeezim a xuetcyyinim g’itpoplher!.. 2017 Qha. YEMUZ Yilmez
.
.
. C’EXIW GUI ZILHITTEN XUEEYXER:
. Halih’ Lhap’em, “Ts’ixuxem zemanim yi p’alher, yi qiymetir f’iwe fc’en xueeys!..”
g’idjee-ar! Adighexem har f’iwe zeridmic’er h’adiqhuedaxes! Zemanim yi p’alher, yi
qiymetir kuediw f’iwe tc’en xueeys!.. Adighexem; dy nibjhic’exem yape dide gyic’e,
ZEMANIM yi p’alher, yi qiymetir f’iwe yadqhac’en xueeys!..
. Xamexemre haxem yaxuelajhe dy ts’ixuxemre; dy ZEMANXER yadqhadiqhuin,
habixem zag’aadqhaqhaapts’ew zadqhaqhaguiven xueey-am! Habi chh’ak’ey Adi-
ghexem dy c’eblexem g’aaxuenejinu f’iwe ziguere g’itxezimiqhaxhuenu ye zy sebep
g’idemik’inu uexuiqhuexer tekylyf g’itxuezic’xem habi hatk’e zag’aadqhaqhapts’en
xueey-am! Dy jile kuiltur uexuiqhuexem daperizicinu ye haxer qhazec’enir ziqhagui-
venu uexuiqhuexer ye uexu c’ik’exer tekylyf g’ixuezic’xemy zag’aadqhaqhapts’en
xueey-am! Hapxuede tekylyfxer qaabil tc’in, dden xueey-am!.. Adigher ziqhaguive
ye har yi jile uexuiqhuexem yaperizic sitiry Adighem zerybyyir zichidqhaqhuipchen
xueey-am! K’ec’iwe jit-ajin xueeyime; Adighexer habi hatk’e dig’apts’en xueey-am,
dig’aapts’ewe dy zemanxer yadqhadiqhuin xueey-am!.. 2018 Qha. YEMUZ Yilmez
.
.
Npc’ – 05: DY ADIGHE TS’IXUIBZICXUE MAXUEM YIC’A PSELHEK’ER!..
.
. Adighe Cuweeyxer 21.05.1994 maxuem cheejhexem chiqhue, dy Adighe
Ts’ixuibzicxue Maxuem Adighebze qaabzek’e yic’a pselhek’er miras:
. ….
. Habi nemic’iw… “Psexer guif’ew” ja-ar! “Psexer psewiw” ja-ar! Dy hane –
hadexem ya psexer nobe meguif’exe!.. G’iddoguif’exe, “Fizeriqhuetijaxere?!.”
ja-ary! Harasy, dery dadeguif’ew, nobe hapxuedew g’adivqha-at! Dy binxery,
dy ts’ig’uxer haras!..
. Nag’ue – g’aag’uexem ya qhoguir zeridqhuiviry; “Haxem ya qhoguir nexuiw,
haxem ya qhoguir daxew!..” Th’am solhe-u!.. Harasy, wygu qhag’uedin xueey-
am! Fyguir g’af-at!.. Fy bzer g’af-at!.. Fy lhabjher g’af-at!.. Th’am fyqhapsew!..
21.05.1994 Nalts’ig’u
.
. DY TS’IXUIBZICXUEM G’IDJY-AAXER C’EXIW DQHAZEC’EN XUEEYS!
.
. “Adighe Jilew” dig’anejifin chh’ak’e; Adighe Ts’ixuibzicxue Maxuem g’ize-
ridjy-aam xuedew, Adighexem dyguxer g’at-atin xueeys, Adighebzer g’at-atin
xueeys, dy c’ebler g’at-atin xueeys! Haxer; kuediw dip’ac’ew, c’exiw dqhaze-
c’en xueeys!.. 07.12.2017 YEMUZ Yilmez
.
.
. DIYASPOREM CHIPSEW ADIGHEXER DIG'ACHIWICIN XUEEYS!..
.
. Adighebzer pejiw zif’emi-uexuxem; Adighexer yigyiry g'aaqhapts'enure,
Qafqas Zawem chiqhue dy hadecxue – hanecxuexem ya hadecxue – hanec-
xuexemre habixem ya binxemre kuedk'e ya nexhiber JENOSYDICXUE g’ira-
c'il'exewe zateeziwik'axem, Adighebzem yeg'u g'amixhu ya txik'e systemir
Adighebzem yeg'u g'axhuiw ja-anure Adighexer yigyiry dig’aaqhaapts’ewe
daqhaguivenus! Adighexer yilhes bqhuic' lhandere dizeriguivar habi hatk’e
yiryqua xhuin xueey-a?!. Adighebzer zichiqhuipchejxer; dy xekuijhimy kued
chixhuiw xueejhas! Lheguim g'ichiqhalheqhua ynternet syte txiqha psalhach-
h'am; har, naxue didewe g'eeqhalhaqhuir, g'ee-uater:
.
. Adıgece, Kabardeyde de 'Can Çekişiyor' - Çerkesya
. cherkessia.net/news_detail.php?id=3316 10 Şubat 2010
.
. Xekuim chipsew dy lhepqaqhuxer xuytxe-am! Habixem yigyik’e ya maq
g'iraqhak'ifinu-am! Diyasporem chipsew de Adighexer sitim chiqhue dig'ichi-
wicinur? Adighebzer dymi-aj xhua newijh dig'ichiwicinur? Adighexer; habi
hatk'e dimiguivew, c'exiw dig'awiciwe, alternatyfince dy jile txik'e system za-
que "Adighe Txik'er" c’exiw g'aatchtew zeeth'awe dixueejhen xueey-a?!. Adi-
ghe pejxer zyk' deeguipsisa; ha dy jile uexuiqhue kritiky didem f’iwe deemip-
lhiwe dy nexer diwif'its'ime, Adighebze daxem yi h'eesepir, Halih' Lhap’em,
dawere yettijifinu?! Dy cexyd lhap’exem ya ne-uxem dawere deeplhijifinu?
"C'eble Adighexer g'idebghink'ey xhuins!.." jit-awe zyk' dygu g'ak'-a?!. Nit'e;
deeplhiwre, tlhaqhuiwre dy jaqhueqhuxem ji-ac'e daxuexhuiwre, Adigheb-
zemre dy Adighe Kuilturimre dqhal'enu?!. Adighe dy ts'ixuxem ze nivjizo-ajir:
Adighebzer hapxuedew deeplhiwre dqhaal'eme, habi yi veebalim yflah' dy-
qhaxhuin-am! Halih' Lhap'em; axhretim, habi yi h'eesepir cheettijifin-am! Ha
dy jile uexuiqhuem ze feeguipsisijime, nexhif’ xhuinuwe g’ischoxhuir!. .
.
.
. ADIGHEXEM C’EX DIDEW GUI ZILHITTEN XUEEYXER
.
. Adighebzer t-ac’ek’ime, har, dy xekuir zerit-ac’ek’am nexhire kuedk’e nexh
eey xhuinus! Dy jaqhueqhuxem, Adighebzer yaquiteniwe, yaqhag’uediniwe ya
wijh zerytxer zichidqhaqhuipchen xueey-am! Habi g’ynemic’awe; yeezixem ya-
c’exew ye yamic’exew chitimy, Adighe Jiler diziqhaguive dy ts’ixuxer psory, dy
jaqhueqhuxem ya de-apiqueqhu zerixhuxery zichidqhaqhuipchen xueey-am!..
Adighe Jilew dig’izerinejinim pejiw dixueeyiwe chitime; alternatyfince dy jile
txik’e system zaque g’axhu "Adighe Txik'er," Adighexem zerijilek’e zeeth'an
zerixueeyir, zyk’ zichidqhaqhuipchen xueey-am! “Adighe Txik’er” daxemk’e, dy
weredxer ttxiwre habixem ya meqaame daxexemk’e dag’eegexeme, zy axer
g’itteelh jilexem ya bzequitexem Adighebze daxer yaqhal’efin-am! Adighebzer
g’uexu nexh daxe g’axhuiwre, xexhuewre psewifins! Adighebzer c’exiw c’eni-
qhaxem ya bze g’adqhaxuime; Adighexem c’eniqhaxemk’ey, eekonomyk’ey
c’exiw zig’adiwijhijifins!.. 30.10.2017 YEMUZ Yilmez
.
.
Npc’ – 06: ADIGHEBZER ZERIPSEWIFINIM YI QHOGU ZAXUER
.
Adighe Jilewe dig’anejifin chh’ak’e; Adighe Ts’ixuibzicxue Maxuem g’izeridjy-aam
xuedew, Adighexem dyguxer, dy Adighebze daxer, dy c’eblexer g’at-atijin xueeys!..
.
Adighebzer psewifin chh’ak’e, har dizepsalhewre zeeth’an quideeyir yiryquinu-am.
Adighebzer psewifin chh’ak’e, lheguim chijit-aaxer psory zerijilek’e dqhazec’en
xueey g’oxhuir!
.
1. ADIGHE BZEC’ENIQHALEJHXEM G’AACHTA WINAFER:
.
Adighe Kuiltur Winafe Nr.: 1
.
. Adighe Lhap’exe,
.
. “Adighe Txibzem” diryc’eniqhalejhxew de NEGUIME Core, TXERXET Ah’med
Jawyd, TS’AQHUE Nuryy, TOBYL Talhusten, BLENAW Bateque H’arun, G’UIBE
Caban sime; der g’ynemic’awe ha dy jile uexuiqhuem teelejhih’aa Adighe Bze-
c’eniqhalejh 57ry g’itxetiwe, mynyt’ire pchig’uitxuire qham yezane yi mazem
yezane yi maxuem dizexuesiry, dizekengechijiry, psory dizeguiri-uawe lheguim chi-
jit-aaxer, “Adighebzemre Adighe Kuilturimre Zeripsewifinxem ya Qhogu Winafew”
g’atchtas. Ha winafer Adighexem yaxuinyqhasiniw, Adighe Bzec’eniqhalejhxem
yilhesychem c’yqhu zi zeman pc’onde zek’elhh’awijhiw dizedelajhexew zec’iqhuiw
witikuim g’ydqhah’aa, Adighebzem yi txiqhaxer “yegeqhuaf’e didere zeeh’aqhuaf’e
didere” g’aziqhaxhu, habi yi daxaqhaxer “nerixue didew” g’aziqhalhaqhu, alterna-
tyfince dy jile txik’e system zaque g’axhu “Adighe Txik’er” daxer, Adighexem pso-
my yaxuinyqhasiw, yaryqhats’ixuiw, yaryqhac’eniwe; dy txag’ue YEMUZ Yilmez
wazyfexew yettas. Ha winafem teewixuawe Adighexem vqhazec’en xueey g’axhu
uexuiqhuexer, haxer zerivqhazec’enu c’ik’exer psory, dy txag’ue YEMUZ Yilmez
g’ivjy-anus. Ha dy jile uexuiqhuexer vqhazac’exeme, Adighebze daxemre Adighe
Kuiltur daxemre c’exiw zig’aawijhijinuxes! Halih’ Lhap’em; fe dy Adighexem, ha
dy jile uexuiqhuexer fimiqhaguivew vqhazac’efiniwe nasip fxuyc’!..
.
. “Adighebzemre Adighe Kuilturimre Zeripsewifinxem ya Qhogu Winafer” miras:
.
. “Adighebzer” psewifin chh’ak’e, Adighexem har fizepsalhewre zeefh’an qui-
deeyir yiryquinu-am. “Adighebzer” psewifin chh’ak’e; har fizepsalhewre zeefh’aw,
habi g’ynemic’awe, Adighebzem yi txiqhaxer “yegeqhuaf’e didere zeeh’aqhuaf’e
didere” g’aziqhaxhu, Adighebzem yi daxaqhaxer “nerixue didew” g’aziqhalhaqhu,
alternatyfince dy jile txik’e system zaque g’axhu “Adighe Txik’er” g’uexu nexhibe
g’axhu zi zeeh’ak’ek’e zerijilek’e zeefh’awe, Adighebzer ftxiwrey zeefh’an, Adi-
ghebzemy firylejhen xueey g’oxhuir. Ha dy jile uexuiqhue lhap’exer zerijilek’e fi-
miqhazac’exeme, Adighebzemre Adighe Kuilturimre zig’aawijhijifinu-am. Haxer
c’ex didew l’ejinuxes!.. Adighebzemre Adighe Kuilturimre zig’aawijhijifin chh’a-
k’e, fe Adighexem zimy zyk’ zeevmiqhaqhaguivewe, ha dy jile uexuiqhue lhap’e
didexer zerijilek’e fizeri-iqhxew c’ex didew vqhazec’en xueey g’oxhuir!..
. “Adighebzemre Adighe Kuilturimre Zeripsewifinxem ya Qhogu Winafer,” yich-
h’am chijit-aaxer haras! 01.01.2015
.
NEGUIME Core TXERXET Ah’med Jawyd TOBYL Talhusten
Adighe Bzec’eniqhalejh Adighe Bzec’eniqhalejh Adighe Bzec’eniqhalejh
.
TS’AQHUE Nuryy BLENAW Bateque H’arun G’UIBE Caban
Adighe Bzec’eniqhalejh Adighe Bzec’eniqhalejh Adighe Bzec’eniqhalejh
.
2. DY TS’IXUXEM DARE ZAXUEXHUXER TC’EN ZERIXUEEYIR:
. Mi ttxa txiqhaxem yegya detxene zi Adighem, lheguim chijit-aa psewik’ychim ya
zixezir xyxiwe, xyxa ha lheniquem yi darewe psewijin xueey g’oxhuir. Ha psewik’e
lheniquexemre haxer zyxuedexemre mixers:
. a. Yezane psewik’e lheniquer: Yezane psewik’e lheniquer xezixim; yi duneeyimre
yi axhretimre t’umy yeguipsisijiwe, yi axhretiry zichymiqhaqhuipchewe, ha dy txi-
qhaxem ze g’eegejiw yeguipsisija newijh, qhogu zaxuer yilhaqhuiwe “Adighebzer zi-
qhapsewinu qhogu zaxue lheniquer” xyxiwe ha lheniquem yi Adighe pej ts’ixuxem
ya dare xhuiwe, habixem yac’iqhuiwe zerixuizf’ek’k’e Adighebzemre Adighe Kuil-
turimre xhizmetxer xuyc’ewe psewijin xueey xhuinus.
. b. Yet’ane psewik’e lheniquer: Yet’ane psewik’e lheniquer xezixim; Adighaqha-
k’ey xamexem zarypxiwe, habixem ya dare xhuiwe haxem ja-axer yi f’ech xhuiwe ye
yi f’ech mixhuimy yeezim yi duneey menfa-atir haxem ya deej chylhaqhuiwe, “Adi-
ghebzer ziqhal’enu qhogu quance lheniquer” xyxiwe, ha psewik’e lheniquer zeey-
xem ji-ac’e yaxuexhuiwe, haxem yadelajhewe psewijin xueey xhuinus.
. c. Yechane psewik’e lheniquer: Yichh’am chijit-aa psewik’e lheniquyt’im ya zi-
xezir xamixiwe, Adighebzery Adighe Kuilturiry yaf’emi-uexuijxew, habixem yapi-
k’ijaxew, habi hatk’e mi-Adighexew, ya psewilhexem chipsewij Adighexem, “yecha-
ne psewik’e lheniquer” g’aaqhaxhuir. Guipsise kued yami-awe chh’azif’ef’xew psew
Adighexery yechane psewik’e lheniquem chichxes.
. Dy jile uexuiqhuexer dimiguivew yi pek’e th’ifin chh’ak’e; dizepsalhe zi Adighem,
yape gyic’e habi zy dare yi psewik’e lheniquer tc’en xueey g’oxhuir.
.
3. ADIGHE PEJXER DIZEDE-APIQUIWE DIZEDEJHEN ZERIXUEEYIR:
. Yezane psewik’e lheniquer xezixaxer, neqhuec’iw jit-ame, Adighebzer psewin
xueeyiwe pejiw zilhitexer; yape gyic’e dizeric’ewe dizeguiri-uen, habi k’elhig’uewe
planxer, programxer tc’iwe, dy jile uexuiqhue lhap’exer, dy lejheniqhaxer ko-ordyne
zidetc’iwe, dichipsew zemanim xueey g’yqhaxhu lejhek’ek’e dizedelejhen xueeys.
.
. Yichh’am chijit-aaxem, Adighebzemre Adighe Kuilturimre zeripsewifinxem ya
qhogu zaxue dider g’aaqhalhaqhuir. Adighe Bzec’eniqhalejhxem g’aachta ya wina-
fem, Adighexem dqhazec’en xueey g’yqhaxhu dy jile uexuiqhuxer, zyk’ dimiguivew,
zerijilek’e dizedelajhewe c’exiw dqhazec’en xueey g’oxhuir. 15.09.2017
.
. YEMUZ Yilmez
. Adighe Bzec’eniqhalejhxem
. ya Uexuth’abzac’e
.
.
Npc’ – 07:
. ADIGHEXEM, ADIGHEBZEM C'EXIWE A XUETCYYIN XUEEY G'OXHUIR!..
.
. Sit jit-amy, dawere dixhuaxhuemy, sit wered, sit qhibze dig'eegemy, dawe-
re dipsalhemy; ha psory ts'ixuxem psomy yachiqhuipchejinure g'uedijinuxes.
Jit-a, dig'eege ha psalhe daxe qomir c'eg'uedijinum yi sebep zaquer; Adigheb-
zem yi txiqhaxer "yegeqhuaf'e didere zeeh'aqhuaf'e didere" g'aziqhaxhu, Adi-
ghebzem yi daxaqhaxery “nerixue didew” g’aziqhalhaqhu, alternatyfince dy
jile txik'e system zaque “Adighe Txik'er” zerijilek’e g’aatchtew zeeth'awe, ha
dy jile txik'e systemimk’e, jit-a, dig’eege ha psalhe daxe qomir, Adighebzek’e
zeridmitxxerras!..
. Adighebzer zimic'ej dy nibjhic'exem Adighebzek'e yajeet-axer yaguirimi-uej
xhuas. Habi yi sebepiry yichh'am chijit-aaxerras.
. Dy zemanim, psalhexer ts’ixuxem yagu g’ynefin chh’ak’e haxer th'ag'uime-
k'e zexaxin quideeyir yiryqu-am! Jit-a, dig’eege psalhexer ts’ixuxem yagu
g’ynefin chh’ak’e; psalhexem ya psalhemaqxer zexezix ts’ixuxem ya chh’a
kuits’xem, ha psalhexem ya txik’exery “nerilhaqhu” g’ichixhuifinxe xueeys.
Ya chh’a kuits’xem har g’ichixhuifin chh’ak’e, zerah’a txik’e systemim, bzem
yi txiqhaxer “yegeqhuaf’e didere zeeh’aqhuaf’e didere” g’yqhaxhuifin, bzem
yi daxaqhaxery “nerixue didew” g’yqhalhaqhuifin xueeys. Adighebzem har
g’ichiziqhaxhuif txik’e system zaquer, alternatyfince dy jile txik’e zaque “Adi-
ghe Txik’er” systemirras. “Adighe Txik’er” systemim; Adighebzem yi txiqha-
xer “yegeqhuaf'e didere zeeh'aqhuaf'e didere” g'eeqhaxhuifir, Adighebzem yi
daxaqhaxery “nerixue didew” g’eeqhalhaqhuifir.
. Adighebzem yi txin uexuiqhuer nobe ziteetir, yichh’am chijit-aam xuedes.
Nit’e de Adighe ts'ixuxem nobe l’o tc'exer? Di-Adighe ts’ixuxew nobe tc'exery
mixers: Adighebzer zeridaxem yi guiqhu doc’ir, habi dichotxhuir. Daxew di-
g’ofer, daxew dig’owigyir, daxew dowecerir! Tc’exer mys haxerras! Adighe-
xem tc’en xueeyiwe nit’e sit de dimic’exer? Adighexem tc’en xueeyiwe de di-
mic’exery mixerras: Adighebze daxer zeridqhapsewinir pejiw dif'e-uexuij-am.
Ha dy jile uexuiqhue lhap'e didem yiryquiw deelejh-am. Dichizexuesxem chi-
qhue dizopsalhery, doweceriry dizebghirok'ijir! Neqhuec’ ziryk’ tc’e-am! Nit’e
ziguerxem sit yac’exer? Habixem yac’exery mixers: Dy jaqhueqhuxem zirap-
xawe habixem yaxuelajhe dy ts'ixuxem; Adighebzer, zeripsewifin yi qhoguim
zyk' dibqhadaqhah'a-am! Adighexem ha dy qhogu zaxuem yi guiqhu tc’iwe,
haxem zyk' yaxueey-am, zyk’ yaf’ef’-am!.. Haxem; yazerixuizif’ek’k’e de Adi-
ghexer, dy nibjhic’exer ha dy qhoguim pe-ac’e dixuaqhaxhuir, ha dy qhoguim
zyk' dibqhadaqhah'a-am! Habixem de Adighexer sitimk’ey dizec’awibidawe
diraji-ac’exewe daqhapsewir!.. Haxer; yemine ha ya uexuiqhuemk’e xuyt
zic’xer, tinc didew g’aapts’e de Adighexerras. Habixem ja-axer sity yireexhu
c’exiw dy f'ech mexhuir! Habixem c’exiw ji-ac’ey daxuoxhuir!.. Har, de Adi-
jghexem dy zi th’amichk’aqha dide-a?!.
. Yeey Adighexe! Halih'im, Adighexem chh'a kuits'xer g'idyta-a? Dery guip-
siseniqhaxer g'idyta-a?.. Dits'ixuxewe uexuiqhuexem daxeplhef-a? Habixem
dateeguipsisih’if-a? Dy jaqhueqhuxem zarapxawe habixem yaxuelajhe Adighe
ts’ixuxem chh'a zag'eedqhaqhaapts'ere? Adighexem dy taryxhir, dy blek’ar si-
tiw c’exiw tchiqhuipchejire? Dy hadexemre dy hanexemre, ya hadecxuexemre
ya hanecxuexemre zateeziwik'axem ya binxem ji-ac’e yaxuexhuawe habixem
yaxuelajhe dy ts'ixuxem, de Adighexem g’itxuac' winafexem zadipxawe dipse-
wime, Adighebzer zyk’ zerimipsewijifinur chh'a de dimilhaqhuifire? Chh'a habi-
xem zag'eedqhaqhaapts'ere? Pejxer naxue didew witikuim yit petire har chh'a
de dimilhaqhuifire? “Slav Txik'er” Adighebzem zyk’ zerideemig'uir naxue didew
g'at-uetawe har dy nemk’e tlhaqhu petire, “Slav Txik'er Adighebzem yeg'u g'o-
xhuir.” jizi-axem ha ja-axer dy f’ech xhuiwe, dy binxemre dy nibjhic'exemre, ha
zyk’ txik’e system txuemixhuifinu Slav Txik’emk’e dy Adighebzer yadqhageniw
xame yeqhagyap’exem chh'a dqhaag'uere? Neqhuec’ c’eniqhaxer yadqhagen
chh’ak’e, dy binxemre dy nibjhic'exemre, xame yeqhagyap’exem zaradqhaa-
g’uexer kuediw normaliw xhaarzines. Hawe Adighebzer yadqhagen chh’ak’e,
dy binxemre dy nibjhic'exemre, xame yeqhagyap’exem zaradqhag’uenir zyk’
normal-am! Ya bzer yaryqhagen chh’ak’e ya binxemre ya nibjhic'exemre xame
jile yeqhagyap’exem ziqhaag’ue, haxem cheeziqhaage jile, Adighexem g’yne-
mic’awe nobem g’asixu duneeyim teeta-am, yigyiry teet-am! Ha g’axhuaqhar,
de Adighexem deejk’e zi nape teexicxues! Dig’aziqhaapts’er xety yireexhu, di-
yasporem chipsew Adighexer hapxuedew zerijilek’e dig’izeripts’er zyk’ normal-
am! Har, Adighe Jilem dy zi th’amichk’aqha dides! Adighebzer dy binxemre dy
nibjhic’exemre yadqhagenk’e, yadqhac’enk’e pejiw xuytiniqha dy-awe chitime,
yi masaryfimy dipelhechinuwe chitime; dixexesiw dipsewimy, de dideeyipe dy
yeqhagyap’exem, dy binxemre dy nibjhic’exemre, Adighebzer chadqhaagewe
chadqhac’ejifins. Yistanbul chipsew Armenyxemre Wirimxemre, ya bzexer ya
binxem, haxer Tirku yeqhagyap’exem yaqhaag’uexew, habixem chiraqhaage-
xew chiraqhaac’exe-am. Habixem; ya bzexer ya binxem, yeezixem yeey ye-
qhagyap’exem chiraqhaagexew chiraqhaac’exer. De Adighe th’amichk’exemy,
Adighebzer dy binxem, xamexem yaraqhac’enu dif’oc’ir!.. Har, sitiw nape tee-
xicxue?!. Har, sitiw th’amichk’aqha dide?!. Hapxuedew zyk’ mixhuinu zi uexu
c’ik’em guiqha pizilhh’a jile, Adighexem g’ynemic’awe duneeyicxuem teet-am!
Ziguerxem; Adighexer f’iwe g’aaqhaapts’exery zyk’ mixhuinu ha uexu c’ik’em,
dy guiqhaxer piradaqhaalhh’axer! Ha zyk’ mixhuinu, pejiwe zyk’ yi sebep g’i-
dezimik’inu ha uexu c’ik’em dy guiqhaxer zeripitlhh’axer, Adighexem dy th’a-
michk’aqha dides!.. Har, Adighe Jilemk’e zi nape teexs!.. Dy ts’ixuxer hapxue-
dew g’aziqhaapts’exem ya xuefachexer sitxew chitimy haxer, Halih’ Lhap’em,
habixem g’aaryt, g’aaryc’e!..
. Zi yeqhagyap’em dy winafer, dy qararir chipximik’iw chitime, ha yeqhagya-
p’er de dideey-am! Har xamem yeeys! Yigyik’e Adighexem yeqhagyap’exer
dichymi-ak’e, Adighebzer, dy binxem chadqhac’enu c’ip’e zaxue didexer, dy
winexerras. Adighebzer, dy sabyyxemre dy nibjhic’exemre, zaxuere yiryquiw
yaziqhac’enu ts’ixu zaxuexery de Adighexerras, de hade – hanexerras. Adi-
ghebzer f’iwe zic’e Adighexer zimic’exem yiryquiw dade-apiquxeme; dy wine-
xem, dy sabyyxemre dy nibjhic’exemre, Adighebzer chadqhaagew chadqha-
c’ejifins.
. Ynternetir, yeg’uire – yechh’irew zeeth’ame, dy ts’ixuxem Adighebzer yad-
qhagenk’e, ynternetim de yi sebep kued g’idek’ins. Hary zichidqhaqhuipchen
xueey-am. Deers notxer txawe, nerilhaqhuiwe, psalhemaqk’e g’a-uetenir g’y-
qhalhaqhuiwe (psalhexem ya ji-ak’exer zaxiryqhaxiwe, habixem ya txik’exer
g’yqhalhaqhuiwe), ynternetim “Adighe Txik’er” chizeeth’aw Adighebze deers-
xer chittifins. Ynternetir hapxuedew zeeth’ame, derk’e zi nyimeticxue xhuins!
. Adighexer nobem g’as dizerijeeyar yiryquins! Habi hatk’e dig’awicin xueey
g’oxhuir! Xamexem zaxueeyxem xuedew dipsalhexew dicimitiwe, zi maxue
yape gyic’e, alternatyfince dy jile txik’e system zaque “Adighe Txik’er,” dy wi-
nexem chizeeth’awe dixueejhen xueeys. Ha dy jile uexuiqhue kritiky lhap’e
dider, Adighe pejxem zyk’ dqhaguiven xueey-am!..
. Adighexer habi hatk’e dig’amiwicime; Adighebzery Adighe Kuilturiry c’exiw
l’ejinuxes! Haxer dymi-ajime, Qeeymet Maxuer g’asixu dy jilem yi xuytiniqhar
Adighexem yalhaqhuijifinu-am! Xamexem yaxuelajhe dy ts’ixuxem Adighexer
nobem g’as dizeraqhah’awleeyar habi hatk’e yiryqua xhuin xueeys! Habixem
habi hatk’e dy pchamp’exer ya-ac’etkyin xueeys!..
. Adighebzek’e yatxa ye Adighebzem chh’ak’e neqhuec’ bzek’e yatxa kyi-
tapxery txiqhaxery deegen xueeys. Hawe Adighebzem, “Adighe Txik’er” g’y-
nemic’awe neqhuec’ txik’e system chizeeth’an xueey-am!.. Neqhuec’iw jit-a-
me; “Adighe Txik’er” g’ynemic’awe neqhuec’ zi txik’e systemk’e Adighebzem
dichitxen xueey-am! Har, kritikyiw mixuym didewe dy zi jile prensypiwe tlha-
qhuin, ha dy jile kritiky prensypir zerijilek’e diwibidiw, habi diteemik’iw diteetin
xueeys! Adighe zi ts’ixuim; “Adighe Txik’er” yilheqhuawe har yits’ixuire yic’e-
re petire, “Adighe Txik’er,” Adighe Txibze Cexydxem yalhxery xepchawe yi-
lhesychem c’yqhu zi zeman g’uets’im g’ichixhuiw witikuim g’izeryh’ar, har al-
ternatyfince dy jile txk’e system zaque g’izerixhuir yic’e petire, ha dy ts’ixuim,
Adighebze psalhexer yitxin chh’ak’e yigyiry neqhuec’ txik’e system zeryh’awe
chitime, ha ts’ixuim ha yic’em mainewe g’yk’ir; habi, “Adighe Txik’er” syste-
mimre Adighebzemre Adighe Kuilturimre Adighe Cexyd Lhap’exemre, pejiwe
zerif’emi-uexuijirras!.. Ha ts’ixuim, ha g’adbjaxem yigyiry ya guiqhu c’yc’xem
yi murad pejir; habi yeezir, zaxuelajhe dy jaqhueqhuxem yaf’eg’ueniwe ya
wijh zerytir haras! Neqhuec’iw jit-ame; xamem xuelajhe ha dy ts’ixuim, yi ue-
xuimre yi lejhapc’emre zi-ymiqhac’ek’in, haxer yimiqhag’uedin chh’ak’e, har,
zixuelajhexem zaraxueeyim xuedew psalhewe haras!.. Hapxuede zi ts’ixuim
deejk’e; “Yi lhepqaqhuxer t’eg’u g’yqhaapts’exemy, dy cexydxem t’eg’u pe-
ac’e yaxuexhuimy yaqha k’in-am!..” Pej didew wy jaqhueqhuxem warydarew,
chexuiw wy lhepqaqhuxem waweeghijinir, sitiw th’amichk’aqha dide!.. Hap-
xuede zi ts’ixuir, Halih’ Lhap’em yi pachh’am dawere yih’ajifinu?!.
. Dy zi ts’ixuim, dy jaqhueqhu xamexem zerydarer naxuew jy-awe chitime,
habi ha yic’em mainewe g’yk’ir; har xamexem, zaxuelajhexem yachich zeri-
xhuijarras! Habi, “Si-Adighes!” jy-ak’e, habi hatk’e dy f’ech xhuijin xueey-am!
. Dy zi ts’ixuim, Adighebzemre Adighe Kuilturimre Adighaqhamre xhaa-yni-
qha g’aaryc’il’ewe chitime; yi yaqha kued zadmiqhak’in chh’ak’e ha ts’ixuim yi
ts'er, yi lhepqits’er, g’ichalhxua qhar, g’izichalhxua c’ip’em yi ts’er, cheegew yi-
wixa fakuiltem yi t’er, zegya c’eniqha quidamem ya ts’er, yic’e uexuim yi ts’er,
zichipsew cheh’arim yi ts’er, zi c’ip’e qayit chitc’in xueeys.
. Zizqhazaxemre (murtedxemre) xhaa-ynxemre ya ts’e lystexer chh’axuexew
diwibidin xueeys!.. Ya yaqhaxer zadmiqhak’in chh’ak’e; haxer f’iwe zadqhats’i-
xuin, yac’exem f’iwe dak’elhiplhin, yac’a mixhumic’aqhaxer dy ts’ixuxem xha-
bar yattin xueeys! Zaxuelajhe xamexery Adighexem yadqhats’ixuin xueeys!..
Haxem ya xhaa-yniqhaxem; Adighebzer, Adighe Kuilturir g’aadqhalin xueeys!
. Adighexer c’exiw dixheeyiwe Adighebzem zeey dixuexhuijiwe dixueejheme,
neqhuec’iw jit-ame, detxene zi Adighery xame ziguerxem zyk’ yapemiplhewe,
“Adighe Txik'er” zeryqhaac'ewe, habik’e yi winem, yi sabyyxemre yi nibjhic’e-
xemre Adighebzer charyqhaagewe, charyqhaac’ewe xueejheme; hapxuedew
“Adighe Txik’er” zeziqhaac’e, har zeezih’a, alternatyfince ha dy jile txik’e sys-
temimk’e ya winexem, ya binxemre ya nibjhic’exemre, Adighebzemre Adighe
Kuilturimre chaziqhaagewe chaziqhaac’e Adighexer, g’uexu kued g’axhuiwe
xueejheme; mys habi chiqhue “Adighebze” daxemre “Adighe Kuiltur” daxemre
zig’aawijhijiwe xexhuexewre xueejhenuxes. Hapxuedew “Adighe Txik’er” zira-
h’axew Adighebzemre Adighe Kuilturimre zaxuewe, xuec’awe yeziqhaage dy
yeqhagyag’uexer g'uexu kued g’axhuiwe xueejheme, mys habi chiqhue Adi-
ghebzemre Adighe Kuilturimre, duneeyir chitixu xexhuexewre zeripsewifinu-
xemk'e zyk’ ceky dy-ajin xueey-am!
. Yichh’am g’izerichit-uetam xuedew Adighebzemre Adighe Kuilturimre, zi-
qhapsewinuxery Adighebzer f’iwe zic’e de Adighexerras, haxer ziqhal’enuxe-
ry Adighebzer f’iwe zic’e de Adighexerras! Adighebzemre Adighe Kuilturimre
zeripsewifinxer; Adighexem xaxinu, zaryg’uenu qhoguim yepxaxes!.. Adighe
pejxem, har zyk’ dygu yidqhak'in xueey-am!..
. Adighebzer dqhaal'eme, habi yi veebalim Adighexer zyk’ yflah' dyc'in-am!
Habi chiqhue de Adighexer; qiyametir g'asixu xamexem diraji-ac’exewe, habi-
xem daxuepchil'xewe dipsewijinuxes!.. Dy jaqhueqhuxem zaxueeyiry haras!..
Habixem yaxuelajhe dy ts’ixuxem zag’eedqhaqhaapts’ere dizerixeg’uedijinim
yi qhoguxer dy psewik’ew xetxxew diwibidxeme; habi chiqhue g’itc'exhuenu
dy binxem, yape yitxew psewa de Adighexem, “zyk' f'iwe tc’awe” g'itxuija-anu-
am!.. Duneeyim deexija newijhy, Halih’im Adighexem nyimeticxuexew g’idyta
“Adighebze” daxemre “Adighe Kuiltur” daxemre ya h’eesepxer, Halih’ Lhap’em
yettijifinu-am!.. Qafqas Zawecxuem chiqhue, ha zawecxuer yawixa newijh, ya
ymanxer zi namyle xamiqhac’xew cexyd xhuaxe dy Adighe Cexyd Lhap’exem
ya ne-uxem deplhijifinu-am!..
. Harasy Adighexer; habi hatk’e qhogu zaxuem diteeh’awe habi diteemik’iwe
diryg’uen xueeys, yman za-a ts’ixuxewe dig’anejiniwe dixueeyiwe chitime! Ha-
bi chh’ak’e Adighexem, Adighebzem c'exiw a xuetcyyin xueey g'oxhuir!..
30.10.2017 YEMUZ Yilmez
.
.
Npc’ – 08:
. “ADIGHE TXIK’ER” ZEEDMIH’AME, “ADIGHEBZER” PSEWIJIFINU-AM!..
.
. Adighebzer “yegeqhuaf’e didere zeeh’aqhuaf’e didere” g’aziqhaxhu, habi yi
daxaqhaxer “nerixue didew” g’aziqhalhaqhu, alternatyfince dy jile txik’e system
zaque g’axhu “Adighe Txik’er;” zerijilek’e g’aatchtew zeeth’awe dixueemijheme,
alternatyfince ha dy jile txik’e system zaquemk’e, dy winexem, dy binxemre dy
nibjhic’exemre, Adighebzemre Adighe Kuilturimre chadqhaagewe, chadqhaa-
c’ewe dixueemijheme, Adighebzery Adighe Kuilturiry kuedire psewijifinuxe-am!
Haxer c’ex didew l’ejinuxes! Adighexer dazedepsew xame jilexem daxetg’uih’i-
jiw daxeg’uedejinus! Adighexer xeg’uedejiniqham dig’eelifin chh’ak’e; “Adighe
Txik’er” zerijilek’e g’atchtew zeeth’awe, yichh’am chijit-aa dy jile kuiltur uexui-
qhuexer c’ex didew dqhazac’en xueey g’oxhuir! 30.10.2017 YEMUZ Yilmez
.
.
. “ADIGHE TXIK’ER” ZEETH’AME, “ADIGHEBZER” PSEWIFINUS!..
.
. Duneeyim yi detxene xeqhoguimy, yi detxene c’ip’emy chi-a, Adighets’e
zeezih’a organyzasyonxer psoguery xamexem ya kontrol c’aqhxem c’etxes.
Neqhuec’iwe jit-an xueeyime; waqifxery yaxetxew, Adighets’e zeezih’a, du-
neeyim yi detxene c’ip’emy chiwixuaw chi-a organyzasyonxer psory, zy axer
g’itteelh xamexem ya winafe c’aqhxem c’etxes. Ha organyzasyonxer Adighe-
xem pejiw dideeyxe-am! Adighexer dig’aaqhaapts’exew dichaqhah’awleeyin
chh’ak’e, ha xasexer, ha waqifxer Adighexem dideeyxew xuedew de daqha-
lhaqhuxer. Ha organyzasyonxer psory, xamexem ya winafe chaqhxem c’et-
xes! Dideeyxew jizi-axem pts’icxue yawipsxer!.. Yilhesychere cheniquere
lhandere Adighexer dig’aaqhaapts’exery daqhah’awleeyxer!.. Adighexer ha-
bi hatk’e c’exiw dig’awicin xueey g’oxhuir, Adighebzemre Adighe Kuilturimre
xedqhaaxhuexewre txhuimejxewe Adighe Jilewe dig’anejifin chh’ak’e!..
. Dy jile uexuiqhuexem chich ziryk’ zif’emiqhak’awe, haxer, Adighexem ze-
f’edqhak’in xueeyxew witikuim yilhxes!.. Adighexem pejiw dideey xasexer di-
chymi-ak’e, kritiky dide g’axhu dy jile kuiltur uexuiqhuexer zef’edqhak’ifin
chh’ak’e yattin xueey g’axhu qararxer, organyzasyon qarar mixhuxewe, Adi-
ghe Jile Qarar xhuin xueeyxes! Yape dide yettinu Adighe Jile Qararir, Adi-
ghebzem chizeeth’anu txik’e systemim yi qararirs. Har, dy jile qarariwe yettin
xueey g’oxhuir!.. Derk’e; Adighebzem chizeeth’anu txik’e systemir, alternaty-
fince dy jile txik’e system zaque g’axhu “Adighe Txik’er” xhuin xueeys. Hara-
sy Adighe Jilem; zimy deemiwipc’ijiwe, ziguerxem ya winafere ya qararire
dapemiplhewe, yac’a winafemre qararimre deemiplhxewe, zimy yi guiqhu
dimic’iw, alternatyfince dy jile txik’e system zaque g’axhu “Adighe Txik’er,”
zeriz – zeriziwy, zerijilewy zeeth’aw dixueejhewe yettin xueey g’oxhuir! Ze-
rijilek’e hapxuedew dimic’ime, yigyiry xamexemre habixem yaxuelajhe dy
ts’ixuxemre g’aak’elhitg’uih’xewe dichitime, yigyiry habixem dy zemanxer
yadqhadiqhuxeme, Adighebzemre Adighe Kuilturimre c’ex didew l’ejxewe
g’uedijinuxes!.. Adighe Jilery, dazedepsew xame jilexem daxetg’uih’ijxewe
daxeg’uedejinus! Qeeymet Maxuer g’asixu habixem dirapchil’xew dipsewiji-
nus!.. Qeeymet Maxuer g’asixu “Adighe Jile Xuytiniqham” dilhe-asifinu-am!..
. Hawe Adighebzem yi txiqhaxer “yegeqhuaf’e didere zeeh’aqhuaf’e didere”
g’aziqhaxhu, Adighebzem yi daxaqhaxer “nerixue didew” g’aziqhalhaqhu, al-
ternatyfince dy jile txik’e system zaque “Adighe Txik’er;” zeriz – zeriziwy ze-
rijilewy zeeth’ame, ha dy jile txik’e system zaquer zeeth’awe dy winexemre
dy yeqhagyap’e wineeyxemre, dy sabyyxemre dy nibjhic’exemre, Adigheb-
zemre Adighe Kuilturimre chadqhaagexew, chadqhaac’exew dixueejheme,
Adighebze daxemre Adighe Kuiltur daxemre, duneeyır chitixu xexhuexewre
psewijifinuxes! Adighebzemre Adighe Kuilturimre hapxuedew xedqhaaxhue-
xewre dqhapsewxeme, Adighebzer c’exiw c’eniqhaxem ya bze g’adqhaxhui-
me; Adighexem, c’eniqhaxemk’ey eekonomyk’ey c’exiw zig’adiwjhijifinus!..
Haxer hapxuedew dqhazac’exeme; “Adighe Jilewe” dig’anejifinus! Dimigui-
vew “Adighe Jile Xuytiniqham” dilhe-asijfinus!.. 30.10.2017 YEMUZ Yilmez
.
.
. NANE
.
We pc’ere wy c’ale ts’ig’uir
Xi uifem cheepezezexiw?
C’ip’e xamem hane-hadencew
Quircijhxem har g’ixuebanew?
.
Chi-a-am mibi zi maxuey
Uachh’amaxue syqhalhaqhuifiw,
Chi-a-am mibi zi haney,
Nane, wechh’iw a g’izdylhefiw.
.
Cheh’ars, yi lhabjher teengyiziw,
Ghizijiw q’uih’xer g’eepchil’ew,
H’apcipxer pl’ek’e g’iraxiw,
Feers f’eeyk’e naper chalhec’iw.
.
Sy nane, ha h’alhezeeh’axers
Nobek’e g’izdexac’er,
“Zeeyinces mi Iarap ts’ig’uir,”
Ja-awre a g’izdezilher.
.
Hapxuedexem ya aguxer pxhacemy,
Sy chh’afem chabe g’oxhuek’ir,
Hanebqham sy ar pejijemy,
Guijheeyiqhuem habi sixacir.
.
Nane, f’ity sig’omilhxuame,
Belih’xemy wixezmidzame,
Zeedzeniw wy c’ale ts’ig’uir
G’amixhuiw ye l’ejiqhaame.
.
Sit quancaqhaw, Th’a, wezlejhawe
Duneeyim pts’anew sic’iteebdzar?
Dzi yimi-aw nane th’amichk’emy
Neps c’yqhajiw g’ic’ebqhanar?
.
Hara We wizerizaxuer,
Sabyy qhibzer zexomic’ik’iw,
Pxhank’yyxem har chixejayek’e
Nibe yizxer chibqhadeh’acxiw?
.
Wimidzixe, sy nane diche,
L’i yic’ins wy quer actimim!
Zeman k’ec’k’e har neg’uejinsy,
Chiplhejins Baxhsen h’awzem!
.
. CHOGENTS’IG’U Alyy
.
.
Npc’ – 09: “ADIGHE TXIK'ER” DIYASPOREM CHIZEETH'AWE DIXUEEVQHAAJHE!..
.
. Adighebzem zi A4 txilhimp’e napem yiz xuedyz ye yi nexhibew k’ih’ g’axhu yi
txiqhaxer, “yegeqhuaf’e didere zeeh’aqhuaf’e didere” g’aziqhaxhu, Adighebzem yi
daxaqhaxery “nerixue didew” g’aziqhalhaqhu, alternatyfince dy jile txik’e system
zaquer; “Adighe Txik’er” haras.
. Adighebzem zi A4 txilhimp’e napem yiz xuedyz yi zi txiqhar, Adighebzer ttxin
chh'ak’e zeeth’aniwe tekylyf g’itxuac’a txik’e systemxem detxene ya zixezimk’ey
ttxaxe newijh haxer zebqhadedqhuivexew habixem zec’iqhuxew deeplhime; “Adi-
ghe Txik’er” systemim g’ynemic’awe hadireey txik’e systemxem zimy, Adigheb-
zem yi txiqhaxer “yegeqhuaf’e didere zeeh’aqhuaf’e didere” g’izerymiqhaxhuifir,
Adighebzem yi daxaqhaxer “nerixue didew” g’izerymiqhalhaqhuifir tlhaqhuinus.
Hawe “Adighe Txik’er” zeeth’aw habik’e ttxa txiqham deeplhime, habi, Adigheb-
zem yi txiqhaxer “yegeqhuaf’e didere zeeh’aqhuaf’e didere” g’izeryqhaxhuifir, Adi-
ghebzem yi daxaqhaxery “nerixue didew” g’izeryqhalhaqhuifir tlhaqhuinus! Habi
chh’ak’es, “Adighe Txik’er” alternatyfince dy jile txik’e system zaque c’exhuifir!..
. “Adighebzem yi txin uexuiqhuer” nobe pejiw ziteetir Adighexem zeritlhaqhuifi-
nir, dy jaqhueqhuxemre habixem yaxuelajhe dy ts’ixuxemre zyk’ yaf’ef’ zerimi-
xhuinur doc’er!.. Har de zeritlhaqhuifinir, habixem zyk’ yaxueeyte-am! Adigheb-
zem yi txin uexuiqhuer pejiw ziteetir (Adighebzer txin chh’ak’e nobe xekuim chi-
zerah’a txik’e systemimre Adighebzer yiryttxin chh’ak’e nobem g’as tekylyf g’it-
xuac’a txik’e systemxemre chich zimy, Adighebzem yi txiqhaxer “yegeqhuaf’ere
zeeh’aqhuaf’ere” g’izerymiqhaxhuifir, Adighebzem yi daxaqhaxer “nerixue didew”
g’izerymiqhalhaqhuifir, har chh’ak’e “Adighe Txik’er” systemim, Adighebzem
yi txiqhaxer “yegeqhuaf’e didere zeeh’aqhuaf’e didere” g’izeryqhaxhuifir, Adi-
ghebzem yi daxaqhaxery “nerixue didew” g’izeryqhalhaqhuifir, habi chh’ak’e
“Adighe Txik’er” alternatyfince dy jile txik’e system zaque g’izerixhuir) yaxuizif’e-
k’ateme Adighexem damiqhalhaqhuin chh’ak’e, haxem yamic’en uexu chi-ate-am!
Pts’ixer yawipsxew yigyiry Adighexer dig’aaqhaapts’ew daqhajeeyifiw, dy zeman-
xer yadiqhuifiw chitateme, har, kuediw yaf’ef’, kuediw ya guape xhuinut! De; hap-
xuede ts’ixuxem yigyiry ji-ac’e daxuexhuime, Adighexer xamexem daxetg’uih’ijiw
daxeg’uedejin f’ek’a zyk’ zi c’ip’e dinesifinu-am!.. Harasy Adighexer habi hatk’e
c’exiw dig’awiciw, zimy zeedmiqhaqhah’awleeyiw, zeedmiqhaqhaguivewe alter-
natyfince dy jile txik’e system zaque “Adighe Txik’er” daxer, dy winexem, zerijile-
k’e chizeeth’awe dixueejhen, habik’e dy sabyyxemre dy nibjhic’exemre, Adigheb-
zemre Adighe Kuilturimre chaqhaagew, chadqhaac’ew dixueejhen xueeys! Ha dy
jile uexuiqhuexer c’exiw dimiqhazac’ewe , Halih’ Lhap’em zyk’ dichimiwik’itewe,
dy chh’axery g’adqhapts’ejiwe, Adighe Jilem zeeyince yi ts’ixu th’amichk’exer yi-
gyiry g’adqhapts’en chh’ak’e ps’i psalher g’adiwipselhiwe (dy jaqhueqhuxery kue-
diw dqhaguif’exew), zaxuew dimilajhexewe g’atg’uih’xew ye ziguerxem daqhac’a
sebepince sloganxer weramxem g’ichitk’yyxewe dichitin xueey-am!.. Ziryk’ txuizi-
f’emik’iwe chitime, Halih’ Lhap’em duiaxer xuetc’iwe kuediw deelhe-uin xueeys!..
Zyk’ mixhuimy, iybadet c’inimre duia c’inimre daxe – daxewe dqhazac’eme, Halih’
Lhap’em, dy jaqhueqhuxer g’itchyqhadeh’acxin-am!..
. Adighebzer dqhapsewiniw pejiw dixueeyiwe chitime; dy “Adighe Txik’er” yape
gyic’e zyk’ mixhuimy diyasporem chizeeth’aw dixueejhen xueeys! Zyk’ dimiguivew
ha dy jile uexuiqhue lhap’exer, diyasporem c’exiwe chidmiqhazac’eme, g’afenire ye-
fenire g’ynemic’awe ziryk’ dimic’ewe dichitime; Adighebzemre Adighe Kuilturimre
mil’ejxewe g’anejifinuxe-am! Adighexer deeplhiwre Adighebzery Adighe Kuilturiry
c’ex didew l’ejinuxes! Ts’ixu zi mac’e f’ek’a Adighebze daxer g’aziwipselhif, habi
yi txiqhaxem ts’ixu zi mac'e f’ek’a yegejif g’anejinuxe-am!.. Ha g’axhuiniqha eeyir,
Adighexem dy zi th’amichk’aqha dide xhuinu-a? Adighebzemre Adighe Kuilturimre
dymi-ajxeme; Adighexer, pse t-uit petire q’am dic’alhh’aja xhuinu-a?!. Habi nexhire
nexh th’amichk’aqha dide sit xhuin?!.
. Adighexemk’e zyk’ mif’ ha g’axhuiniqhar g’aziqhaxhuinur, yape yitxew psew de
Adighexerras!.. Har zyk’ zichidqhaqhuipchen xueey-am! Adighebzer ziqhapsewinury
ziqhal’enury; dy zemanim chipsew, Adighebzer f’iwe zic’e de Adighexerras!.. Ziryk’
dimic’ewe, deeplhiwre tlhaqhuiwre, Adighebzemre Adighe Kuilturimre hapxuedew
dqhaal’exeme; habi yi veebalicxuer, dy zemanim chipsewa de Adighexem g’itteelh
xhuinus!.. Har; wendeqhu didew zi veebalicxue xhuinus, Adighexer dimicinew ma-
c’ew zi t’eg’u zidqhaxheeyiwe “Adighe Txik’er” g’aatchtew zeeth’awe dizerixuee-
mijham chh’ak’e!.. G’itc’exhuenu dy binxem; ha g’axhuiniqha eey dider, zyk’ ya-
chiqhuipchejinu-am! Ha g’axhuiniqhaqha eey dider, lajher zateelh de Adighexemy
zyk’ dyguyxem yidqhak’ijifinuxe-am!..
. Adighexem; dy jaqhueqhuxem yaxuelajhe dy ts’ixuxem zag’eedqhaqhaapts’ere,
Adighe Txibze Cexydxem yalhxery xepchawe, Adighe Taryxhim g’ichixhuiwe witi-
kuim g’yh’aa “Adighe Txik’er” zerijilek’e g’aatchtew zeeth’awe dixueemijheme,
hapxuedew ziryk’ dimic’ewe, dy nexemk’e deeplhxewre tlhaqhuxewre, Adighebze
daxemre Adighe Kuiltur daxemre dqhaal’exeme, habi hatk’e zyk’“Di-Adighes!” jit-
ajin xueey-am! Halih’ Lhap’em de Adighexem g’aadyta dy aqilxer zeridmiqhalejha-
xem chh’ak’e, dy qhaac’exem ya h’eesepxer Halih’ Lhap’em tinciw yettijifinu-am!
. Hawe diyasporem chipsew de Adighexer, t’eg’u dixheeyiwe, “Adighe Txik’er”
daxer g’aatchtew zeeth’ame; habik’e dy winexem, dy sabyyxemre dy nibjhic’exemre,
Adighebzemre Adighe Kuilturimre, chadqhaagewe, chagqhaac’ewe dixueejheme, dy
Adighebzemre dy Adighe Kuilturimre, dy zemanimy g’ag’uenu zemanxemy xexhue-
xewre chipsewijifinuxes!.. Adighexery, xamexem daxetg’uih’ijiw daxemig’uedejiwe,
“Adighe Jilew” dig’aanewe dipsewijifinus!..
.
. Dy Th’a Lhap’e!
. Adighexer; duneeyir chitixu “Adighe Jilew” dig’aanewe duneeyim diteetifiniwe,
Adighebzemre Adighe Kuilturimre dqhapsewifiniwe, haxer dqhazec’efin chh’ak’e,
zyk’ dimiguivewe “Adighe Txik’er” zerijilek’e zeeth’aw dixueejheniwe, di-Adighere
dimuslimenirewe dipsewifiniwe, nasip txuec’!.. 30.10.2017 YEMUZ Yilmez
.
.
ZEMAN KUED NEC’IW BLEDQHAK’INU G’IC’EK’INS!..
.
Maxue kued blek’inu g’ic’ek’ins
Guelhiw dy ar dybqhuim,
Yi-aw zi nec’iqha dyguim, yinicxuew!..
.
Qha kued yih’inu g’ic’ek’ins
Dy chik’aqhamre dy g’uedijin c’echiqhuemre,
G’ymik’iw zi wisag’ue wisere sy jilem yi zi maqire!..
.
G’iddeeg’u tf’aqhac’iw lhaxha tf’elhir,
Dimilhaqhuiw dizerymiqhabaquer habi,
Zeman kued nec’iw bledqhak’inu g’ic’ek’ins!..
.
. H’APAGHE Eerh’an
. G’izezidzek’ar: YEMUZ Yilmez
.
.
Npc’ – 10: L’O C’EELEJHAXER?!.
.
. Ya bzem yi psalhexem ya mainexemk’e, ya ji-ak’exemk’e, yi psalhewixaxer g’i-
zeraqhaxhu c’ik’exemk’e zeguiri-uejif ts’ixuxer; yigyiry zi JILEs, habixem ya bzery
zi BZEs. Hapxuede ya jile uexuiqhuexer ziqhazec’efa ts’ixuxer Adighexew chitime;
haxer ADIGHE JILEs, ya bzery ADIGHEBZEs. Ha ts’ixuxer; ya bzem yi txiqhaxer
“yegeqhuaf’e didere zeeh’aqhuaf’e didere” g’aziqhaxhuif, ya bzem yi daxaqhaxer
“nerixue didew” g’aziqhalhaqhuif alternatyfince ha ya jile txik’e system zaquemk’e
ya bzem yi maqxemre yi psalhexemre yi psalhewixaxemre ya txik’exemk’e zeguiri-
uejifxewe chitime; habixem ya bzem TXIBZE yi-a g’oxhuir. (Zi bzem yi txiqhaxer
“yegeqhuaf’e didere zeeh’aqhuaf’e didere” g’azimiqhaxhuif, bzem yi daxaqhaxer
“nerixue didew” g’azimiqhalhaxhuif txik’e systemir, bzem “txibze” xuexhuif-am).
Txibze zy-a zi bzer; zeeyxem har c’eniqhaxem ya bze g’aaqhaxhuime, ha bzemre
ha bzem g’yqhaxhua kuilturimre xexhuexewre psewifinuxes!..
. Harasy Adighebzer psewifin chh’ak’e; yape gyic’e habi yi txiqhaxer “yegeqhua-
f’e didere zeeh’aqhuaf’e didere” g’aziqhaxhuif, yi daxaqhaxer “nerixue didew” g’a-
ziqhalhaqhuif alternatyfince yi jile txik’e system zaquer witikuim g’yqhah’an, habi
k’elhig’uewe ha jile txik’e system zaquemk’e Adighebzer “zeeh’aqhuaf’e” g’aqha-
xhuin, habi k’elhig’uewey Adighebzer “c’eniqhabze” g’aqhaxhuin xueey g’oxhuir.
Adighexem; ha dy jile uexuiqhue mixuym didexer zef’edqhak’iw, haxer ya qhogu
xhuinim teedmiqhuivew, hadireey dy kuiltur, dy jile uexuiqhuexery, dy uexuiqhue
wineeyxery wizenc’inuxe-am. Dy problemxer, g’uexu nexhibere nexh zef’eqhak’i-
qhueeyire g’axhuinuxes. Hawe Adighe Txibzemre Adighe Kuilturimre ya lhabjhe
dider g’aziqhaxhuinu ha dy jile uexuiqhuexer zef’edqhak’iw haxer ya qhogu xhui-
nim teedqhuiveme; hadireey dy kuiltur, dy jile uexuiqhuexery yik’y dy uexuiqhue
wineeyxery tinciw zef’edqhak’if g’axhuinuxes. Habi chh’ak’es, dy Adighe Bzec’e-
niqhalejhxer yilhesychem c’yqhu zi zeman k’ih’ pc’onde, alternatyfince dy jile txi-
k’e system zaque “Adighe Txik’er” witikuim g’iraqhah’aniwe c’eelejhaxer!..
. Adighebzem teelejhih’aa Adighe Bzec’eniqhalejhxem psomy; “Adighe Txik’er”
witikuim g’yqhaxh’an uexuiqhuem ziguerexer xalhh’aaxes. Habixem, ha dy txik’e
systemir zec’iqhuiw (anonymiw) witikuim g’iraqhah’aas. Habixem; ha ya lejheni-
qhaxem chh’ak’e kuediw f’ic’e yaxuidoc’ir! Ha dy ts’ixu lhap’exem, Halih’ir hara-
zi g’aaxuixhu!.. Ha dy ts’ixu lhap’exem, sitim chiqhuey c’ih’icxue yaxuidy-anus!..
. Adighe Bzec’eniqhalejhxem chich dy ts’ixuyx lhap’em ya ts’exer, mibdeejim
chit-uin xueey g’oxhuir: NEGUIME Core, TXERXET Ah’med Jawyd, TS’AQHUE
Nuryy sime; ha dy jile uexuiqhue lhap’e didem cexyd teexhuih’aaxes! TOBYL Ta-
lhusten, BLENAW Bateque H’arun, G’UIBE Caban simey; ha dy jile uexuiqhuem
ya qhaac’exer tiralhh’aaxes! Halih’ Lhap’em; ha Adighe Bzec’eniqhalejh Lhap’e-
xem jeneticxue daxexer nasip yaxuyc’, ya wive-ap’exer daxe dide yic’!..
. Adighe Bzec’eniqhalejhxem zec’iqhuiw witikuim g’iraqhah’aa “Adighe Txik’er;”
duneey bzecxuexem ya zexuede txik’e, yegek’e normxemre Adighebzem yi maq, yi
maqilh, yi psalhe karakterxemre yeg’u dide g’oxhuir. Hapxuedew g’izerixhuim chh’a-
k’e habi; Adighebzem yi txiqhaxer “yegeqhuaf’e didere zeeh’aqhuaf’e didere” g’ee-
qhaxhuifir, Adighebzem yi daxaqhaxery “nerixue didew” g’eeqhalhaqhuifir…
.
. YEMUZ Yilmez
.
. GUI ZILHITTEN XUEEYIR:
. Xame txik’exem, Adighebzer yaqhawif’eeyir!.. Hawe “Adighe Txik’er” daxem,
dy “Adighebze” daxem yi daxaqhaxer “nerixue didew” g’eeqhalhaqhuifir!.. Y.Y.
.
.
Npc’ – 11: SEJDE ZIC’ ADIGHEXER ZE DEEGUIPSISIJIN XUEEY G’OXHUIR!..
.
. Adıgece, Kabardeyde de 'Can Çekişiyor' - Çerkesya
. cherkessia.net/news_detail.php?id=3316 10 Şubat 2010
.
. Dig’aziqhac’a Halih’ Lhap’em; “muslimenxer zerizequecir, yaguxemk’ey ha-
xer zequetin zerixueeyir” aayetk’e muslimenxem g’aajiry-aas. Halih’im, pts’i
ziwips ts’ixuxem dare yaxuexhuiniqhary yiqhaqhuinu-am! Yichh’am chitxa yn-
ternet syte txiqha psalhachh’am; Slav Txik’er Adighebzem zyk’ zerideemig’uir
naxuere pejirew g’ee-uater! Ha psalhachh’ar tlheqhua petire, Slav Txik’em dy
Adighebzer zeryth’aler, har yiqhal’enim zerinesar dy nexemk’e tlhaqhu petire,
zyk’ pejiqham dirymidarewe pts’i ziwipsxem ya dare dixhuime; Halih’im, ha de
tc’ar zyk’ g’itxuyqhaqhuin-am! “L’o pts’i ziwipsxem ya dare fic’exhuar?.. L’o fy
lhepqim byy fic’ixuexhuijar?” jy-awe g’idewipc’ime, Halih’im sit jewap yettinu?..
Habi chiqhue dyguxem yilhaxer dibzic’ifinu-am! Dy lhepqimre muslimenxemre
zyk’ dare daxuemixhuiwe, dy jaqhueqhuxemre habixem yaji-ac’e pts’i ziwips
dy ts’ixuxemre ya dare dixhuime; habi chiqhue dy nat’exer sejdem teedmilhh’a-
xemy nexhif’ xhuins!.. Ts’ixuxer g’adqhapts’en chh’ak’e sejde tc’iw chitime, har
kuedk’e nexhik’ejiw munafiqiqhas! Hapxuede ts’ixu dimixhuime nexhif’ xhuins!
. Adighexem mi wipc’exer dizewipc’ijxew habixem ya jewapxem kuediw dee-
guipsisijin xueey g’oxhuir:
1. Dy hade – hanexem ya hadecxue – hanecxuexemre haxem ya binxemre ya
nexhiber l’o cexyd c’exhuaxer? Zetiramiwik’ewe g’ana dy Adighexem ya ah’y-
chem ya bqhuic’ xuedyzir xekuim g’ichiraxuam; habixem kuedk’e ya nexhiber
ximre xi uifexemre qhoguxemre c’inalhe guerexemre chil’axes. Hapxuedew
cexyd xhuaxe dy ts’ixu lhap’exemre habi chiqhue l’eniqham g’eela dy ts’ixu
lhap’exemre ya ymanir, zi namyle xamiqhac’iw yaxhuimejifas! Halih’im deej
haxer ts’ixu lhap’e zeric’exhuxem ya sebepir, yman bide zerira-aars! Adighe-
xem yigyiry, dy jaqhueqhuxem zag'eedmiqhaqhaapts’ewe dy yape yitaxem
xuedew dery dy ymanir txhuimejifin xueey-a?!.
2. Qafqas Zawer chawixam chiqhue, Adighexer mizewej xhuixew, zawer cha-
qhatiw ya achexer yaqhat’ilha petire diziqhabyyaxem; zyk’ l’ijh, fizijh, ts’ixuibz,
sabyy xamixiwe Adighexem kuedk’e ya nexhiber zetirawik’axes! Dy zemanim
chipsew de Adighexem; yigyi, ha Adighe Jenosydicxuemre ha dy cexydxemre
zichidqhaqhuipchen xueey g’axhuire?!. Har dawere xueey g’axhuire?!. Haxer
zichidqhaqhuipchew dizerits’ixuiry tchiqhuipchen xueey g’axhuire?!. Adigheb-
zem zyk’ yeg'u g'amixhu, habi yi txiqhaxer yiryquiw yegeqhuaf’ere zeh’aqhua-
f’ere g’azimiqhaxhuif, Adighebzem yi daxaqhar zyk’ g’azimiqhalhaqhuif, Adi-
ghebzer yilhes 80 lhandere zyk’ yimiqhabawewe zith’ale “Slav Txik’er,” yigyi,
diyasporem chipsew de Adighexem g’aatchtew zeeth’awe dy Adighebzer c’e-
xiwe dqhal’en xueey g’axhuire? Adighebzer hapxuedew dqhaal’eme, Adighe-
xer, dy jaqhueqhuxer zaxueeyim xuedew qiyametir g’asixu xamexem daxuep-
chil’xew dipsewinu-a?!. “Winafec’xem ya qararir hapxuedes! Haxem zaxueeyir
haras!” jit-aw, ha qarar mixhumic’e dider qaabil tc’iwe, Adighexem g’itc’exhue-
nu dy binxer duneeyim g’iteemih’axe gyic’e, habixem ya g’ag’uenuxer hapxue-
dew dqhawif’its’iniw de yape yit Adighexem h’aq dy-a? Dyguxer mik’ezizxewe
ha qarar mixhumic’e dider dawere qaabil tc’ifinu?!. G’itc’exhuenu dy binxem,
haxer g’amixhu gyic’e ha leeycxue f’its’er dawere yatxifinu?!. Habi chiqhue dy
ts’ixuiqhar, dy muslimeniqhar dene g’ichina xhuinu?!. Qarar mixhumic’e dider
qaabil tc’ime, dy cexyd lhap’exem ya bqhaxem sexer yaxet-uiw haxer g’yt-ui-
c’ik’a xhuinu-a?!. Har dawere Adighaqha?!. Har dawere ts’ixuiqha?!. Ha qarar
mixhumic’e f’its’em dare xuexhuinim mainewe g’yk’ir, “har qaabil zic’ ts’ixuim
yi Adighaqhary yi axhretiry yichawe ye yitawe” haras!.. Hapxuede ts’ixuxer di-
xhuime; de g’itc’exhuenu dy binxer, dy jaqhueqhuxem yachich mixhuxew Adi-
ghexewe, muslimenxewe g’iziteenejxeme, habixem, de yape yitaxem c’aqhue
duiaf’ g’izeritxuamic’inury tc’ejin xueeys!..
3. Ha qarar mixhumic’er qaabil tc’ime, habi zi mainewe g’yk’iry “Adighexer di-
guipsiseniwe h’aq dymi-a zerixhuirs!” Guipsisef, qarar yirytiw ha qararim qha-
zec’en xueey g’yqhaxhu uexuiqhuer ziqhazec’ef ts’ixuxer dimixhuifiwe haras!
Ha qarar mixhumic’e f’its’er qaabil tc’ime; g’itxuac’inu winafe mixhumic’exery
sity yireexhu g’idja-anu psalhexery txuemixhuiw qaabil tc’inus. Habixem f’iwe
zarizeetpxam chh’ak’e, de g’itc’exhuenu dy binxem guipsisenxewe zyk’ h’aq
ya-anu-am. Habi nexhire nexh leeyicxue sit xhuin?!.
. Hawe dy “Adighe Txik’er” g’aatchtew zeeth’awe dy winexem, dy binxemre
dy nibjhic’exemre, Adighebzer chadqhaageme, duneeyir chitixu Adighebzer
xexhuewre psewifinus!..
. Harasy, “Slav Txik’er Adighebzem yeg’u g’oxhuir.” jizi-a ts’ixuxem ya dare
dimixhu gyic’e; Adighebzer yilhes 80 lhandere yimiqhabawewe zith’ale “Slav
Txik’er” dy Adighebzem yeg'u g'axhuire g'amixhuire, sejde zic’ Adighexer ze
deeguipsisijin xueey g’oxhuir!.. 14.05.2017 YEMUZ Yilmez
.
.
Npc’ – 12: ADIGHEBZEM YI MAINER, BZERE XABZERE ZEEH’AN QUIDEEY-AM!..
.
Qafqas Zawejhim chiqhue, dy Adighexer byy winafe c’aqhxem g’ic’enexew
byyim haxer gyawir yaramiqhac’in chh’ak’e, dy hadecxue – hanecxuexem
ya hadecxue – hanecxuexemre haxem ya sabyy – binxemre kued didek’e
ya nexhiber cexyd xhuaxes!.. Mil’exew g’anaxem ya ah’ychem ya bqhuic’
xuedyzir c’eble nesylxer gyawir yamiqhaxhuin chh’ak’e xekuim g’yk’axes!
Haxemy kued didek’e ya nexhiber qhoguxem chil’axew cexyd chixhuaxes!
Gyawirim; xekuim g’ynaxem, ya bzer yaryqhabghineniwe yigyi kued eeyiw
g’aatireequizer! Gyawirim; dy xekuijhim, yilhes t’oc’ g’uets’im Adighebzek’e
chipsalhewe dy ts’ixu g’ichyqhanejinu-am! Gyawirim; dy ts’ixuxem ya bzer
ya-yxa newijh, “Fy dynir zefxhuek’!..” jy-anure habixem g’aatiryquizenus!..
Har dawere zeritc’er?.. Halih’ Lhap’em; aayetk’e, “Fy dynir zefmixhuek’awe,
gyawirxer fe harazi g’ifxuexhuinxe-am, habixem fe fadenxe-am!” g’idjee-ar!
Xekuim chipsew Adighexem deejk’e dy Adighebzer qhag’uedinim mainewe
g’yk’ir; ya axhretiry zeraqhag’uedinir haras! Xekuim chipsew dy quec – dy
cipxhuxemre habixem ya sabyy – binxemre gyawir xhuijxeme; habixem ya
duneeyim g’ynemic’awe, ya axhretiry yaqhag’ueda xhuinus!.. Dy xekuijhim
chipsew Adighe ts’ixuxem deejk’e; Adighebzer qhag’uedinim, habi pik’inim
mainew g’yk’ir, haxer zefezechiw gyawir zerixhuijinxerras! Th’amichk’aqha
nexh eey dider, mys hapxuedew xeg’uedejinir haras!.. Harasy Adighexem
Adighebzer dy-ajin zerixueeyim mainew g’yk’ir, bzere xabzere zerizeeth’an
xueey quideeyxer-am! Habi yi mainer kued didek’e nexh kuus! Adighexem
Adighebzer dy-ajin zerixueeyim mainew g’yk’ir; Adighexem, Adighebzemre
Adighe Kuilturimre xedqhaaxhuewre dqhapsewiwe, haxer dy psewik’exem
xetlhh’axew dipsewifin zerixueeyirras! Halih’ Lhap’em, Adighexem g’idyta
nyimeticxuexem ya p’alhexer, ya qiymetxer f’i didew tc’ejin zerixueeyirras!
Diyasporem chipsew Adighexem Adighebzer dimic’ejime, xekuim chipsew
dy quec – dy cipxhuxem dawere dazerede-apiquinur? Dery dy Adighebzer
tchiqhuipchewe dixeg’uedejime, hapxuedew gyawirxem f’iwe dade-apiqua
xhuinu-a?.. Harasy Halih’ Lhap’em de g’idyta dy Adighebzemre dy Adighe
Kuilturimre ya p’alhexer, ya qiymetxer Adighexem f’i didew tc’ejin xueeys!
“Slav Txik’er Adighebzem yeg’uiwe” jizi-axem, pts’i yawipsir! “Slav Txik’er”
Adighebzem zyk’ yeg’uir-am! Habi dy Adighebzer yeeth’aler! Adighexem
ha g’axhuiqhar, zyk’ zeridmilhaqhuifir, zerilhepqk’e nef dizerixuexhuir; dy
th’amichk’aqhas!.. “Gyawir txik’e systemir kuediw f’iwe” jizi-axem; xekuim
chipsew dy quec – dy cipxhuxem xuedew diyasporem chipsew Adighexer
gyawir daqhaxhuijiniwe zareelejhxer, haxem yac’ej-am! Th’amichk’aqham
yi nexh eey didexemy ziry mys haras!.. Har jizi-a dy quec – dy cipxhuxery
c’ex didew g’aazeryqhawicinim chh’ak’e Halih’ Lhap’em dolhe-uir! Dy dyn
c’eniqhalejhxemre dy xhuejexemre; ha jit-aaxer Tirku dyn c’eniqhalejhxem
yaguiraqha-ueniwe yelejhinxe xueey-a?.. Muslimenxer psalhe quideeyk’e
g’aminexewe pejiwe zede-apiquinxe xueey-a?.. Har, yajeet-an xueey-a?..
Xekuim chipsew dy quec – dy cipxhuxem ya ymanir yaxhuimejifin chh’ak’e,
Tirkuiyem chipsew dy dyn c’eniqhalejhxemre dy xhuejexemre ha dy quec –
dy cipxhuxem yazerede-apiquinu c’ik’exer dery g’itxua-uateme, dy guape
xhuinus! Dy dyn c’eniqhalejhxemre dy xhuejexemre; ya waz xhaarzinexer
g’aatin quideeyxemk’e g’aminexewe, neqhuec’ ziguerexery yaqhazec’en
xueey g’axhu-a? Haxer ha uexuiqhuexemy f’iwe yeguipsisinxe xueey-a?
Halih’ Lhap’em yi aayetxemk’e ts’ixuxem g’aaxuy-uexuaxer; Adighexem
zaxuewe, f’iwe g’idguiri-ueme, Adighexer “Adighe Jilewe” dig’anejifinus!
16.09.2017 YEMUZ Yilmez
.
.
. DYN C’ENIQHALEJHXER, ADIGHEXEM YALHIQHUAZEXEME F’I XHUINS!..
.
Adighe dyn c’eniqhalejhxemre yiryqu dyn c’eniqha za-a uinyversyte ziwixa dy
th’amadexemre; zepqiric’exew, yac’a zi planire programire teewixuaw Adighe
ts’ixuxem yalhiqhuazexeme, kuediw f’ixhuins! Ha uexuiqhuer dy zi jile wazyfe
lhap’e dides! Adighexer, xame jilexem daxemitg’uih’ijiwe, gyawir dimixhuijiwe
dimuslimenxew dig’anejifin chh’ak’e, yiryqu dyn c’eniqhaxer za-a ha dy ts’ixu
lhap’exem, ha dy jile uexuiqhuexer, miguivexew yeg’uire – yechh’irew yaqha-
zac’exeme kuediw f’i yac’a xhuinus!..
Xekuim chipsew dyn c’eniqhalejhxemre dy xhuejexemre; ya xhuitbexemre ya
wazxemre, Adighebze qaabzek’e g’ichatime, kuediw f’i yac’a xhuins! Habixem
ya xhuitbexemre ya wazxemre xame zi bzek’e g’ichatime, dy Adighebzery dy
Adighe Kuilturiry g’itxuenejinu-am! Haxer c’ex didew l’ejinuxes, g’uedijinuxes!
Adighexery dazidepsew jilexem daxeg’uedejinus!.. De Adighexer hapxuedew
gyawir dixhuijime, Adighexem dy duneeyim g’ynemic’awe dy axhretiry dqha-
g’ueda, habiy dipik’a xhuinus! Th’amichk’aqham yi nexh eey dider, mys haras!
Dy cexyd lhap’exer, mys ha g’axhuiniqha eey dider g’aamiqhaxhuin chh’ak’e
ya qhaac’exem pik’axes!.. Halih’ Lhap’em ha dy cexydxer c’yqhalhep’enuxer,
mys habi chh’ak’es!.. Haxer jenet daxexem c’yqhag’uenuxer habi chh’ak’es!..
Ha zemanim zawem chimil’exew g’ana dy ts’ixu lhap’exem kued didek’e ya
nexhiber ya xekuim c’yk’axem ya sebep nexhichh’ar; g’aac’exhuinu ya bixer,
ya c’eblexer, gyawir winafe c’aqhim c’etxew gyawir yamiqhaxhuin chh’ak’es!
Halih’ Lhap’em h’yjretir farz g’ichyqhaxhuir, gyawir psewik’exem amalincew
g'ixek’in xueey g’ichixhu zemanxers! Harasy xekuijhim chipsew Adighe dyn
c’eniqhalejhxemre yegya dy th’amadexemre; ya xhuitbexemre ya wazxemre
Adighebze qaabzek’e g’ichatime, habi g’ynemic’aw ha dy ts’ixu lhap’exer, zi
planire programire teewixuawe xekuim chipsew dy ts’ixuxem lhiqhuazexeme
kuediw f’i yac’a xhuins!..
Xekuim; Adighexem dy pser, dy ymanir, dy namusir, dy h’ayar, dy adebir, dy
chenir, dy riziqir, dy ah’laqir, Adighebzer, Adighe Kuilturir, Adighe Xabzer, dy
f’i lhaqhuiniqhar chitxhuimejifinir kuediw guiqhu chixhuas! Dy nibjhic’exem ya
pser, ya ymanir, ya namusir, ya h’ayar, ya adebir, ya chenir yadqhaxhuimejifi-
niry kued didew guiqhu chixhuas!.. Ha mixhumic’aqha qomim zag’eedqhalifin
chh’ak’e Adighexem, Halih’ Lhap’em kuediw duia xuetc’in, deelhe-uin xueey
g’oxhuir!.. Habi g’ynemic’awe Adighe hane – hadexemre dy dyn c’eniqhalejh-
xemre dy xhuejexemre yiryqu dyn c’eniqha za-a yegya dy ts’ixuxemre, wazy-
fe lhap’exer g’aatoxuexer! Haxer, yape gyic’e mi wipc’exer zewipc’ijin xueey
g’oxhuir: Adighe Jilem; “dy pser, dy ymanir, dy namusir, dy h’ayar, dy adebir,
dy chenir, dy riziqir, dy ah’laqir, Adighebzer, Adighe Kuilturir, Adighe Xabzer,
dy binxer, dy f’i lhaqhuiniqhar” dawere txhuimejifinu? Adighexer; dawere jile
qaabzewe, Adighewe dig’anejifinu?.. Adighexem haxer txhuimejifin chh’ak’e,
neqhuec’iw jit-ame, gyawir dimixhuiw, muslimen Adighewe dig’anejifin chh’a-
k’e, Adighexer yape gyic’e zerijilek’e dizepqiric’ew, sitimy f’iwe dichiqhazewe
dipsewin xueey g’oxhuir. Habi g’ynemic’aw yichh’am ya guiqhuxer chitc’a dy
ts’ixu lhap’exer, zadepsew Adighexem f’iwe yalhiqhuezenxe xueey g’oxhuir!
Dy nibjhic’exemre dy ts’ixu dexuexaxemre nexh c’exiw yalhe-asxew, haxem
daxe – daxew yalhiqhuazexew yadepsewxeme, f’iwe yaxuichitxeme kuediw
f’i xhuins! Adighexer f’iwe dizerilhaqhuinim, zir zim f’iwe dizerixuichitinim; ze-
rijilek’e kuediw daxueniques!.. Xamexemre habixem ya dare dy ts’ixuxemre
habi hatk’e zag’eedmiqhaqhaapts’ew, Adighexem zir zim dy zexuichitik’exer
c’exiw dqhawizexuijin xueey g’oxhuir! Dy binxemy, dy nibjhic’exemy; zir zim
ya zexuichitik’exer, habixem c’exiw yadqhaqhawizexuijin xueeys!.. Har, kue-
diw mixuymiw dy zi jile wazyfe lhap’es!.. Adighe Kuilturir zaxuemiceky xame
jilexemre habixem ya darexew yaxuelajhe dy ts’ixu guerxemre; g’aqhapts’e-
qhuaf’e dy ts’ixuxemre dy nibjhic’exemre g’aaqhaapts’exew habixem ya che-
nir, ya ah’laqir, ya ymanir, ya h’ayar, ya adebir, ya namusir zetiraquitenixewe
yolejhxer! Haxer; Adighebze daxemre Adighe Kuiltur daxemre Adighe Xabze
daxemre yaquitenxewe yolejhxer!.. Habixem ha ya mixhumic’aqhar, dy nibjhi-
c’exem yajeet-axew haxer g’adqhawicxeme, f’i xhuins!.. Gyawir psewik’emre
pts’enaqhamre pejiwe zerimidaxexery dy nibjhic’exem yadqhaac’en xueeys!..
Fadexem, ts’ixuxem ya wizincaqhaxer zerizetiraquiter, haxem ya qhaac’exer
k’ec’ zeraqhaxhuir, dy ts’ixuxem yadqhac’en xueeys! Ts’ixuim yi wizincaqhar
ziquite, yi qhaac’er k’ec’ zic’ mixhumic’e ziguere kued fadexem qhapchg’uaw
xalhh’axer!.. Yndusryyk’e yac’awe paketxem yilh cxiniqhuexemy mixhumic’e
kued xelhxes!.. “Bjhe g’a-atinir,” Adighe Xabzem chichs. Bjher zic’ir Adigher-
ras. Adighem yic’ bjhem, mixhumic’e ziguerexer xalhh’a-am. Hawe “fade g’a-
atinir,” Adighe Xabzem chich-am! Dy ts’ixuxem ya wizincaqhaxer ziquite, ya
qhaac’exer k’ec’ ziqhaxhu fadexer zic’xer, haxem mixhumic’e kued xezilhh’a-
xer, xamexerras!.. Chxhuexer zaxelh fadexemre cxiniqhuexemre; deeplhiwre
tlhaqhuiwre dy ts’ixuxer yadqhawik’in xueey-am!.. Haxer c’exiw g’adqhawicin
xueeys!..
Yichh’am zy guiqhu chitc’a ha dy jile uexuiqhuexer c’exiw dimiqhazac’exeme,
Adighe Jilewe dig’anejifinu-am! Harasy Adighe dy dyn c’eniqhalejhxemre dyn
c’eniqha za-a yegya dy th’amadexemre; zi planire programire teewixuawe ha
dy jile uexuiqhuexer miguivexew c’exiw yaqhazac’exeme, kuediw f’i xhuins!
17.09.2017 YEMUZ Yilmez
.
.
Npc’ – 13: ADIGHEBZEM ZIG’ITXUYQHAGUISEN-A?!.
.
. Rah’manire Rah’ymire Halih’im yi Ts’ek’e!..
.
. Chitxhuiniqhar zixuefache zaquer, ialemxem ya Rab Halih’irras!..
. Dig’aziqhac’a Halih’ Lhap’em; dits’ixuiw, di-Adighew, dimuslimeniw dig’ize-
ryqhac’am chh’ak’e, cikuiricxue xuidoc’ir!.. Halih’ Lhap’em; aayetxemk’e g’idjy-
axery, Habi yi Beeqhambarxem g’idja-axery psory, zyk’ ceky yaxuidymi-awe
dy f’ech mexhuxer!.. Psory pejxes, h’aqxes!..
. Halih’ Lhap’em aayetxemk’e g’izeridjy-aaxem, yi Beeqhambarxem g’izerid-
ja-aaxem xuedexew ymanire iybadetire dy-aw dits’ixuif’xew dipsewiwe, g’idja-
aaxer, dy wazyfexer zeritxuizif’ek’k’e yiryquxew dqhazec’axew, Halih’ Lhap’em
deej deeg’uel’ejinxer, dy guiqhacxues!...
. Dy hanecxue – hadecxuexem ya hanecxue – hadecxuexer Adighexew,
muslimenxew psewijifinxe chh’ak’es, amalincew g’aanexew c’ezewaxer, cexyd
c’exhuaxer!.. Qafqas Zawejhim chiqhue, zawer zerawixiw habi k’elhipitiw g’i-
dac’il’a JENOSYDICXUEM chiqhue, habi k’elhipitiwy dy xekuim dichiraxuim
chiqhue; meelwanyt’im yi nexhibe Adighe ts’ixuxer yawik’xery yaqhal’axes.
Adighexem dy chh’axem belih’ kued g’aaryg’uaxes!.. Adighexer; dy chh’axem
g’aaryg’uaxe ha belih’ qomim kuediw dyqhaguipsisen xueeys! Habixem ya se-
bep pejxer g’adqhuetiwe, haxer f’iwe eetud tc’iwe, habixem g’aaxetxin xueey
g’axhu deersxer g’aaxetxiwe, dy lejhek’exemre dy psewik’exemre ya qhogu
zaxuexem teedqhuivenxe xueey g’oxhuir! Haxer hapxuedew dimic’ime, dy
chh’axem yigyi newijhy g’aaryg’uenuxe belih’xer zyk’ txuewixinu-am!..
. Zi lhepqim yi lhek’iqhar kued xhuixu, ha lhepqim teelh xame axemre habi-
xem g’irac’il’ef mixhumic’aqhaxemre nexh mac’e mexhuxer. Zi lhepqim yi lhe-
k’iniqhar nexh mac’ere, yi ts’ixuxer wedxere zerimiwibidijifxere chixhuxem, ha
lhepqim teelh xame axem ya bjiqhaxemre ha lhepqim g’irac’il’ef mixhumic’a-
qhaxemre nexhibe mexhuxer. Yi jileguir zirawida lhepqir, kuediw psinc’ewe
xamexem yaxetg’uih’ijiw yaxog’uedejir! Hapxuede zi lhepqir, zi jiler xeg’uede-
jiniqham g’eeqhalinir, kuediw guiqhu mexhuir. Dy Adighe Jilem nobe yi h’alir,
hapxuedes! Adighe Guipsisag’uexem, sitim chiqhuey dizewipc’ijin wipc’exer
mixer xhuin xueeys: Adighe Jilem yi xeg’uedejiniqhar dawere dqhawive-afi-
nu?!. Adighexer xeg’uedejiniqham dawere dig’eelifinu?!. Ha wipc’exer dize-
wipc’ijiwe haxem dateemiguipsisih’ijime; c’aqhue ts’ixuiqha g’itxueminejinu
g’itchoxhir!.. Harasy ha wipc’exem deeguipsisiwre Halih’ Lhap’em mipxuedew
dolhe-uir:
.
. Ya Rabby!
. Adighe Jiler c’exiw dig’aqhawicy, dy jile qhogu zaxuem diteeqhah’ay, de,
zerijilek’e habi diteemik’iwe diryg’uefiniw nasip txuec’!..
.
. Adighexer Halih’ Lhap’er zerixueeyim xuedew ts’ixuif’xer dixhuifime, Halih’
Lhap’em; Adighexer c’exiw dig’yqhawiciw, dy jile qhogu zaxuem ditiryqhah’aw,
ha dy jile qhogu zaxuem ditiryqhatiw diryqhag’uenu doguiqhar!.. Adighexem
har nasip txuyc’in chh’ak’e, Halih’ Lhap’em kuediw deelhe-uin xueey g’oxhuir!
Halih’ Lhap’em, dy ymanir bidew iybadetire duiare xuetc’in xueey g’oxhuir!..
. Zi jiler, jilewe g’anejifin chh’ak’e, ha jilem yi bzemre yi kuilturimre xyqhaa-
xhuewre yiqhapsewifin xueeys!.. Har zimiqhazec’ef zi jiler, xeg’uedejiniqham
zyk’ g’eelifinu-am!.. Yi bzer zimixhuimejif zi lhepqim, yi kuilturir yixhuimejifinu-
am. Harasy zi jilem; yape dide gyic’e yi bzem yi p’alher, yi qiymetir f’iwe yic’e-
jin xueeys! Zi jilem; yi bzer xyqhaaxhuewre yiqhapsewifime, yi kuilturiry tinciw
xyqhaaxhuewre yiqhapsewifinus!.. Habi chh’ak’e zi jilem yape gyic’e yi bzem
zig’iryqhawijhin xueey g’oxhuir!..
. Bzexem psomy diyalekyt kued ya-axes. Hawe “Jile (Myllet)” xhuifa lhepq-
xer, ya bzexem ya diyalekyt zerizxemk’e zeguiro-uexer. Ha jilexem ya txib-
zexery zerizxewe haxer ya jile txik’e zaquexemk’e g’aaqhaxhuaxes.
. Zi jilem yi bzem zig’ywijhifin chh’ak’e; ha jilem alternatyfince zi jile txik’e
system zaque yi-awe, ha yi jile txik’e system zaquemk’e g’yqhaxhua yi txib-
zer, ha jilem deejk’e zire ze-ah’aqhuire xhuin xueeys! Zeguiri-uejif lhepqxer;
ya bzem yi diyalekytxem zir xaxiwe, ha ya diyalekytir yaze-ah’aqhuiw zira-
h’axew, ya jile txibzer, ha ya ze-ah’aqhu diyalekytim teezic’ih’if lhepqxerras.
“Jile (Myllet)” xhuijif lhepqxer; xame bzexemk’e mixhuiwe, ya ze-ah’aqhu di-
yalekyt zerizxemk’e zeguiri-uejif lhepqxerras! Har zimiqhazec’ef lhepqxer;
yeezixem sity jira-a, haxer xame lhepqxem xotg’uih’ijxer, xog’uedejxer!.. Zi
yi nexhibe txibze yi-awe “Jile (Myllet)” xhuijifa lhepq duneeyim chichi-a-am!..
G’UIBE Caban, DIQHUIJ Fu-ad sime ha g’axhuiniqha pejir ziralhaqhuifam
chh’ak’es, haxer Qaberdeey c’inalhem g’uexew, Adighebzem yi Qaberdeey
diyalekytimk’e “Adighe Txibzer” g’aaqhaxhuiniwe c’eelejhaxer.
. Mibdeejim, “Adighe Txik’er” zec’iqhuiw (anonymiw) witikuim g’yziqha-
h’aaxem t’eg’u ya guiqhu chitc’in xueey g’oxhuir. NEGUIME Core, TXERXET
Ah’med Jawyd, TS’AQHUE Nuryy sime, “Adighe Txik’er” witikuim g’yqhah’an
dy jile uexuiqhue lhap’e didem cexyd teexhuih’aaxes!.. TOBYL Talhustan,
BLENAW Bateque H’arun, G’UIBE Caban simey, ha dy jile uexuiqhu lhap’e
didem ya qhaac’exer tiralhh’aaxes!.. DIQHUIJ Fu-ady yaxetiwe habixem
psomy, Halih’ Lhap’er harazi g’aaxuixhu!.. Ha dy c’eniqhalejh lhap’exem ha
ya lejheniqhacxuexer, zyk’ tchiqhuipchejinuxe-am!.. Habixem, sitim chiqhuey
c’ih’icxuexer yaxuidy-anus!.. Alternatyfince dy jile txik’e system zaque g’axhu
“Adighe Txik’er” witikuim g’yqhah’an dy jile uexuiqhue lhap’e didem teelejhi-
h’aa dy Adighe Bzec’eniqhalejhxer 60m yi nexhibes. Habixem, ha ya lejheni-
qhacxuexem chh’ak’e zerijilek’e kuediw f’ic’e yaxuidoc’ir! Halih’ Lhap’er, pso-
my Tharazi g’aaxuixhu! Adighe pejxem, ha dy c’eniqhalejh lhap’exer zyk’
tchiqhuipchejinuxe-am! Haxer, dy c’eblexemy yachidqhaqhuipchejinuxe-am!
. Zi jilem alternatyfince yi jile txik’e system zaquer witikuim g’iryqhah’aa ne-
wijh, ha jilem, zyk’ miguivewe yi txibzer “zeeh’aqhuaf’e” g’yqhaxhuin xueey
g’oxhuir. Zi jilem yi txibzer, neqhuec’iw jit-ame, yi bzer “zeeh’aqhuaf’e” g’y-
qhaxhuifin chh’ak’e, ha yi jile txik’e system zaquemk’e txaxewe, yaryquxew
xeqhaxhuaxewe ha bzem yi txik’e qhuazer, yi grameerir, yi psalhalher c’exiw
yiqhah’azirxew witikuim g’aaryqhah’an, haxer bzer zeey ts’ixuxem yaryqha-
ts’ixuxew habixem haxer zariryqhah’an xueey g’oxhuir. Ha jilem ha yi jile
uexuiqhuer yiqhazec’efime; ha jilem yi bzer, yi txibzer “zeeh’aqhuaf’e” g’yqha-
xhuifa mexhuir!.. Haxer zimiqhazec’ef jilexem, lhepqxem; ya bzexery, ya kuil-
turxery yaxhuimejifinuxe-am, yeezixery lhepqxew, jilexew g’anejifinuxe-am!..
. Adighexem, alternatyfince dy jile txik’e system zaque “Adighe Txik’er” zera-
h’axewe xueejhexeme, habi zerixueejhaxer dy nek’e tlhaqhuime; Adighebzer,
Adighe Txibzer “zeeh’aqhuaf’e” g’adqhaxhuin chh’ak’e, yape gyic’e “Adigheb-
zem yi Txik’e Qhuazer” kyitapir dqhah’aziriw witikuim g’ytlhh’anus. Habi g’ipiti-
we “Adighebzer G’izerixhuir (Adighebzem yi Grameerir)” kyitapir dqhah’aziriw
witikuim g’ytlhh’anus. Ha kyitapxer witikuim g’ytlhh’aa newijh, yi qhah’azirin
uexuiqhuemk’e yiryqu bjiqha xuedyz de-apiqueqhu g’iddexhuifin Adighexer g’i-
quek’xeme, dqhuetxeme, “Adighebze Psalhalhe” kyitapir dqhah’aziriw witikuim
g’ytlhh’anus.
. Hawe Adighexem, “Adighe Txik’er” g’aachtew zerah’axew xueemijhexeme,
ha kyitapxer dqhah’azirin uexuiqhuexem dateelejhih’ifinu-am. Adighe Jilem xe-
g’uedejiniqhar qaabil yic’awe, har yidawe chitime; habi hatk’e txuizif’ek’ifin zi-
guere g’anej-am, Adighexer alternatyfince ya jile qhogu zaxuem g’aatiryqha-
h’ajinim chh’ak’e Halih’ Lhap’em deelhe-uin f’ek’a! Adighexer c’exiw g’aazery-
qhawicinim chh’ak’e nobey Halih’ Lhap’em dolhe-uir!.. Hawe de-apiqueqhuxer
dimiqhuetiwe, ha dy jile uexuiqhue lhap’e didexer dqhazec’enxem dy zaque
dapelhechifinu-am! Adighe Jilem, Qeeymet Maxuer g’asixu xamexem yaxuep-
chil’inu qarar yirytawe chitime, txuizif’ek’ifin ziguere g’anej-am, Halih’ Lhap’em
deelhe-uin f’ek’a! “Th’a Lhap’em dy Adighe Jiler g’yqhawic!..” jit-aw deelhe-uin
f’ek’a!.. Dy jile uexuiqhue kritiky didexem Adighexer ze yeguipsisijxeme; yeezi-
xem deejk’ey, g’aac’exhuenu ya nesylxem deejk’ey nexhif’ xhuinu g’itchoxhuir!
. Zi bzer xexhuewre psewifin chh’ak’e, habi yi txibzer “zeeh’aqhuaf’e” g’aqha-
xhua newijh, bzer zeeyxem, ha bzem yi pselhenibzemre yi txibzemre, zaxue-
xew, yiryquxew zirah’axew, ya bzem yarylejhenxe xueey g’oxhuir. Habi k’elhi-
g’uewe ya txibzer zaxuere – daxerew zerah’axewe, ya kuilturimre c’eniqha-
xemre teelejih’xew xueejhenxe xueey g’oxhuir!.. Bzem yi txibzer “zeeh’aqhua-
f’e” g’axhua newijh, ha jilem yi eedebiyatir txawe witikuim g’iryqhah’an, har, yi
nibjhic’exem yaryqhaagew yaryqhac’en, zariryqhah’an xueey g’oxhuir!..
. Yichh’am chijit-aaxer ziqhazac’e zi jilem yi bzery, yi kuilturiry xexhuexewre
psewifinuxes!.. Ha jilem yi c’eniqhalejhxer; ya txibzer zerah’axew c’eniqhaxem
teelejhih’xeme, ha jilem, c’eniqhak’ey, eekonomyyk’ey c’exiw zig’ywjhijifinus!..
Habi chiqhue ha jilem yi quileeyaqhamre yi xuytiniqhamre, g’uexu nexhibe g’a-
xhuinus!.. Hapxuede zi jiler, hadireey yi jile nesip’exemy lhe-asifinus!..
. Yichh’am chijit-aaxer zimiqhazec’ef lhepqxer, jilexer, xeg’uedejiniqham zyk’
g’eelifinuxe-am! Habixem ya bzexery, ya kuilturxery c’exiw l’ejinuxes! Yeezixery
zadepsew neqhuec’ lhepqxem, jilexem yaxeg’uedejinuxes!..
. Adighexem yichh’am chijit-aa kritiky dide g’axhu dy jile uexuiqhuexer c’exiw
dqhazec’efin chh’ak’e, Adighexer dimiguivewe c’ex didewe dig’awicin xueeys!.
. Yape gyic’e, Adighexer yilhes mynych lhandere ziguerxem dig’izeraqhaap-
ts’er, dy zemanxer yadiqhuxew dizeraqhah’awleeyxer tlhaqhuifiwe, tinciw dig’i-
c’epts’exem ya sebepxer g’adqhuetiw, ha sebepxer f’iwe eetud tc’in xueeys!
Habi yawijhk’e habi hatk’e ziguexem zag’eedmiqhapts’en, dy nibjhic’exery
habixem g’aadmiqhaqhapts’en chh’ak’e tc’en xueey uexuiqhuexer tc’exew,
zidmiqhaguivewe, kritiky dide g’axhu dy jile kuiltur uexuiqhue lhap’e didexer
dqhazac’efin chh’ak’e, zeriz – zeriziwy dilajhexewe, guip – guipiwy dizedela-
jhexewe dixueejhen xueey g’oxhuir!.. Dy ko-ordynec’xem; ha dy jile kuiltur
uexuiqhue lejheniqhaxer ko-ordyne zidac’xew, haxer zir zim zedaqhag’u-
xew, lejhiqhaxem ya redaksiyonxer yiraqhac’ijxew zexuah’asijaxe newijh, ha
lejhiqhaxem formatxer yiratxew, haxer ya arcyvxem chaxhuimen, format zi-
rata dy kuiltur c’eniqhaxer Adighexem lhaqha-asxewe, habixem g’aaxuira-
qha-ueten, yaraqhaqhac’en xueey g’oxhuir!.. Adighe pejxerras, hapxuedew
lejhenuxer!.. Adighe mipejxer; zaxuelajhexem yaf’eg’uefin chh’ak’e, yigyiry
uexu nepts’xem ya wijhxem yitinuxes, ya lhepqaqhuxer g’aaqhapts’enim ya
wijh yitinuxes!.. “Halih’ Lhap’em, habixemy g’aariryqhaqhaaze!..” jido-ar!..
Hapxuede ts’ixuxem, g’aaqhaazexew ya jile qhogu zaxuem g’aateeh’axuk’e,
de, habixem psalhe yaxuidy-a-am! Haxer dy psalheqhuxewy tlhaqhuxe-am!..
. Dy jile uexuiqhuexer, xamexem ya winafe c’aqhxem c’adqhaqhawibiden
xueey-am! Xamexemre habixem yadare dy ts’ixuxemre; dy jile uexuiqhue-
xem zyk’ g’aaxedqhazerih’in, haxer ha dy jile uexuiqhuexem yateedqhapse-
lhih’in xueey-am. Habixem dy jile uexuiqhuexem zyk’ ya guiqhu yaxuetc’in
xueey-am! Hapxuedew zic’ dy ts’ixuxemy, zyk’ nef’k’e deeplhinxe xueey-am!
Xamexemre haxem yaxuelajhe dy ts’ixuxemre uexuiqhuexem xezimic’ik’ dy
ts’ixuxemre; dy jile uexuiqhuexem zyk’ ya guiqhuxer yaxuetc’in xueey-am!
Haxer dy jile uexuiqhuexem zyk’ yateedqhapselhih’in xueey-am! Ha jit-aaxer;
kuediw dizixuesaqxew diwibidinxe xueey g’axhu dy jile uexuiqhue prensyp-
xes. Ha prensypxer ziquitexer, yamic’exewe ziquitaxery neqhuine de tchich-
xe-am!.. Hary zyk’ zichidqhaqhuipchen xueey-am!.. Dy jile guiqhaxer, dy jile
uexuiqhuexer; xamexemre habixem yaxuelajhe dy ts’ixuxemre ya qararxem
zyk’ yapitlhh’afinxe-am!.. Adighexem har zyk’ zichidqhaqhuipchen xueey-am!
. Dy jile uexuiqhuexer der – deriw dqhazec’en xueeys! Adighe pejxer; yape
gyic’e meesajk’e, telefonk’e dizeric’en, k’elhig’uewe randeewu zettiwe dizeri-
lhaqhuin, dizerits’ixuin, dizepselhen xueeys. Habi k’elhig’uewe dy jile uexui-
qhuexem dazeriteelejhih’in c’ik’exemk’e dizeguiri-uefinuxewe chitime habi-
xem yiryquiw dateepselhih’iwe dy zedelejhek’exem ya winafexer tc’iwe ha-
xem ya qararxer yettiwe, dy jile uexuiqhuexemre dy zedelejheniqhaxemre ya
ko-ordynexer zidetc’iwe dy ze-ah’aqhu lejheniqhaxer xueedqhajhen xueeys!..
. Adighe pejxer dichizexuesxem, hawe dizepsalhexew, dizedewecerxew di-
zebghirik’ijin xueey-am. Hawe dizepselhen, dizedewecerin quideey chh’ak’e,
Adighe pejxer dizexuesin xueey-am. Hapxuedew nec’ zepselheniqhaxemk’e,
wecerxemk’e dy zemanxer nec’xew bledqhak’in xueey-am! Waz quideexem-
k’ey dy zemanxer bledqhak’in xueey-am! Hapxuedew nec’iw zeman bleqha-
k’inir, Halih’ Lhap’em zyk’ f’iwe yilhaqhu-am. Xheerxew sitxery g’idireelejhxe,
dy zemanxer sebep xhuinu uexhuiqhuexemk’e bledqhak’in xueeys!.. Dy jile
uexuiqhue zexuesxery hapxuedew sebep xhuinuxew bledqhak’in xueeys! Dy
jile zexuesxer, wineey dide g’izerixhuxem chh’ak’e, ha zexuesxem xamexem
yaxuelajhe dy ts’ixuxer g’eedgenxe xueey-am. Hapxuede dy ts’ixuxer g’ag’ua-
xew chitime, dy jile uexuiqhuexem dateepselhih’in xueey-am! Haxer g’eezigya
ts’ixuxer f’iwe zedqhats’ixuin, ha ts’ixuxery yawijhireey zexuesxem g’eedgenxe
xueey-am!.. Har, kuediw mixuym didew dy zi jile prensyp xhuin xueeys. Dy jile
uexuiqhuexer habi hatk’e xame winafe c’aqhxem c’etxin xueeys!.. G’itxeh’axe-
we hawe ha uexuiqhuemk’e g’iddemi-apiquxewe chitxer, xety yireexhu, ceky
xemilhiwe dy jaqhueqhuxem ya de-apiqueqhuxes!..
. Dy zexuesxer, dy jile zexues zedelejheniqhaxer; xiyerarcyyxem dateetxew
dqhazec’en xueeys. Nec’iwe ye leeyiwe ye ziqhah’aziriniqha yimi-awe ziry
dqhapselhen xueey-am. G’itxeh’aniwe h’aq zymi-ar, yirata dy jile uexuir zimi-
qhazec’ar, zixedqhah’an xueey-am!..
. Adighebzer zic’exer habik’e dizerizemipsalhexer dy th’amichk’aqhacxues!..
Adighebzer tc’e petire habik’e dizepsalhe-am! Har sitiw th’amichk’aqhacxue!..
Hapxuedew habi dirymipsalhew, nexhibewe xamebzek’e dizepsalheme, Adi-
ghebzem, Adighexem zig’itxuyqhaguisen-a?!. Har, zig’itxuyqhaguisek’e g’a-
minewe c’ex didew t-ac’ek’in-a?!. Dy cexyd lhap’exem yaguxer xedqhac’a,
dqhak’eziza xhuin-a?!. Harasy Adighebzek’e dizepselhenim, dy sabyyxery, dy
nibjhic’exery zedqhapselhenim, amalxer g’aaxuedqhuetin xueey g’oxhuir!..
“Adighe Txik’er” zeeth’awe habik’e dy sabyyxemre dy nibjhic’exemre Adigheb-
zer yadqhaagewe yadqhac’a newijh, haxer Adighebzek’e chizepselhefinu wi-
tikuxer haxem g’aaxuedqhuetin, haxer Adighebzek’e zedqhapselhen xueeys!..
Har; kritiky didew dy jile uexuiqhue mixuym dides!..
. Halih’ Lhap’em aayetxemk’e g’idjy-axer, yi Beeqhambarxem g’idja-aaxer
f’iwe zedqhaac’exewe, dy hanecxue – hadecxuexem ya hanecxue – hadec-
xuexem ya chh’axem g’aaryg’uaxer, habixemre dy cexyd lhap’exemre ya ce-
kyaxer zyk’ zichidmiqhaqhuipchexew, dy jile uexuiqhuexem dateelejhih’xewe,
dizedelajhexewe dixueevqhaajhe!.. Hapxuedew h’areket tc’ime; dy cexyd lha-
p’exem ya psexer kuediw guif’enuxes!.. Halih’ Lhap’em; habi chiqhue, Adighe-
xem nexhibewe guic’eqhu g’itxuyc’inus!.. Adighexem; Adighebzemre Adighe
Kuilturimre xedqhaaxhuewre dqhapsewifinuxes!.. Hapxuedew xamexem daxe-
mitg’uih’ijiwe, daxemig’uedejiwe, Adighe Jilewe dig’anejifinus!..
. Adighe pejxem sinivoger! Marjexe! Habi hatk’e zidivmiqhaqhaguive! Kritiky
dide dy jile kuiltur uexuiqhuexer c’exiw dqhazec’efin chh’ak’e, zi maxue yape
gyic’e dilajhexewe, dizedelajhexewe dixueevqhaajhe! Ha dy jile uexuiqhuexer
dqhaguivexeme, haxem ya qhazec’enxer g’uexu nexh guiqhu g’axhuinuxes!..
Harasy fe dy ts’ixu lhap’exem, ha dy jile kuiltur uexuiqhuexem chh’ak’e kuediw
sinivolhe-uir! Fe, “Ye-a c’exiw dixueevqhaajhe!..” nivjizo-ar! Adighebze daxem
nobe a g’ixuevmicyyime, pchedeey kuediw k’ase, kuediw diguiva xhuinus!..
Adighe C’eblexem ya g’ag’uenuxem ze feeguipsisijiwe, xamexemre habixem
yaxuelajhe dy ts’ixuxemre zag’eevmiqhaqhaapt’sewe, habixem fy zemanxer
yavmiqhadiqhuiwe, zi maxue yape gyic’e zivqhaxheeyiwe, kritiky dide dy jile
kuiltur uexuiqhuexem fateelejhih’xewe fixueejhexeme, kuediw f’i fc’a xhuinus!..
16.11.2017
.
. YEMUZ Yilmez
. Adighe Bzec’eniqhalejhxem
. ya Uexuth’abzac’e
.
Xame txik’exem, Adighebzer yaqhawif’eeyir!.. Hawe “Adighe Txik’er” daxem,
dy “Adighebze” daxem yi daxaqhaxer “nerixue didew” g’eeqhalhaqhuifir!.. Y.Y.
.
.
Npc’ – 14: YISTAMBILIM DACE MIQHUERY DE!..
.
Wo sy hadejh pc’ant’e guichem
Ciguir chizec’ac’e,
Sy guic’er g’ichytxhiwre
Xekuir saqhabghine,
Wo wo wo ry ra,
Yistambilim dace miqhuery de!
Yistambilim dace miqhuery de!
.
Wo Yistambil qhogu guichery
Weey wineceg’aacey,
Sy qaceniw daxery
Jilem g’ixeznawe,
Wo wo wo ry ra,
Yistambilim dace miqhuery de!
Yistambilim dace miqhuery de!
.
Wo sy cipxhu nexhic’e guicher
Zerichh’ats barynesy,
Dy deey zeribiniwre
Se g’isk’eric’awe,
Wo wo wo ry ra,
Yistambilim dace miqhuery de!
Yistambilim dace miqhuery de!
.
Adighe beyraq guichery,
Weey jhibqham zereeh’a!
Dy deej ya xhabarxery
Xet de g’itxuyh’inu?!.
Wo wo wo ry ra,
Yistambilim dace miqhuery de!
Yistambilim dace miqhuery de!
.
.
. BLEDQHAK’A QHAM DIXEPLHEJIW YI H’EESEPIR, YI KRITIKYIR TC’IJIN XUEEYS!..
.
“Chiqhue Maxuem,” weramxem sloganxer g’ichidmik’yyxew, Adighe Chiqhuek’ek’e
dichichiqhuen xueeys! Dichiqhuenim g’ipitiw bledqhak’a zi qham f’iwe dixeplhejiwe,
har dawere bledqhak’amy habi yi h’eesepir, yi kritikyir tc’ijin xueeys. Dqhazec’efare
dimiqhazec’efare dy jile uexuiqhuexem daxeplhejiwe, dimiqhazec’efa uexuiqhuexer
c’edmiqhazec’efaxem ya sebepxer g’adqhuetiw, haxem ya uexu c’ik’exer revyzyon
tc’ijin xueeys!.. 16.09.2017 YEMUZ Yilmez
.
.
XEKUIM DICHIRAXUIM ADIGHEXER ZETIRIZAWIK’A C’IK’EXER
ZILHAQHUIW ZIPSEWA ZI ADIGHEL’IM HAXER G’IZERY-UATER:
.
FIG’ADA-UE TS’IXUXE!
.
Fig’ada-ue ts’ixuxe!
Fig’ada-ue psory!
Psalher Qafqas quircijhxers:
Yamic’ejim xeh’aa uexhuiqhues,
Zeman pcaqhuem c’yxhuima guawes,
Nobe fyguim g’adqhak’ijinur!..
.
Se ha maxuem q’uih’ teedzap’em
Sig’i-uik’iry sig’eejhas!
Que yechanem sig’asawe
Zi cu g’aag’uew g’isxuezas!
.
Jhak’em nepsir g’ichipitg’uim
Selam tiqhuer yiroh’alhe.
Sig’oguibjhiry “l’i yi lhepqim”
Jis-aw c’alem sixuoxhuic’e!
.
“Zi lhebaques we wy nepsir,
Plhaqhuijinum g’ipxuenejir!”
Jy-aw cumy sy lhewijhir
Yi qhogu hanew c’epxhuejas.
.
Se g’izokyir ha lhebaquer,
Bqhuenc’aqh guerim siroh’al’e!
L’awe chilhir c’eeqhu cheniquem!
L’ewe chilhir habi xiwibjem
Zi chytxu xhuiniw g’ic’ek’ins!
.
Zy gyanebqhar fic’a hanem
Yi ner g’aaplhew pser chynas!
Zy psem yege yi sabyyiry,
Zeca bqhaafem c’eqhuelhh’aas!
.
Nasipincew g’aalhxua ts’ig’uir
Cxeniw xueeysy xok’yyik’!
Zy pse pitxem har zexaxiry
Plhaqhuiw yaguir g’owizik’!
.
T’eg’u che-uijiry awa diqham
Yi ne ts’ig’uxer c’ylhefas!
Sery c’ag’uer zihanezequem
H’adeteepxhue yaxuesc’as!
.
Cum jy-aawe se sy nepsir,
C’ag’uem teetiw slhaqhuijas!
Mys habdeejim sywvik’iry
Se th’alhane bidew sc’as:
.
G’izeda-uer, aqil zy-ar,
Mi uexu bzagem g’eezqhaliniw
Yngyilyzimy Tirku pachtih’imy
Sy xeku daxer chisxhuimeniw!
.
Yemine wizir zixeh’apawe
Ziteeg’uedejir Tirkuim nesaxers!
Ya nexhibyt’ir xir g’awquibeeyiry
H’ap’ats’e uisiw xeg’uedejaxes!
.
G’aneja t’eg’uir mi quak’e – bghik’em
Deviwbidawe divoqhal’ih’ir!
Fe yit’aney fy th’alhanes,
De dy ts’ixuxer f’iwe flhaqhuiw,
Bghiris lhepqiw chi-a psomy
F’i g’eexhuil’em fe fy guapew!
Har hapxuedew chitir pejim
Zilhemik’xer chixeg’uadem,
Dy ts’ixuibzxer cipl’ejhaqhaw
Xhaan beeyguelxem chizerapxhuem
Xet yi h’ade fe vqheeyar?
.
Leey g’itteeh’aw sit c’evdar?
H’apechipxe byyim yaxuexhuiw
Sit fe diwe c’evmitxar?
Zem Chamylim, zem Halih’im,
Zem pachtih’im firyl’ig’ues!
.
Denew p’ere fe ts’ixuqhaapts’ew
Yeminejhxem fy g’eejhap’er?
Xet yi xabzem teediwixuenu
Fe fy h’adem yi c’elhh’ak’er?
.
Sin fxuetc’inut blachh’a f’etiw
C’im har xept’em c’ir ghizinus!
Maf’e tc’ire fixeedqhaash’am,
Wiz xek’inus fy jherimem!
.
Har psom nexhire nexh fxuefaches,
Uis faxuexhuim psipts’eblejhxem!
Ts’ixu nailetir ziteexuawe
Chxhuih’ir chxhuih’im xireeg’uade!
Zy guibamp’e mit’isaxem
Fe fy wijhir yaxuixhu maxue!
.
Adighe beyraq guichery,
Weey jhibqham zereeh’a!
.
Dy deej ya xhabarxery
Xet de g’itxuyh’inu?!.
.
Dy deej ya xhabarxery
Xet de g’itxuyh’inu?!.
.
Dy deej ya xhabarxery
Xet de g’itxuyh’inu?!.
.
G’eeger: MISOSTICXUE Pchizebyy
.
GUI ZALHITTEN XUEEYXER:
Mibdeejim tettxeja ha pselhek’er; de Adighexem deejk’e zi ybreticxue
xhuin xueeys! Adighe Jilem dy chh’am ha g’iryg’uaxem, habi hatk’e ze
dig’aaqhawicin xueeys! Adighexem g’idac’il’a jenosydicxuem yi zi ah’a
t’eg’uir yilhaqhuiwe zipsewa zi Adighel’im haxer g’ic’y-uetar; g’axhuinu
c’eble Adighexer dig’yqhawicin chh’ak’es!.. Ha zemanim dy Adighexer
g’aziqhapts’axem ya binijxem; nobey jeey de Adighexer, “Slav Txik’er
Adighebzem yog’uir” ja-ary tinciwe dig’aaqhaapts’er! Adighebzem zyk’
g’eemig’u Slav Txik’er lhechiqhak’e zeridaqhah’ak’e g’aminexewe, ya
bzequitexem dy Adighebzer yiraqhaquiter!.. Haxery, de tlhaqhuif-am!..
Adighexer sit chiqhue dig’ichiwicinur? Habi hatk’e dig’awicin xueey-a?!.
Adighebzemre Adighe Kuilturimre l’ejxewe haxer t-ac’ek’a xhua newijh
dig’ichiwicinur?!. Adighebzemre Adighe Kuilturimre dymi-aj xhua newijh
dig’awicime, habi zyk’ zi maine yi-ajinu-am! Dipchil’xewe dipsewijinus!
Harasy g’itc’exhuenu dy binxem, c’eble Adighexem ya g’ag’uenuxer f’i
zerixhuinim pejiw dixueeyiwe chitime; zi maxue yape gyic’e dig’awiciw,
zyk’ nec’iw zeman bledmiqhak’iwe, Adighe Txibze Cexydxem yalhxery
xepchawe g’axhuiwe witikuim g’yh’aa, Adighebzem yi txiqhaxer “yege-
qhuaf’e didere zeeh’aqhuaf’e didere” g’aziqhaxhuif, habi yi daxaqhar
“nerilhaqhu didew” g’aziqhalhaqhu, alternatyfince dy jile txik’e system
zaque dy “Adighe Txik’er;” yape gyic’e dy winexem, habi k’elhig’uewe
dy yeqhagyap’exem chizeeth’awe dixueejhen xueeys!.. Alternatyfince
ha dy jile txik’e system zaquemk’e, dy winexem, dy nibjhic’exemre dy
sabyyxemre, dy Adighebzemre dy Adighe Kuilturimre chadqhaagewe
chadqhac’en xueey g’oxhuir!.. 16.09.2017 YEMUZ Yilmez
.
.
1864 Qham yi Naqiqha Mazem yi 21 Maxue!..
G’idac’il’a Jenosydicxuemre Xekuim Dichiraxuamre ya “Chiqhue Maxue!”
Adighexem dy “Chiqhue Maxue!”
.
. ADIGHEXEM G’IDAC’IL’A HA JENOSYDICXUER;
. Tchiqhuipchejinu-am!..
. G’itc’exhuenuxemy yachidqhaqhuipchejinu-am!...
. G’idezic’il’axem, dy h’aqxer duneeyit’imy yachixuedqhaqhuinu-am!..
.
.
GUIMQAALE WEREDIR
.
WEZI Muratk’e zeger marje!
C’ale f’its’e queqhu-a woy?!.
Ci qhuirim teesiry woy marje!
Qhuise pxuexhuin-a woy?!.
.
Wy ci pexuijhiry woy marje!
Zeripxec’ibqhue woy!
Guimqaale guibqhamy woy marje!
Murat chozawe woy!
.
We wy nibjheqhuxery woy marje!
G’izeroqhaachte woy!
C’ilher g’amichtewre woy marje!
Murat g’achten-am woy!
.
Teet prystafiry woy marje!
Murat k’elhopxhue woy!
Bghi pxhuante bidemy woy marje!
Murat doh’ajir woy!
.
We mequmecic’exem woy marje!
Vi c’oqhac’ejire woy?!.
“We wy jaqhueqhuxery woy marje!
Jeeyimy g’ipxuosk’er woy! (2)”
.
.
. DY CEXYDILHXER ZIXEPCHA “ADIGHE TXIK’ER” ZEETH’AN XUEEYS!
.
. Adighe Txibze Cexydxem yalhxery xepchaw Adighe Taryxhim g’ichixhuiw
witikuim g’yh’aa, Adighebzem yi txiqhaxer “yegeqhuaf’e didere zeeh’aqhuaf’e
didere” g’aziqhaxu, habi yi daxaqhar “nerilhaqhu didewe” g’aziqhalhaqhu, du-
neeyim deney zeeh’aqhuaf’e dide g’ichixhu, alternatyfince dy jile txik’e system
zaque “Adighe Txik’er;” txik’e system lhap’e didexem chichs! “Adighe Txik’er;”
Adighexem zerijilek’e c’exiw g’aatchtew zeeth’aw dixueejhen xueeys! “Adighe
Txik’er” zeeth’awe, habik’e dy winexem, dy sabyyxemre dy nibjhic’exemre Adi-
ghebzer chadqhaagewe chadqhaac’ewe dixueejhen xueeys. Deersxer zereet-
tinu deers materyalxemre deers notxemre dizede-apiquxew, f’i didexew dqha-
h’aziriwe haxer dy ts’ixuxem yalhedqha-asime; duneeyim deney chipsew Adi-
ghexem, haxer zerah’aw, yeezir – yeezirxew yelejhxewe, Adighebzer f’iwe ze-
raqhac’efinxes. Dy zemanim chi-a tekyniky amalxemre ynternetimre f’i didew
zeeth’ame, Adighebzer habixem nexh tinciwe yadqhazec’efins! Ha deersxem
ya vyde-o qayitxer, ynternetk’e dy ts’ixuxem yalhedqha-asxeme, haxer yeezir
– yeezirxew yelejhxewe Adighebzer nexh tinciw, nexhif’iw zeraqhac’efins! Dy
ts’ixuxem f’iwe dade-apiquime, ha uexuiqhuexer kuediw tinciw dqhazec’efins!
Dademi-apiquime, ha uexuiqhuexer miqhazac’ew g’aanenure dizerichh’axam
chh’ak’e ha Adighexem, Adighebzemre Adighe Kuilturimre yachiquipchejinus!
Har kuediw zi g’axhuiniqha eey xhuinus! Dy lhexhanem chipsew, Adighebzer
f’iwe zic’e Adighexem; ha g’axhuiniqha eeyir g’admiqhaxhuin chh’ak’e, zyk’ di-
miguivew, alternatyfince dy jile txik’e system zaque “Adighe Txik’er” zeeth’aw,
habik’e dy winexem, dy sabyyxemre dy nibjhic’exemre, Adighebzer chadqhaa-
gewe chadqhaac’ewe dixueejhen xueey g’oxhuir. Habi g’ynemic’aw neqhuec’
zi lheniquek’e alternatyfince ha dy jile txik’e system zaque “Adighe Txik’er” ze-
rijilek’e zeeth’awe Adighebzemk’e Adighe Kuilturim diteelejhih’iwe, Adighebze
daxemre Adighe Kuiltur daxemre xedqhaaxhuewre dqhapsewin xueeys!.. Ha-
xer c’exiw dqhazec’efin chh’ak’e, Adighebzer f’iwe zic’e Adighe yeqhagyag’ue-
xer dizede-apiquin xueeys! Adighexer, Adighew dig’izerinejifinim pejiw dixuee-
yiwe chitime, ha dy jile uexuiqhue kritikyxer c’exiw dqhazec’en xueey g’oxhuir!
Adighe Jilew dig’aanew dipsewijifin chh’ak’e, habixem g’ynemic’awe neqhuec’
zi qhogu, neqhuec’ zi amal dy-a-am!.. 30.10.2017 YEMUZ Yilmez
.
.
Npc’ – 15: DY CEXYDXEM YAGUXER XEDQHAC’IN, DQHAK'EZIZIN XUEEY-AM!..
.
. Dy nexhijhxemre Adighebzer g'aziwipselhij dy c'alexemre ya qiymetxer f'iwe
tc'ejin xueeys! Habixem g'aa-uatexer kem g'aminewe vyde-oxem qayit chitc'iji-
me, habixem g'itxua-uetaxer "Adighe Txik'er" daxemk'e ttxijiw dy binxemre dy
nibjhic'exemre yadqhaageme kuediw f'i tc'a xhuins! Xamexem g'itxuac'enu-
xemk'e dy Adighebze daxem zig'ywijhijifin-am! Dy bzem zig'eeziqhawijhijinur,
Adighebzer zic'e Adighexerras!.. Dig'aafe, dig'awigy quideeyk'e de dy bzemre
dy kuilturimre zig'aawijhijifin-am! Habi hatk'e zy axer g'itteelh jilexem yaxuela-
jhe dy ts'ixuxem zag'eedmiqhaqhaapts'ew, fig'aag'ue, dy jile kuiltur uexuiqhue
lhap'exer dqhazec’eniw dizedelajhewe dixueevqhaajhe!.. Adighe Lhap'exe! Fe
dinivoger!.. Habi hatk'e zir zim dizepqiric'ewe ha dy jile kuiltur uexuiqhue lha-
p'exer dqhazec’eniwe dizedelajhewe dixueevqhaajhe! Adighexer yilhes 3000
(mynych) lhandere xamexem, ziguerxem dig'izeraqhapts'axer habi hatk'e yiry-
qua xhuin xueey-a?!.
. Dipsalhe quideeyk'e uexuiqhuexer dqhazec'efin-am! Adighexer habi hatk’e
c'exiw h'areket tc'in xueeys!.. Ts'ixuixhuy ts'ixuibzy yireexhu, detxene dy zi ts'i-
xuimy yic'efin ziguerexer chi-as!.. Harasy Adighexer habi hatk’e dizeric’en, di-
zerilhaqhuin, dizepselhen, uexuiqhuexem ya c’i-uxemk’e dizeguiri-uen, dizep-
qiric’ew dy jile kuiltur uexuiqhue lhap’exer dqhazec’en chh’ak’e dizedelajhewe
dixueejhen xueeys! Hapxuedew h’areket tc’ime, dy cexyd lhap’exem ya pse-
xer dqhaguif’a xhuins!.. Adighexem habi hatk'e dy cexyd lhap’exem yaguxer
xedqhac'in, dqhak’ezizin xueey-am!.. 30.10.2017 YEMUZ Yilmez
.
.
. SY BZEW SY ADIGHEBZE
.
Chi-as, ja-aw dy bzer mainences.
Chi-as, ja-aw dy bzer quileeyinces.
Bezer uexuk’e mixhuiwe neqhuec’ guerxem
Ya chh’am wy-abenir g’eemizeqhs.
.
Har jizi-am, haxer zy jhe yeziqhag’uim,
Yi hane bidzicer yeec’ h’arem!
Zy bzer neqhuec’ bzek’e zixhuejim,
Sit yimixhuejinu g’ixuenen?!.
.
Txidem; yi g’eejheqhuem, dy Adigher
Psih’aalhaxuew guibqham yirypxhaas.
Kuedir zeripsalher Iarapibzes.
Nexhibejs Tirkuibzem yilhexhaar.
.
Chi-as Yngyilyzimy Fransiziwy f’ek’a
Har zimic’ej sixuezas.
Ye Tirkuibzer yi hanedelhxuibzew zilhitej
Adighey seepselhas.
.
Saf’ena-am haxem, saghyya-am.
Sygu yac’eqhuiw ya ar squizijas.
Xexes lhepq zy xeku zif’eg’uedaxem,
Sinechxheeyiw ya c’ib syplhejas!..
.
Sit yac’en habixem, sit ya maxue!?.
Sitiry ya pchedeeyiwe nexu g’ak’in!
Qhaac’e zef’emih’am yi qharybxem,
Txibzey, bzey sitk’e yagu g’ak’in...
.
Txibzer yi teep’enime bzer mexuabe,
Bzem zeecec’, xuytiw zeewquedyy.
Txibzer pe-ac’ame, bzer mel’ejir!
Guir bqhademih’ajiw har medyyir...
.
Se sixueey-am l’eniw, sy bzer nobe.
Se sixueey-am l’eniw, har pchedeey.
Sy bze daxers, syguir ziqhaxuaber.
Sipxuireexhu quirmen we, sy bzew sy duneey!
.
Bzewe chi-am pc’ecxue yaxuefaches.
Bzewe kued yic’eniw xety xueeys.
Hawe zi bzes, syguim g’idewibzer.
Sipxuireexhu quirmen we, sy bzew sy duneey!
.
. YELHMES Awladyn
.
Xame txik’exem, Adighebzer yaqhawif’eeyir!.. Hawe “Adighe Txik’er” daxem,
dy “Adighebze” daxem yi daxaqhaxer “nerixue didew” g’eeqhalhaqhuifir!.. Y.Y.
.
.
Npc’ – 16: ADIGHE CEXYD LHAP’EXEM PSOMY YA PSEXER GUIF’ENUXES!..
.
. Rah’manire Rah’ymire Halih’im yi Ts’ek’e!..
.
. Halih’ Lhap’em; H’ujurat surem yi aayet yepchig’uichanem g’ichidjy-ar mi-
ras: “Se; ts’ixuxer zir zim zerits’ixuxew zeridenxe chh’ak’e, haxer, jile – jilexew,
lhepq – lhepqxew g’aziqhac’axes!..”
. Halih’im ha yi aayetir pejiw zimide, qhapchg’uaw “sekuiler” guipsisek’e za-a
devlet winafec’xem; Halih’ Lhap’em, ha yi aayetimk’e Adighe Jilemy g’idyta dy
jile xuytiniqhaxer yadexe-am! Devlet zami-a jile ts’ig’uxem, lhepq ts’ig’uxem
Halih’ Lhap’em g’aaryta ya xuytiniqhaxer; ha devlet winafec’xem yadexe-am!..
Devletxem; devlet zami-a jile ts’ig’uxem, lhepq ts’ig’uxem Halih’ Lhap’em g’aa-
ryta ya xuytiniqhaxer, habixem g’aatiraxaxewe, haxer yaqhapchil’xew, yaquiz-
xew yaqhapsewxer!..
. Halih’ Lhap’em; jile ts’ig’uxem, lhepq ts’ig’uxem, “Fy bzexemre fy kuiltur-
xemre fapik’!..” g’aajiry-a-am!.. Hawe devlet winafec’xem; “Halih’ Lhap’er dery
dy f’ech mexhuir.” ja-awe pts’i yawipsxew, jile ts’ig’uxem, lhepq ts’ig’uxem ya
bzexemre ya kuilturxemre yelejh ya ts’ixuxer yaqhabyyxer!.. Devlet winafec’-
xem; jile ts’ig’uxem, lhepq ts’ig’uxem, ya bzexemre ya kuilturxemre zirah’axew
zyk’ yaxueey-am, yaf’ef’-am!..
. Nit’e l’o tc’en xueeyir?.. Halih’ Lhap’em; “Fy bzemre fy kuilturimre fibghine!”
g’ichidjymi-ak’e, l’o tc’en xueeyir? Halih’ Lhap’em; Adighexem, “Adighebzemre
Adighe Kuilturimre” nyimeticxuexew g’ichidytak’e, Adighe Jilem, ha dy nyime-
ticxuexer xedqhaaxhuexewre, g’uexu nexh daxe dqhaxhuxewre dqhapsewin-
xe zerixueeyir, dy jile kuiltur wazyfe lhap’e dides!.. Adighexem; “Adighebzemre
Adighe Kuilturimre, xedqhaaxhuexewre zeridqhapsewinxem, zeriz – zeriziwy,
zerijilewy, deelejhamre deemilejhamre” ya h’eesepir, Halih’ Lhap’em zereettiji-
nuxemk’e zyk’ ceky dy-an xueey-am!..
. Yaguxemre ya jhexemre zedywibidxewe ADIGHE PEJ g’axhu dy ts’ixu lha-
p’exer, f’iwe ze yeguipsisijinxe xueey g’oxhuir, ha dy jile kuiltur uexuiqhue lha-
p’exem!.. Adighe Bzec’eniqhalejhychir cexyd teexhuih’xewe, neqhuec’ Adighe
Bzec’eniqhalejhychimy ya qhaac’exer ha dy jile uexuiqhue lhap’em didem ti-
ralhh’axewe, ya bjiqhar xic’im yi nexhibe Adighe Bzec’eniqhalejhxem, yilhesy-
chem c’yqhu zi zeman k’ih’ pc’onde zek’elhh’awijhxew zedelajhexew zec’i-
qhuiw (anonymiw) witikuim g’iraqhah’aa, bzec’eniqha kryterxem psomy yeg’u
g’axhu, Adighebzem yi txiqhaxer “yegeqhuaf’e didere zeeh’aqhuaf’e didere”
g’aziqhaxhu, habi yi daxaqhaxer “nerixue didewe” g’aziqhalhaqhu, duneeyim
deney “zeeh’aqhuaf’e” chixhu, alternatyfince dy jile txik’e system zaque g’axhu
“Adighe Txik’er;” Adighexem yeezir g’aachtewe zirah’anim yapoplher!.. Adighe
Jiler; alternatyfince yi jile txik’e system zaque “Adighe Txik’er” g’ychtew zery-
h’awe xueejheme, habik’e yi winexem, yi sabyyxemre yi nibjhic’exemre, Adi-
ghebzemre Adighe Kuilturimre charyqhaagewe, charyqhaac’ewe xueejheme,
duneeyim yexija dy Adighe Cexyd Lhap’exem psomy ya psexer guif’enuxes!..
Halih’ Lhap’em; Adighe Jilem nexhibew guic’eqhu g’itxuyc’ink’ey xhuinus, ha-
bi chiqhue!.. 20.11.2017 YEMUZ Yilmez
.
Xame txik’exem, Adighebzer yaqhawif’eeyir!.. Hawe “Adighe Txik’er” daxem,
dy “Adighebze” daxem yi daxaqhaxer “nerixue didew” g’eeqhalhaqhuifir!.. Y.Y.
.
.
Npc’ – 17: G’IDAC’IL’E DESINFORMASYONICXUER TQUITEN ZERIXUEEYIR!..
.
. Zy axer g’itteelh jilexem; yilhesychere cheniquere lhandere Adighexem zi
desinformasyonicxue g’idac’il’er, zig’idamiqhaqhawijhin, yeezixem Qeeymet
Maxuer g’asixu dizixuaqhapchil’in chh’ak’e!.. Adighexemre Adighaqhamre f’i
zerixhuinxem yaxueey xuedew zac’iwre dig’aaqhaapts’ewre dizec’awibidawe,
yezixem daxuelejhen f’ek’a damiqhaxheeyiwe daqhapsewir!.. Adighexem zy
axer g’itteelh ha jilexer; yeezixer f’iwe zeguiri-uaxew, lhenique psoguexemk’e
kontrol dac’xew damiqhap’et’awewe da-iqhir! Adighexem dy guipsiseniqhaxer
yaqhawitxhueniwe, yaqhawif’eeyiniwe yolejhxer! K’ec’iwe jit-ajime; Adighexer
Adighebzer dif’emi-uexuijiw dojeeyir! Dy jaqhueqhuxem; Adighebzemre Adi-
ghe Kuilturimre Adighe Chenimre dy muslimen ah’laqimre zetiraquitexer!..
. Mixery de g’idac’il’e ha desinformasyonicxuem chichxes:
. Adighebzem yeg’u dide g’axhuiwe yi txiqhaxer “yegeqhuaf’e didere zeeh'a-
qhuaf’e didere” g’aziqhaxu, Adighebzem yi daxaqhar “nerilhaqhu didewe” g’a-
ziqhalhaqhu, Adighe Txibze Cexydxem yalhxer xepchawe g’axhuiwe witikuim
g’yh’aa “Adighe Txik’er” daxem yi zyxuedexer, Adighexem damiqhalhaqhuin,
haxer zilhaqhuxemy ya “g’ag’uen guiqhaxer” c’exiwe zepawidin chh’ak’e; Adi-
ghexem qhaleeyaw zi “kuiltur desinformasyonicxue” g’idac’il’er! Adighexer; dy
jile uexuiqhue mixuymxer g’izeridexhuil’enxemk’e, sit xuedyzk’e nexhibewe
daqhaguivexew yeezixem dizixuaqhapchil’xemy, har, yeezixem deejk’e kued-
k’e nexhif’ xhuinu yalhaqhuir! Ha ya guipsisem teetxewe, “Adighe Txik’er” Adi-
ghebzem yeg’u dide g’izerixhuir Adighexem damiqhalhaqhuin chh’ak’e; yeezi-
xemre ya dare dy ts’ixuxemre, Adighebzem yi maq guerexer, latyn txik’emk’e,
detxene zi maqim txik’e chh’axue kued yi-aw g’aaqhalhaqhuiry hapxuedew
dy psalhe guerexem ya txik’exer zechh’achyxxew yatxir. Haxem txik’e chh’a-
xue kued ya-axewe g’aaqhalhaqhuiry, ha txik’exer zerimixhuxer yeezixem ya-
c’ewe zerah’axery, txik’exer zexaqhazerih’xer! Latyn h’arfxemk’e Adighebzem
yi maqxer zechh’achyxxew zeratxxem chh’ak’e (Haxer kued didek’e nexhibe-
we zitxxery yeezixerras!), Latyn h’arfxer Adighebzem zyk’ yeg’u g’amixhuiwe
ja-axery, jeeyiw psew de Adighexer tinc didewe g’aaqhaapts’exer!.. Habixem;
pts’i yawipsiw, “latyn h’arfxer Adighebzem yirymiquxew, yeg’u g’amixhuxew”
ja-ar!.. Ha pts’i psalhexery, c’eniqha zymac’e Adighexem ya f’ech mexhuxer!..
Dy jaqhueqhuxer, hapxuedew dig’aaqhapts’eniwe yolejhxer! Habixem; Adi-
ghexem dy zemanxer yadiqhuin chh’ak’ey, yemine kued yatxir, yiraqhatxir!
. Ya zeran kued zadmiqhak’in chh’ak’e; dy jaqhueqhu xamexem yaxuelajhe
dy ts’ixuxem yac’e yemine ya uexuxem f’iwe dachiqhuezen xueey g’oxhuir!
Habixem, habi hatk’e dy ts’ixuxer zyk’ g’aadqhaqhapts’en xueey-am!.. Habi-
xem ya ts’exer, zachipsew c’ip’exer, ya uexuxer, yac’e ya mairyfetxer,.. psory
zi c’ip’em qayit chitc’in xueeys!.. Hawe haxer psalheqhu tc’in, habixem psalhe
yadedqhajen, dapepselhejin xueey-am!..
. Tc’en xueeyir; dy psalheqhu mixhu dy ts’ixuxem psalhe yadedmiqhaajew,
zi maxue yape gyic’e “Adighe Txik’er” daxer zerijilek’e g’aatchtew zeeth’awe
dixueejhen zerixueeyirras, alternatyfince ha dy jile txik’e zaquemk’e, dy wine-
xem, dy sabyyxem, dy nibjhic’exem, Adighebzemre Adighe Kuiltuimre chad-
qhaagewe chadqhac’en zerixueeyirras!.. Adighexem ha dy jile uexuiqhuexer
c’exiw dqhazac’exeme; Adighebzemre Adighe Kuiltuirimre, Qeeymet Maxuer
g’asixu xexhuexewre psewifinuxes!..
. Adighebzem yeg’u, zaxue, daxe g’axhuxer, Adighexem damiqhalhaqhuin,
dy zemanimy de Adighexer dichaqhaawewe daqhah’awleeyin chh’ak’e; nexh
yapek’e tekylyf g’aac’axem g’ynemic’awe, Adighebzer yiryttxiniwe neqhuec’
desinformiky txik’e systemxer Adighexem tekylyf g’izeritxuaqhac’inuxemk’e
zyk’ ceky dy-an xueey-am! Dy zemanimy Adighexer dig’aaqhapts’efime, dy
jaqhueqhuxer zeriguif’enuxemk’ey ceky dy-an xueey-am!
. Adighebze daxer yaquiten chh’ak’e, Adighexer (nexhibew dy nibjhic’exer)
dichaqhaawewe Adighe Xabze daxexemre dy chen daxemre c’exiw yaquiten
chh’ak’e desinformiky g’axhuiw, Adighebzek’e pxenjiw pselhek’e l’ewijhiqhue
kued zerah’axew g’iraqhajhaxes! Ah’laq eey didexer daxewe g’aziqhalhaqhu
fylimxemy, ha pselhek’e mixhumic’exer chizerah’axew dolhaqhuir! Ha desin-
formiky pselhek’e mixhumic’e qomim, dy sabyyxemre dy nibjhic’exemre ya-
chitxhuimefin, haxer, habixem g’aadqhalifin chh’ak’e, Adighexer habi hatk’e
c’exiw dig’awiciwe dizepqiric’ewe dixueejhen xueeys! Yape gyic’e dy jile ue-
xuiqhue kritikyxer zeridqhazec’en c’ik’exemk’e dizeguiri-uen, g’ipitiw dizede-
apiquiwe dizedelajhewe dixuuejhen xueeys!.. Dy jile uexuiqhuexem kezuxer
ya-as. Dy jile uexuiqhue mixuymxem yape dide yitiwe zerijilek’e dqhazec’en
xueeyir; Adighe Bzec’eniqhalejhxem zec’iqhuxew (anonymiw) witikuim g’ira-
qhah’aa alternatyfince dy jile txik’e system zaque “Adighe Txik’er” zerijilek’e
g’uexu nexhibe g’axhu zi zeeh’ak’e zeeth’an zerixueeyirras! Ha dy jile txik’e
system zaquemk’e dy winexem, dy sabyyxemre dy nibjhic’exemre, Adigheb-
zemre Adighe Kuilturimre, f’iwe chadqhaagewe kem g’aminew chadqhac’en
zerixueeyirras!.. Ha dy jile uexuiqhue kritikyxer dimiqhazac’ewe; Adighexem,
duneeyir g’aquitejixu sit chiqhuey, zyk’ xuytiniqha pej tlhaqhuifinu-am!..
. Ha dy jile uexuiqhue kritiky didexer dqhazac’ew, qhogu zaxuem diteetiw
dizedelajhewe dixueejhenim dilhamiqha-asin chh’ak’e zy axer g’ittelh xame
jilexem, Adighexem ha desinformasyonicxuer g’idac’il’er!.. Har, Adighexem
tlhaqhuif-am! Adighexem ha desinformasyonicxuer zeridmilhaqhuifir, zerijile-
k’e nef dizerixuexhuir; Adighe Jilem dy xeg’uedejiniqham yi sebepicxuerras!
. Yilhes 150 lhandere Adighexem g’idac’il’e ha desinformasyonicxuer, c’e-
xiw tlhaqhuifin xueeys! Adighexem g’idac’il’e ha desinformasyonicxuer zepi-
diwdiw dimiquitawe, Adighexem sitim chiqhuey zyk’ zig’adiwijhijifinu-am! Zy
axer g’itteelh jilexemre haxem yaxuelajhe dy ts’ixuxemre; de Adighexer habi
hatk’e zyk’ dig’aamiqhapts’ejifiw, yichh’am zerichijit-aam xuedew Adighexer
c’exiw dizeguiri-uew, dizepqiric’ew, dizedelajhew dixueejheme; g’idac’il’e ha
desinformasyonicxuer zepidiwida, har tquita xhuinus! Ha desinformasyonic-
xuer hapxuedew zepidiwidiw tquiteme; yilhes 80 lhandere dig’aaqhaapts’ew
dizeraqhah’awleeyam xuedew Adighexer, zyk’ daqhah’awleeyijifinuxe-am!..
Adighexem dy uexuiw xhuar psory, nexh c’exiw wizenc’xewe xueejhenuxes!
. Zy guiqhu tc’a ha g’axhuiqha daxer dimiguivewe, c’exiw g’adqhaxhuifin
chh’ak’e; Adighe Jilem yilhes 80 lhandere tf’elh lhaxhar zepidiwidiw zif’etxiw,
yi uink’ibzery yiqhuisewe zif’eddzen xueeys!..
. Adighe Jilew dig’aanew dizeripsewijifinim dixueeyiwe chitime; hapxuedew
desinformasyonicxuer tquitewe, zimy zeedmiqhaqhaguivew, hadireey dy jile
uexuiqhue mixuymxery dqhazac’exewe dixueejhen xueeys! Dimiguivew, ha
uexuiqhuexer psory dqhazec’enir tlhek’ifin chh’ak’e; yape gyic’e “Adighe Txi-
k’er” zerijilek’e c’exiw g’aatchtew zeeth’awe dixueejhen, alternatyfince ha dy
jile system zaquemk’e, dy winexem, dy yeqhagyap’e wineetxem, dy sabyy-
xemre dy nibjhic’exemre, Adighebzemre Adighe Kuilturimre chadqhaagewe,
chadqhaac’ewe dixueejhen, Adighe Kuilturir, ha dy jile txik’e system zaquem-
k’e ttxijiwe dijital witikuimy qayit chitc’ijin, haxer yaryqu bjiqhaxemk’e kyitap-
xew tireedqhaadzexew, dy ts’ixuxem c’exiw yalhedqha-asin xueeys!
. Zy guiqhu tc’a ha dy jile uexuiqhue daxexer, Adighexem psoguemy dy jile
wazyfe lhap’e didexes! Adighexem psomy; ha dy jile wazyfe lhap’exer dqha-
zec’are dimiqhazec’arem ya h’eesepir Halih’ Lhap’em zireettijinumk’e ceky dy-
an xueey-am!..
. Yilhes 3000 (mynych) lhandere zy axer g’itteelh xamexemre habixem ya
de-apiqueqhu dy ts’ixuxemre, de Adighexer dig’izeraqhaapts’exer, habi hat-
k’e ze yiryqua xhuin xueey-a?.. 30.10.2017 YEMUZ Yilmez
.
.
DESINFORMIKY PSELHEK’EXER DIBGHINEN XUEEYS!..
.
. Adighebzer; desinformiky pselhek’exemk’e mixhuiw, habi yi normal pselhe-
k’e daxexemk’e dirypsalhewre zeeth’ame, zaxuewe h’areket tc’a xhuins! Adi-
ghebzer zeridaxe didem xuedew g’aanew psewijifin chh’ak’e, har, qaabze di-
dewe yi bze xabzemy diteetiwe zeeth’an xueeys! Ha dy bze prensypim kuediw
dixuesaqiwe diteetin xueeys!.. Neqhuec’iw jit-ame; zy axer g’itteelh xamexem
ya bzequitexem g’it-uiralhh’aa desinformiky pselhek’exer psory, c’exiwe dib-
ghinen xueeys! Ha bzequitexem; Adighebze daxer yaquiten chh’ak’e, zyk’ za-
xuere daxere g’amixhu pselhek’exer, xekuim chipsew dy ts’ixu guerxem g’aa-
uiralhh’aaxew, ha dy ts’ixuxer, zyk’ zaxuere daxere g’amixhu ha desinformiky
pselhek’exemk’e mepsalhexer, matxexer!.. Neqhuec’iw jit-ame; Adighebzem
yiryquiw chimiqhuazexe ye chiqhuazexemy, bzequitexem ya de-apiqueqhu ha
dy ts’ixuxer, zyk’midaxe Adighebze quitak’e mepsalhexer ye yaqhapsalhexer!
Bzequitexemre ya de-apiqueqhuxemre; Adighexem, ha desinformiky pselhe-
k’exer daxexew daqhalhaqhuinxewe yolejhxer. Haxer; yigyi newijhk’ey hap-
xuedew zereelejhinuxemk’e zyk’ ceky dy-an xueey-am!
. Qhak’ec’awe jit-ame; Adighexem, Adighebzer, zaxuere qaabzere daxerewe
dirypsalhewre ttxiwre zeeth’an xueeys! Adighebzer zaxuere qaabzere daxere-
we g’anejiw psewijifin chh’ak’e, zy guiqhu tc’a dy jile kuiltur prensypxem da-
xuesaqxew dateetin xueey g’oxhuir!.. 30.10.2017 YEMUZ Yilmez
.
.
. ADIGHEBZER G’IZERITPSELH C’IK’EXER DQHAWIZEXUIJIN XUEEYS!
.
. Adighebzer g’izeritpselh c’ik’exer c’exiw dqhawizexuijin xueey g’oxhuir! Ya-
pe gyic’e dy sabyyxemre dy nibjhic’exemre ya deejim g’ichic’edzaw jit-axer
qaabil zic’, zide, g’ideda-ue dy ts’ixuxem psomy ya g’izeripsalhe c’ik’exer habi-
xem yadqhaqhawizexuijin xueey g’oxhuir! Zy axer g’itteelh xamexem minaxue-
we lajhe ya bzequitexem; Adighexem ya uipexer yadqhaqha-uent’en, ya te-
maqxer qhaleeyawe yadqhaqhaquizin, psalhewixa pxenjxemk’e yadqhaqhap-
selhen, haxer chipsalhexek’e g’awivi-axew ya psalhewixaxer g’izeraqhaxhui-
nu c’ik’exem yadqhaqhaguipsisijin xueey-am!.. Neqhuec’iw jit-ame bzequite-
xem; deeplhiwre, tlhaqhuiwre Adighebze daxemre dy ts’ixuxem ya pselhek’e-
xemre yadqhaquiten xueey-am!.. Bzequitexem haxer yalhedmiqhak’in chh’a-
k’e; yape gyic’e dy nibjhic’exer, yak’elhipitiwe hadireey dy ts’ixuxer psory c’e-
xiwe g’adqhawicin xueey g’oxhuir!.. 30.10.2017 YEMUZ Yilmez
.
.
. “ADIGHEBZER” DAXEW ZEEZIMIH’AM NEF’K’E DEEPLHIN XUEEY-AM!
.
. Xame weredxem zyk' daxuenique-am! Ya chh'awsiqhuexer sity yireexhu
xamebze weredxer Adighe Kuiltur uexuiqhuexem zyk’ chizeeth'an xueey-am!
Dichizexetxem, dy kuiltur uexuiqhuexer cheedqhag’uek’xem chiqhue, xa-
mebze wisexer zeeth’axeme, Adighebzery Adighe Kuilturiry g'itxuenejin-am!
Haxer c’ex didew l’ejinxes! Adighexery dazidepsew jilexem daxetg’uih’ijins!..
Harasy xamebze weredxer; Adighebzem, Adighe Kuilturim g’aaxezi-u ts’xu-
xem zyk’ nef'k'e deeplhinxe xueey-am! Habixem g’ynemic’awe, desinformiky
pselhek’ek’e psalhexewe, Adighebzemre Adighe Kuilturimre yaquiteniwe ya
wijh yit dy ts’ixuxemy zyk’ nef'k'e deeplhinxe xueey-am!..
. Adighebzem g’irac’il’e mixhumic’aqhaxer zimilhaqhuif dy ts’ixuxem dade-
apiquxew haxer c’exiw g’adqhawicin xueeys! Yilhesychere cheniquere lhan-
dere yik’y nobey, zy axer g’itteelh xamexem, chexuiwy naxuewy Adighexem
g’idac’il’e “Kuiltur Jenosydim,” dy Adighexer c’exiw chadqhaqhuezen xueeys!
Dichipsew xeqhoguxem c’aqhue nerilhaqhu g’ichimixhu ziguerxemre haxem
yaxuelajhe naxue dy ts’ixu guerxemre; dy nibjhic’exer, g’aaqhaapts’exery
haxer yape gyic’e tk’ec’axxer, k’elhig’uewey de t-ac’axxer!.. Ha dy nibjhic’e-
xer, g’afen – g’awigyink’ere, zexesk’ere yaqhah’awleeyxer!.. Ha dy nibjhic’e-
xer c’exiw g’adqhawicin xueey g’oxhuir! “Bze uexuiqhuemre kuiltur uexui-
qhuemre c’eniqha uexuiqhuexew deeplhin zerixueeyir, Adighebzemre Adi-
ghe Kuilturimre, g’afen – g’awigyink’ere, zexesk’ere zerimipsewijifinuxer,” dy
nibjhic’exem yajeet-an, yadqhac’en xueey g’oxhuir! Haxem, “ya g’afen – g’a-
wigyinxemre ya zexesxemre nexh mac’e yaqhaxhuxew, hawe Adighe we-
redxemre wisexemre g’eegenxer nexhibe yaqhaxhuxew zexetxeme, ya ze-
xetik’exer kuedk’e nexh daxere nexhif’ire zerixhuinuxer,” habixem yajeet-an,
xueeys! “Chizexetxem chiqhue Adighebze, Adighe Kuiltur c’eniqhaxer zeda-
guecxeme kuediw f’i zerixhuinuxery,” habixem yajeet-an xueeys! Habixem;
“ya zemanxem ya qiymetir f’iwe yac’en zerixueeyir,” habixem yajeet-an, yad-
qhac’en xueeys! Adighe Nibjhic’exer, habi hatk’e xamexem g’aadqhaqhap-
ts’en xueey-am!.. 30.10.2017 YEMUZ Yilmez
.
.
Npc’ – 18: DY BINXER, DY NIBJHIC'EXER G'AADQHAQHAPTS'EN XUEEY-AM!..
.
. Dilajhew ziguerxer g'adlejhiw deeca newijh zerizidqhapsexuijinir normals.
Chizidqhapsexuijim chiqhue yiqhue g’axhuiwe chitime gegu t’eg’u tc'iw dig'i-
zerifeniry, dig'izeriwigyiniry normaliw xhaarzines. Peryodiky zemanxem k’e-
lhig’uewe gegu t’eg’u tc'inimre h'aqhuel'iqhuexem chiqhue dig'izerifenimre
dig'izeriwigyinimre normaliw xhaarzinexes. Hapxuede zexetik’exem chh’ak’e
ziryk’ jit-a-am. Hapxuede zexetik’exer dy nibjhic’exem ya h’aqs.
. Hawe g'afenimre g'awigyinimre kuedi-ue zeridqhaxhuinimre haxer dqha-
k’ih’inimre; zyk’ normal-am, xhaarzine-am. Xamexem ye habixem yaji-ac’e-
xem zag'eedqhaqhaapts'ewe habixem zadqhaqhah'awleeyiniry, Adighexem
dy zi th'amichk'aqhas!..
. Xame dy jaqhueqhuxem; dy zemanxer, dy lejhiqhaxer zeradiqhuxer, ha-
bixem dy binxer, dy nibjhic’exer g'aaqhaapts'exew, habixem ya zemanxery,
ya lejhiqhaxery zeradiqhuxer, Adighexem dimiguivewe tlhaqhuifin xueeys!..
Haxer tlhaqhuiniwe dizereelejhenir, dy zi uexuiqhue mixuym xhuin xueeys!
Dy jaqhueqhuxemre haxem xuelajhe dy ts’ixuxemre, habi hatk'e zag'eedmi-
qhaqhaapts'eme nexhif’ xhuins. Haxem; dy binxemre dy nibc'exemre g'aad-
qhaqhapts'en xueey-am!.. Dy binxer, dy nibjhic’exer, dqha-uichxeme kuediw
f’i tc’a xhuins! Nexh yapek’e g’axhuaxer dy nibjhic’exem yajeet-axew haxer
dqha-uichxeme, kuediw f’i xhuins!..
. Adighexer daxew dig'ofer, daxew dig'owigyir. Hawe xamexem zag’idoqha-
qhaapts’ery habixem zadoqhaqhah’awleeyir! De, habixem f’iwe daxuopchil’ir!
Xamexem dy nibjhic’exer tinciw g’izeraqhapts’efim chh’ak’e, habixem ya zi-
xezxer ya quec Adighe c’ale guerxem c’exiw byy xuaqhaxhuifxer!.. Zequec
Adighexery zir zim byy zexuaqhaxhuifxer!.. G’aqhapts’eqhuaf’e dizerixhuxem
chh’ak’es, xamexem ha mixhumic’aqhaxer c’edaqhac’efxer!..
. Qhak’ec’awe jit-ajin xueeyime; de Adighexem nobe tc’efxer, g’afenire g’a-
wigyinire yefenire h’awleeyinires! Haxem g’ynemic’aw, der – deriw neqhuec’
uexuiqhuexer c’aqhue txuizif’ek’if-am! Har hapxuedew c’exhuim, Adighexer
t’eg’u dyqhaguipsisen xueey-a?!..
. Ziguerxem g’idac’exemy deeplhime tlhaqhuxer mixers:
. G’aqhapts’eqhuaf’e dizerixhuim chh’ak’e, dy binxemre dy nibjhic’exemre
tinciw g’aaqhaapts’exery haxer yape gyic’e tk’ec’axir, k’elhig’uewe t-ac’axir!..
Haxem; Adighe Kuilturk’e c’eniqha za-a Adighe dy ts’ixuxer, dy binxemre dy
nibjhic’exemre bqhadaqhah’axe-am, yiqhuere yi zemanire g’axhuiwe dy nib-
jhic’exem zyk’ lhaqha-asxe-am. Dy binxemre dy nibjhic’exemre tinc didexew
g’aaqhaapts’exery haxer geguxemk’e zexesxemk’e f’iwe yaqhah’awleeyxer!
Ya ji-ac’e dy ts’ixuxer yaqhalajhexew dy nibjhic’xer dy nexhijhxem pi-uacxer!
Dy nibjhic’exer; habixem Adighebzemre Adighe Kuilturimre yazimiqhac’efinu
c’eniqha yiryqu zami-a yaji-ac’e dy ts’ixuxem yaraqhaqhah’awleeyxer! Haxer
de Adighexem zyk’ tlhaqhuif-am!.. C’edmilhaqhuifim yi zi sebep nexhich’ar,
zerijilek’e g’aqhapts’eqhuaf’e dizerixhuirras!.. Xamexem; ”Dizequecs!.. F’iwe
fidolhaqhuir!” g’idja-ame, ha psalhexer g’idjezi-a psoguemy, yaguxemre ya jhe-
xemre zedewybidxew, haxer muslimen pejxew dif’oc’ir!.. Dy th’amichk’aqhaxer
chixueejhe c’ip’exer mys habdeejxerras!.. “L’o hapxuedew c’exhuxer?..” jit-awe
g’axhuiqham dixeplhijime, tlhaqhuxer mixers: Xamexemre dy jaqhueqhuxemre;
c’eniqha t’eg’u za-a ye f’iwe lejhaxe dy c'alexer, yeezixem piwid didexew zixua-
qhalajhexer! Habik’e g’aminexew, dy zemanim uexu g’aqhuetinir guiqhu g’izeri-
xhuam chh’ak’e, ha g’axhuaqhary dy nibjhic’exer yaquizinxek’e yik’y dy Adighe
winaqhuexery yaquizinxek’e zirah’ar! K’ec’iw jit-ajime; kuediw tinciw dig’izerip-
ts’em chh’ak’e, Adighexem zir zim dixuy-awe chita dy f’i lhaqhuiniqhaxery ya-
quitaxewe haxery dizerymi-ajxem chh’ak’e, Adighexer sitk’ey dizapqiriwidawe
dith’amichk’e diderexew daqhapsewir!..
. “Adighexem dawe zig’adiwijhijinu?” jit-aw dizek’elhiplhijime, tlhaqhuxer mi-
xerras: Dig’aziqhac’a Halih’ Lhap’em; aayetk’e, “Zi jilem, zi guipim yeezixem
zamiqhawizexuijxeme, Se, ha haxer f’iqham xuescenxe-am!” g’idjee-ar!.. Pejiw
dimuslimeniwe chitime, Halih’ Lhap’em g’idjy-axer zichidmiqhaqhuipchew, c’ex
didew zidqhawizexuijin xueey g’oxhuir! Habi chh’ak’e, jile simegyaqhawe txelh,
Halih’ Lhap’em zyk’ f’iwe yimilhaqhu fiqhueniqhamre nediniqhamre c’exiw dib-
ghinen xueey g’oxhuir! Halih’ Lhap’em f’iwe yimilhaqhu dy ah’laq mixhumic’ew
xhuar psoguery, Adighexem c’exiw dibghinejin xueey g’oxhuir!.. Halih’ Lhap’er
zerixueeyim xuedew ts’ixuif’xe dixhuifime, mys habi chiqhue dy uexuiqhuexer
wizexuijxew, wizenc’xew xueejhenuxes!.. Hawe ts’ixuif’ xhuijiniqhar zerijilek’e
dimiqhazac’eme, qiyametir g’asixu xamexemre dy jaqhueqhuxemre diraji-a-
c’exew, habixem f’iwe daxuepchil’xew dipsewijinus! Ha yi t’um ya zixezir xezi-
xinur, de Adighexerras! Ye pejiw dits’ixuif’xewe dipsewijinus ye pejiw dimits’i-
xuif’xew hawe dits’ixuif’ xuedew zitc’xew dipsewijinus! Ha psewik’yt’im ya zi-
xezir xezixinur de Adighexerras! Xetxa dy jile pewik’em yi h’eesepir; har xezi-
xaxem, Qeeymet Maxuem chiqhue Halih’ Lhap’em yiratijinus!..
. Adighexer habi hatk'e dig'awicin xueeys! Habi hatk'e xamexem yaxuelajhe
dy ts’ixuxem, dy binxemre dy nibjhic'exemre g'aadqhaqhapts'en xueey-am!..
Har mixuymiwe dy zi uexuiqhue xhuin xueeys! Dy binxer, dy zemanxer, dy le-
jhiqhaxer, dy milkuxer; xamexem yadqhadiqhuin xueey-am! Dy aqilxemre dy
binxemre dy c’aq’uemre zeey daxuexhuijin xueeys!.. Zeritxuizif’ek’k’e Adighe
dy ts’ixuxemy zeey daxuexhuijin xueeys!.. 30.10.2017 YEMUZ Yilmez
.
. Dy Halih' Lhap'e!
.
. De Adighexer diziqhah’awleey xamexemre habixem yadarexew yaxuelajhe
dy ts’ixuxemre, Adighexem habi hatk’e zyk’ zag’eedmiqhaqhaapts’ewe, zeriji-
lek’e dizepqiric'awe, alternatyfince dy jile txik’e system zaque “Adighe Txik'er”
zerijilek'e zeeth'awe, Adighebzemre Adighe Kuilturimre, duneeyir chitixu xed-
qhaaxhuewre dqhapsewifiniwe, Adighexer di-Adighere dimuslimenirew dipse-
wijifiniwe nasip txuec'! Aamyn!.. 30.10.2017 Wy Quil YEMUZ Yilmez
.
.
Npc’ – 19: DIZERIC’EN, DIZEGUIRI-UEN, DIZEDELEJHEN XUEEYS…
.
. Adighe Kuilturir yi pek’e dqhag’uefin chh’ak’e, dy “Adighe Txik’er” zidexer
(Adighexem zi “g’ag’uen guiqha” ya-an xueeyiw zilhitexer); ziguerxem psalhe
yadedmiqhaajewe, dy Adighexer g’aziqhaapts’e xamexemre haxem yaxuela-
jhe dy ts’ixuxemre zadmiqhaqhaguivew, c’exiw dizeric’en, dizeguiri-uen, k’elhi-
g’uew dy planxemre dy programxemre tc’iw dizedelajhewe dixueejhen xueey
g’oxhuir. Yapek’e tc’a planimre programimre chimichiwe daqyqytxu neqhuine
nec’iw bledqhak’in xueey-am. Dy am yimilh sebepxem chh’ak’e nec’iw bled-
qhak’a zemanxer, dy zeqhapsexuiqhuexem ya zemanxem chiqhue dichila-
jhexew haxer dipcinijin xueeys. Zemanim yi p’alher zimic’ej ts’ixu, winaqhue,
lhepq, jile zyk’ yi pek’e g’uefin-am! Xamexemre haxem yaxuelajhe dy ts’ixu-
xemre zaziqhaqhah’awleey ye ya zemanxer nec’iwe bleziqhak’ Adighexem;
neqhuec’ lhepqxem, jilexem pejiwe c’ih’ g’ixuac’in-am, qiymety g’iratin-am!
Hapxuede Adighexer sitim chiqhuey th’amichk’exew psewijinxes. Xamexem
yagu zareedqhah’in chh’ak’e “g’afag’ue guipxer” diwixuewe zidqhah’awleeyi-
niry” th’amichk’aqhas! Xamexem dag’izerixuefaxer ze yiryquin xueeys! Habi
hatk’e dy guif’eqhuem chiqhue dy chh’am dig’ixuefejin xueeys! Dy zemanxer
xamexem zareedqhadiqhuir habi hatk’e yiryquin xueeys! Dy planxem teewi-
xuawe, haxem yeg’uxew dimilajhewe, nec’iw zeman bledqhak’in xueey-am!
Dy uexuxem psomy ya planxer ya programxer tc’iw, haxem dateetiw dilajhe-
we dipsewin xueeys, yi pek’e dig’uefin chh’ak’e!.. Dy zaque dilajhek’e yiry-
quin-am. Adighe pejxer, amalincew dizedelejhen xueey g’oxhuir! Zir zim dy
e-mail adresxer zettiw, zir zim meesajxer zixueedqhah’iw dizeric’efins, di-
zepselhefins, dizeguiri-uefins. Habi k’elhig’uewe dizedelajhewe dixueejhe-
fins! Dimiguivew dy jile uexuiqhue mixuymxer zi maxue yape gyic’e xueed-
qhajhen xueeys!..
. Dy uexuxem, lejhiqhaxem dateelejhih’ijiw ya redaksiyonxer tc’ija newijh,
haxem formxer yettiwe haxer dy arcyvxem chitxhuimefins. Form zetta ha
dy c’aqhaxem ya kopyexer, Adighexem ynternetk’e yaxuinedqhasifins! Ya
redaksiyonxer tc’ijiw form zetta dy kuiltur c’aqhaxer, dijital witikuimy qayit
chitc’ijifins.
. Dy jile uexuiqhue lhap’exem chh’ak’e g’idde-apiquinu, ya axer g’itxuezi-
cyyinu Adighexer g’iquek’xew, ha lejheniqhaxer dimiguivew xueedqhajhe-
finuwe doguiqhar!.. 30.09.2017 YEMUZ Yilmez
.
.
. ADIGHE PEJXER DIZEDE-APIQUIWE DIZEDELEJHEN XUEEYS!
.
. Dy byyxer g’itt’eeg’uexew mil’exew g’ana dy ts’ixuxery mizewej xhuaxe pe-
tire g’itt’eeg’ua dzexem; zyk’ sabyy, bin, l’ijh, fizijh, ts’ixuibz jami-axew, lajhe
za-a, zami-a ts’ixuxer zexamixiw ts’ixu zeteewik’enk’e zaqhanc’ixu Adighexer
zefezechiw zetirawik’axes!.. Ts’ig’ufeg’uiw zi jenosydte-am har!.. Har, kuediw
yin didewe zi JENOSYDICXUET!..
. Dy hade – hanexem ya hadecxue – hanecxuexer zefezechiw zeteeziwik’a-
xem; ts’ixu zeteewik’enk’e yecxew yamiwik’ijiw g’ana Adighexer xekuim yik’-
xew apxhuenxe chh’ak’e, habixem p’alhew yirata zemanir mazyt’ quideeyt!
Habi chiqhue mil’ew g’ana dy ts’ixuxer apxhuenim ya wijh zerytaxem chh’ak’e,
ya cexydxer daxe – daxewe yaqheeyijifa-am! Dy zemanim chipsew de Adi-
ghexem; zawejhim k’elhipitiw yawik’a dy cexydxer, yigyi Chiqhue Maxuexem
chiqhue doqheeyijxer!.. Ha JENOSYDICXUEM Adighexem g’idyda guawec-
xuer yilhesyche kuedim chidiwixifinu-am! Hawe de Adighexem; zi lheniquek’e
dy cexyd lhap’exer dqheeyijxemy, zi lheniquek’ey dy binxer tp’iwe, haxer f’iwe
dqhapsewin, f’iwe zeripsewifin c’ik’exer habixem yadqhac’en xueey g’oxhuir!..
Zi lheniquek’ey di-Adighewe dig’aanewe dipsewijifin chh’ak’e, lheguim chijit-
aaxemy gui yalhittexewe habixem dqhazec’en xueey g’aaqhaxhu dy jile uexui-
qhue lhap’exery, zerijilek’e dizepqiric’awe dqhazec’en xueey g’oxhuir!..
. Chiqhue Maxuexem chiqhue, dy cexydxer zeridqheeyijinir kuediw normaliw
yiqhue dides!.. Hawe Adighe pejxer, zyk’ zidmiqhaguivew dizede-apiquiw dize-
delajhewe dixueejhen xueey g’oxhuir! Adighexer ziry dimic’ew dichimitiwe, dy
“Adighe Txik’er” zeeth’aw, habik’e Adighebzer zaxuewe ttxijin xueey g’oxhuir!
Adighe pejxer dy Adighebzer ttxijinim teewixuawe fig’aag’ue dizedevqhalajhe!
Ttxinu dy txiqhaxer zir zim e-mail meesajk’e zexueedqhah’ifins. Habixem ya re-
daksiyonxer, ya format yetinxer ko-ordyne zidetc’iwe dizedelejhefins. Weram-
xem sloganxer g'ichitk'yy quideeyk’e dy jile uexuiqhuexer yi pek’e dqhag’uefin-
am. Weramxem sloganxer g’ichitk’yyxew didetinxer, zyk’ diryquiwe tlhaqhuin
xueey-am. Dizede-apiquiw dizedemilejheniwe zyk’ neqhuec’ zi amal dy-a-am!
Adighe pejxer dizedevqhalajhey, Adighebzemre Adighe Kuilturimre l'ejiniqham,
Adighe Jilery xeg’uedejiniqham g'eedivqhaqhal!.. 30.10.2017 YEMUZ Yilmez
.
.
. GYAWIR DIMIXHUIJIW ADIGHE JILEWE DIG’ANEJIFIN CHH’AK’E!..
.
Adighexem g’ittirawixuaxe ye de daqhawixuaxe newijh g’aag’uexewe de
g’itteet’ish’ajaxe xame ziguerxem ha ya organyzasyonxer, habi hatk’e de
dideeyxew dif’emic’iw, Adighe Jiler c’exiw dig’awiciwe, munafiq txemitiw
dizepqiric’ejin xueeys! Adighexem dy chh’axem g’aaryg’ue belih’xer nexh
mac’e dqhaxhuifin chh’ak’e, xamexemre habixem ya dare dy ts’ixuxemre,
dy jile problemxem ya winafexer yadqhac’in xueey-am! Adighexem dy jile
problemxem ya winafexer; xame ts’ixuxer, xamexem ya dare dy ts’ixuxer
g’itxemitxew, Adighe pejxem de tc’ijin xueeys!..
.
Adighe Jilem; dy bzemre dy kuilturimre dy txidemre, dy jile txik'e system
zaque "Adighe Txik'er" daxemk'e ttxiwre daxe – daxewe zeedmih’axeme,
xhuin xuedew dizedemilajheme, yigyiry dy chh'axem neqhuec’ belih' age
g'aaryg'uens!..
.
Adighexer; nec’iw dipsalhew dichimitiw, münafiqxem zyk’ damida-uexew,
haxer zexedmiqhah’axew zerijilek’e c’exiw dizepqiric’ejiw dizedelajhewe
dixueejhen xueey g’oxhuir, gyawir dimixhuijiw Adighe Jilewe dig’anejifin
chh’ak’e!.. 28.08.2018 YEMUZ Yilmez
.
.
Npc’ – 20: K’ELHIDQHAG’UEN XUEEY LHEBAQUEXER TXUEKYINU P’ERE?!.
.
. “Adighe Txik’er” daxer, dy kyitapxemy dy txiqha kec’xemy g’ichit-uetas.
. “Adighe Txik’er” Adighexem yats’ixu, yac’e, zirah’a xhua newijh; yape gyic’e
“Adighebzem yi Txik’e Qhuazer,” habi g’ik’elhig’uewe “Adighebzer G’izerixhuir
(Adighebzem yi Grameerir)” witikuim g’ytlhh’an xueey g’axhuinus. Habi chiqhue
zi Adighebze C’eniqhalejh Komisyonim; “Adighe Txik’er” daxemk’e “Adighebze
Psalhalher” yiqhah’aziriwe witikuim g’irylhh’an xueey g’axhuinus. Ha txiqhalhxer
c’exiw dqhah’azirxew, tireedqhaadzexew Adighexem c’exiw yalhedqha-asxeme,
habixem yadqhats’ixuxew yadqhaac’exeme, Adighebzer “zeeh’aqhuaf’e” g’adqha-
xhua xhuinus.
. Yape gyic’e “Adighe Txik’er” Adighexem c’exiw yaxuinedqhasin, yadqhats’i-
xuin, yadqhac’en, har habixem zareedqhah’an xueey g’oxhuir. Har dqhazec’efin
chh’ak’e “Adighe Txik’er” duneeyim deney chipsew Adighexem yaxuinedqhasin,
habixem yalhedqha-asin, yadqhats’ixuin, yadqhac’en xueey g’oxhuir.
. Adighe Txik’er dy ts’ixuxem nexh tinciw yadqhac’efin chh’ak’e, psalhexer jizi-
axem ya maqxer zexedyqhaxiwe, ha maqxem ya txik’exery g’yqhalhaqhuiwe; Adi-
ghebzek’e, Tirkuibzek’e, Iarapibzek’e, Yngyilyzibzek’e psalhemaqk’ey g’azi-uate
vyde-o fylimxer teetxiw witikuim g’ytlhh’afins. Ha fylimxer dy web sytexem xetlh-
h’afins, e-mail mesajke duneeyim deney chipsew Adighexem yaxuinedqhasifins.
Ha uexuiqhuexer qhazec’enir kuediw mixuyms.
. Adighe Txik’er dy psewik’exem xetlhh’afin chh’ak’e, Adighebzek’e txawe yn-
ternet gazetexer g’idedqhak’ifins. Adighexem daxere – yeg’uire g’axhu ya txiqha-
xer ha ynternet gazetexem chittifins. Haxery qhazec’enir kuediw mixuyms.
. Adighe pcinalhexem qiymet wineey yattin xueey g’oxhuir. Adighe pcinalhe c’e-
niqhalejhxem, Adighe pcinalhexem ya notexer zaxuexew yatxiwe witikuim g’iralh-
h’anuxewe doguiqhar. Haxery qhazec’enir kuediw mixuyms.
. Yichh’am chijit-aaxer chidqhazac’exem chiqhue; zi lheniquek’e Adighe Kuiltur
uinsurxer mig’uedij gyic’e zixueth’asijiwe, haxer Adighebzek’e zaxuexew ttxijiwe
witikuim g’ytlhh’an xueey g’oxhuir. Yape gyic’e tinc g’axhuxer (weredxer, qhibze-
xer, psalhejhxer, psisexer…) ttxifins. K’elhig’uew nexh guiqhu g’axhuxer (Adighe
Ueri-uatejxer, Adighe Txider…) ttxiwe dixueejhefins. Haxery kuediw uexuiqhue
mixuymxes.
. G’iteedqhazejime; “Adighe Txik’er” daxer yi g’axhuiniqhar yiryquiry witikuim
g’yh’aas. Yigyi, zerijilek’e har g’aatchtew zeeth’awe dixueejhen, dip’ac’ew Adighe
Kuilturir habik’e ttxijin xueey g’oxhuir!..
. Adighebzer zeeyincew g’adqhanen xueey-am! Habi hatk’e Adighexer dimiguive-
me yik’y t’eg’u dip’ac’eme nexhif’ xhuinus. Xeg’uedejiniqhar, Adighexem dy bjem
g’iteewi-awe xueejhas! “Amal xhuifinu ziguerexer c’exiw fimic’eme, Adighexer xe-
g’uedejik’e eeyiwe fixeg’uedejinus!..” g’idjee-ar!
. Harasy; yichh’am g’ichit-ueta dy jile uexuiqhuexer chidqhazec’enu maxuexer
xueejhenu diguiqhawe, “K’elhidqhag’uen xueey lhebaquexer txuekyinu p’ere?!.”
jido-ar. 2017 Qha. YEMUZ Yilmez
.
.
Npc’ – 21: ADIGHE JILEM, DETXENE PSEWIK’ER XYXINU P’ERE?!.
.
Adighe Jilem
alternatyfince
yi jile txik’e system zaque
“Adighe Txik’er” g’azichtew
zeezih’a, ya binxemy
g’iraqhaachtew zeeziqhah’a
Adighexer, xeg’uedejiniqham
g’eelinuxes!
Haxer ha ya jile qhogu zaxuem
teemik’xew yiryg’uexeme,
ya hadecxue – hanecxuexer
cexyd zateexhuih’aa
nesip’e lhap’e dide xuytiniqhamre
ya xeku daxem chizexuesijinimre
lhe-asifinuxes!..
.
Hawe ha ya jile uexuiqhuexer
zimiqhazac’e Adighexer;
zadepsew jilexem
yaxetg’uih’ijxew,
yeezixery, ya binxery,
g’aac’exhuenu ya c’eblexery,
zadepsew jilexem
yaxuepchil’xew psewijinuxes.
.
Ha psewik’yt’im ya zixezir
xezixinuxer,
dy lhexhanem chipsew
Adighexerras!..
.
2017 Qha. YEMUZ Yilmez
.
.
. KUEDIW MIXUYMIW ZI GUI LHITENIQHA:
. Alternatyfince dy jile txik’e system zaque “Adighe Txik’er” daxer, yjazet pemip-
lhexew ya winexem chizerah’axew xueejhenu Adighexem; har ya nibjhic’exem yara-
qhac’a newijh, ha uexuiqhuem k’elhig’uewe; Adighe Txibzemre Adighe Kuilturimre,
Adighe Txibzemre Adighe Txidemre, Adighe Txibzemre C’eniqhaxemre, zi lhenique-
k’ey Adighebzemre Quir-animre zeraqhaqhuetin chh’ak’e yelejhxewe xueejhexeme,
kuediw zaxuere f’ire yac’a xhuinus! Xamexem ya yjazetxem dapeplhewe dy zemanir
yadqhadiqhuime, habixem c’ex didew daxetg’uih’ijinus! 04.04.2018 YEMUZ Yilmez
.
.
Npc’ – 22: ADIGHE HANE – HADEXE, FE SINIVOGER!..
.
. “Slav Txik’er,” Adighebzem zyk’ yeg’u g’axhuir-am. Habi yilhes 80 lhandere
Adighebzer yimiqhabawew yeeth’aler, hapxudyz yilhes lhanderey Adighexery
deeqhah’awleeyir! Har, yigyi Adighebzer yiqhal’enim nesas!.. Dy sabyyxemre
dy nibjhic’exemre; Adighebzer, Adighe Kuilturir yachiqhuipchejxew xueejhas!
Neqhuec’iw jit-ame, Adighexem dy bjem xeg’uedejiniqhar c’exiw g’iteewi-awe
xueejhas! Adighexem; Adighebzer dqhapsewifin chh’ak’e pejiw sebep xhuinu
ziguerexer tc’ew, haxer witikuim g’ytlhh’aw, zerijilek’e haxer zeeth’aw dixuee-
mijheme, Adighexer “xeg’uedejik’e eeyiwe” xamexem daxeg’uedejinus!..
. Adighe Jiler xame jilexem daxamiqhag’uedejin chh’ak’e NEGUIME Core yi
alfaber chytxa 1840 qham g’ichic’edzaw yilhesychem c’yqhu zi zeman pc’on-
de, 60im nexhire nexhibe Adighe bzec’eniqhalejhxer zek’elhh’awijhxew zede-
lajhexery, Adighebzem yi txiqhaxer yegeqhuaf’e didere zeeh’aqhuaf’e didere
g’aziqhaxhu, Adighebzem yi daxaqhaxer “nerixue didewe” g’aziqhalhaqhuif,
alternatyfince dy jile txik’e system zaque g’axhu “Adighe Txik’er” zec’iqhuiw
(anonymiw) witikuim g’iraqhah’aas! Adighebzem; “Adighe Txik’er” systemim
g’ynemic’awe, habi yi txiqhaxer “yegeqhuaf’e didere zeeh’aqhuaf’e didere”
g’aziqhaxhu, Adighebzem yi daxaqhaxer g’aziqhalhaqhuif neqhuec’ zi txik’e
system yi-a-am. Adighebzem chh’ak’e nobe xekuim chizerah’a “Slav Txik’ery”
xetiw Adighebzer yiryttxin chh’ak’e nobem g’as zeeth’aniwe tekylyf g’itxuac’a
txik’e systemxem chich zimy Adighebzem yi txiqhaxer yiryquiw “yegeqhuaf’e-
re zeeh’aqhuaf’ere” g’yqhaxhuif-am. Zimy Adighebze daxem yi daxaqhaxer
g’yqhalhaqhuif-am. Zi A4 txilhimp’e napem yiz xuedyz g’axhu Adighebze zi
txiqhar, ha txik’e systemxem detxene ya zixezimk’ey ttxiw ha ttxa txiqhaxem
deeplhxeme, ha jit-aar zeripej didexer dy nexemk’e tlhaqhuinus. Harasy Adi-
ghexem alternatyfince dy jile txik’e system zaquer, “Adighe Txik’er” systemir
haras. Habi chh’ak’e zyk’ zidmiqhaguivew alternatyfince dy jile txik’e system
zaque g’axhu “Adighe Txik’er;” zerijilek’e g’aatchtew zeeth’awe dixueejheme,
Adighebze daxem c’exiw zig’ywijhijiwe xueejhenus! K’ec’iw jit-ajin xueeyime,
Adighe Txibze Cexydxem yalhxery xepchawe Adighe Taryxhim g’ichixhuiwe
witikuim g’yh’aa dy “Adighe Txik’er;” Adighebzem yi txiqhaxer “yegeqhuaf’e
didere zeeh’aqhuaf’e didere” g’aziqhaxhu, Adighebzem yi daxaqhaxer “neri-
xue didewe” g’aziqhalhaxhu, alternatyfince dy jile txik’e system zaques.
. Dy zemanim chipsew de Adighexem yigyi wazyfewe g’itteexuer; zimy, zi-
gueremy, zi organyzasyonim yi qararimy dipemiplhewe, Adighe Bzec’eniqha-
lejhxem zec’iqhuiw (anonymiw) witikuim g’iraqhah’aa alternatyfince dy jile txi-
k’e system zaque “Adighe Txik’er” zerijilek’e g’aatchtew zeeth’aw dixueejhen
zerixueeyirras, ha dy jile txik’e system zaquemk’e dy “Adighe Kuilturir” ttxijin
zerixueeyirras, ha dy jile txik’e systemimk’e dy winexem, dy sabyyxemre dy
nibjhic’exemre Adighebzer chadqhaagewe chadqhac’en zerixueeyirras! De
di-Adighewe chitime; zyk’ zidiwichexuiw dichimitiwe ha dy jile uexuiqhuexer
dqhazac’exew dixueejhen xueey g’oxhuir! Ha dy jile uexuiqhuexer dimiqha-
zac’exeme, Adighebzemre Adighe Kuilturimre c’exiw l’ejinuxes! Haxer dymi-
ajxeme, Adighexem f’i lhaqhuiniqha g’itxuenejinu-am, Qeeymet Maxuer g’a-
sixu jile xuytiniqha tlhaqhuijifinu-am! Xamexem daxuepchil’xew dipsewijinu-
xes!.. Dy c’eblexery, xamexem yaxuepchil’xew psewijinuxes!..
. Harasy Adighe Jilew dizerichi-ajinim pejiw dixueeyiwe chitime; zyk’ dipsa-
lhew dichimitiw, zy guiqhu tc’a alternatyfince dy jile txik’e system zaque “Adi-
ghe Txik’er” zerijilek’e zeeth’aw dixueejhewe dy jile qararir cheettinir yigyis!..
Habi chh’ak’e Adighexem; didimeey organyzasyonxem ya qararxem daxue-
nique-am. Adighexem ha dy jile qararir yigyi yedmitime; yawijhk’e “g’ag’uen
guiqhay” dy-ajifinu-am, “Adighe Jilewy” dig’anejifinu-am!..
. Adighe hane – hade lhap’exe! Fe dinifchoguiqhuir!.. Ha dy jile uexuiqhue
lhap’e didexem chh’ak’e fe hane – hade lhap’exem sinivoger, sinivolhe-uir!..
Nobem g’as Adighebze daxemre Adighe Kuiltur daxemre chh’ak’e g’anejinu
ziryk’ dimic’efiw dizerichitar, habi hatk’e yiryquins. Adighe Jiler, xekuijhim
chipsewxery diyasporem chipsewxery, habi hatk’e c’exiw dig’awicin xueeys!
“Adighe Txik’er” zeeth’awe dy winexem, dy sabyyxemre dy nibjhic’exemre,
th’amaxue g’as maxuychim seh’at t’urit’ xuedyz Adighebzem chadqhaageme,
habixem Adighebzer f’iwe yadqhac’efins! Harasy ha dy jile uexuiqhuer; zyk’
dimichh’axiwe, dimiguivewe, dy winexem chixueedqhajhen xueeys! Dy deers
notxer dy zixezxem dqhah’azira newijh haxer zymi-axem yettiwre dizede-api-
quifins. Deersxem ya vyde-o qayitxer teetxiw haxer ynternetim chittifins. Ha
deers fylimxer dijital witikuimy qayit chitc’ifins. Ha dy jile uexuiqhue daxe qo-
mir, pare kued dimiqhaxhaarjiwe dqhazec’efinus!..
. Harasy g’iteezqhazejiwe fe dy hane – hadexem sinivoger, sinivolhe-uir!..
Fig’aag’ue Adighebzemre Adighe Kuilturimre divqhaqhapsew! Adighebze
daxemre Adighe Kuiltur daxemre dqhapsewijifin chh’ak’e zerijilek’e tc’en
xueey g’axhu dy jile uexuiqhuexer tinc didexew haxer yichh’am naxuewe
g’ichit-uetas! De Adighexery g’itc’exhue dy binxery, haxem g’aac’exhueji-
nuxery; Adighexew zeripsewijifinxem pejiw dixueeyiw chitime, zyk’ dimi-
guivewe, ha dy jile uexuiqhuexer zerijilek’e c’ex didew dqhazec’en xueey
g’oxhuir!.. 30.06.2018 YEMUZ Yilmez
.
.
Npc’ – 23: ADIGHE NIBJHIC’E LHAP’EXE, FE SINIVOGER!..
.
. Adighe Jilem Adighebzemre Adighe Kuilturimre dizery-ajinim, haxer zerip-
sewijinxem, fe dy Adighe Nibjhic’exem fixueeyijiwe chitime, xet sity jiree-a,
zyk’ zimy fipemiplhewe, zimy zeevmiqhaqhaguivewe, alternatyfince dy jile
txik’e system zaque “Adighe Txik’er” zeefh’awe fixueejhen xueey g’oxhuir!..
Har; fe dy Adighe Nibjhic’exem, fimiguivew vqhazec’en xueey g’axhu dy jile
uexuiqhue lhap’e dides! Xhuin qararir yeftiw ha dy jile uexuiqhue lhap’e dider
vqhazac’exew fixueejheme, Adighebzemre Adighe Kuilturimre dy zemanimy
g’ag’uenu zemanxemy chipsewijifinuxes! Adighe Jiler; xame jilexem yaxemi-
g’uedejiw Adighe Jilew psewijifinus! Fe dy Adighe Nibjhic’exem hapxuedew
fimic’ime, Adighebzemre Adighe Kuilturimre c’exiw l’ejinuxes! Adighe Jilery
zadepsew xame jilexem yaxetg’uih’ijinus!..
. Adighe Jilem yi g’ag’uenim ha yi qarar mixuym dider yezitinur, fe Adighe
Nibjhic’exerras!.. Ha fy qararir; Adighe Jilem yi g’ag’uenim chh’ak’e kuediw
mixuymiw zi qarar xhuinus! Ye Adighe Jiler duneeyim chichi-awe zerichipse-
wijinir xefxinure, alternatyfince dy jile txik’e system zaque “Adighe Txik’er”
g’aaftew zeefh’awe, habik’e filajhexewe fixueejhenus! Ye xamexem zag’eev-
qhaqhaapts’ew zavqhaqhah’awleeyiw, Adighebzemre Adighe Kuilturimre zeri-
l’ejinxemk’e, Adighe Jiler xame jilexem zeraxeg’uedejinimk’e harazi fixhuiwe,
Adighebzemre Adighe Jilemre chh’ak’e ziryk’ fimic’ew, fimiguizavew, fy maq-
xer g’yvmiqhak’iw, ziviwichexuawe, xeg’uedejiniry qaabil fc’awe, chh’a zaque
psewiniqhaxem ya wijh fytxew xamexem faxeg’uedejinus! Ha psewik’yt’im ya
zixezir xezixinur feras! Adighe Jilem yi g’ag’uenim chh’ak’e fe Adighe Nibjhi-
c’exem yeftinu ha fy qarar mixuym didem, “yawijhk’e” zi zeman yi-aj-am! Adi-
ghexem hapxuede “zi zeman” g’itxueneja-am! Habi chh’ak’e fy qarar mixuym
dider fimiguivewe yigyi yeftin xueey g’oxhuir! Adighebzemre Adighe Kuilturim-
re, fe dy Adighe Nibjhic’exer yigyi zeey faxuemixhuijime, yawijhk’e, zerijilek’e
“zi g’ag’uen guiqhay” dy-ajifinu-am! Har, fe dy Adighe Nibjhic’exem fyguxem
zyk’ yivqhak’in xueey-am!.. ADIGHE JILEW DIPSEWIJINU? H’AMERE XA-
MEXEM DAXEG’UEDEJINU? Ha yi t’um zir yigyi xefxin xueeys! Yawijhk’e
yeftin xueey g’axhuinu Jile Qarar dy-ajinu-am!..
. Adighexem; Adighebzer zeripsewifinim teewixuawe sebep xhuinu ziguere-
xer dimic’ewe, qha kued nec’iw bledqhak’as! Hapxuedew Adighebzemre Adi-
ghe Kuilturimre deeplhiwre kued xedqhac’as! Habixem chh’ak’e, Adighexem
dy sabyyxemre dy nibjhic’exemre “Adighebzer” yachiqhuipchejiwe xueejhas!
Zerijilek’e ziguerexer dimic’eme, Adighexer xeg’uedijik’e eey didew dixeg’ue-
dejinus! Ha xeg’uedejiniqhar, Adighexem dawere dqhawive-afinu?!! Dawere
di-Adighew dipsewijifinu? Haxer tlhek'ifin chh’ak’e; Adighexer dizeriwibidiw,
zeqhuisere zire dixhuijifin xueeys!.. K’ec’iwe jit-ame; Adighexer c’exiw dizep-
qiric’ew dixueejhen xueey g’oxhuir!.. Yape gyic’e “Adighe Txik’er” zeeth’aw,
habik’e, “Adighe Kuilturir” zaxuew ttxijin xueey g’oxhuir!.. Alternatyfince ha
dy jile txik’e system zaque “Adighe Txik’er” zeeth’aw dy winexem, dy sabyy-
xemre dy nibjhic’exemre, Adighebzemre Adighe Kuilturimre chadqhaagewe
chadqhac’en xueeys! K’elhig’uewe eekonomiky dy lejheniqhaxer xueedqha-
jhen, haxer ya qhogu zaxuem teedqhuiven xueeys. Adighe Kuilturk’e, eeko-
nomyk’e zig’adiwijhijiwe dixueejha newijh, politiky dy lejheniqhaxery xueed-
qhajhen xueey g’axhuinus! Adighe Kuilturk’e, eekonomyk’e yiryquiw zig’adi-
miwijhijawe politiky lejheniqhaxem dixeh’anim mainewe g’yk’ir, “xamexem
tinc didewe pchil’ dazerixuexhuijinir” haras!..
. Dy jile uexuiqhuexem kezuxer ya-as! Yape dide dizelejhin xueeyir Adighe
Kuilturir haras. Habi yi chipe xueejhap’er Adighebzem yi txik’e system uexui-
qhuer haras. Adighebzem yi txik’e systemir; psi yejexim xuedew zeeth’afiwe,
Adighebzem yeg’u dide xhuin xueeys, Adighebzem yi txiqhaxer yegeqhuaf’e
didere zeeh’aqhuaf’e didere g’yqhaxhuifin xueeys, Adighebzem yi daxaqha-
xery “nerixue didew” g’yqhalhaqhuifin xueeys! Haxer psory ziqhazac’a “Adi-
ghe Txik’er,” alternatyfince dy jile txik’e system zaques!
. Yichh’am g’ichit-ueta sebepxem chh'ak'e Adighe Nibjhic’exem habi hatk’e
xamexem zag’eevmiqhaqhaapts’eme; ferk’e, fy g’ag’uenimk’e, fy binxemy ya
g’ag’uenimk’e kuediw f’i xhuins!.. Yigyiry xamexem zag’eevqhaqhaapts’eme;
yawijhk’e kuediw fic’eeqhuejins!.. Adighe Nibjhic’exer, c’exiw fig’awiciw dy
jile uexuiqhue lhap’exer c’exiw vqhazac’exewe fixueejhen xueey g’oxhuir!..
. Yichh’am g’ichit-ueta sebepxem chh'ak'e, Adighe Nibjhic’exem sinivoger!
Fe dy Adighe Nibjhic’exer; zimy fipemiplhewe, zimy zeevmiqhaqhaguivewe,
“Adighe Txik'er” daxer c’exiw g’aaftew zeefh'awe fixueejhen xueey g’oxhuir!
“Adighe Txik'er” Adighexem yalhevqha-asiw, yavqhats’ixuiw, yavqhaac’eme,
Adighe Txik'er daxemk’e fy wered daxexemre fy wise daxexemre ftxiwre ya
meqaame daxexemk’e habixem fag’eegexeme, hapxuedew Adighebzemre
Adighe Kuilturimre Adighe Chenimre Adighe Xabze Zaxuexemre zeey faxue-
xhuijxeme; Adighebzemre Adighe Kuilturimre l'ejiniqham, Adighe Jiler xeg’ue-
dejiniqham g'eevqhala xhuinus!..
. Adighe Nibjhic’e Lhap’exem zerijilek’e dinifchoguiqhuir!..
30.06.2018 YEMUZ Yilmez
.
.
Npc’ – 24: ADIGHE NIBJHIC’EXEM DINIFCHOGUIQHUIR!..
.
. ADIGHE NIBJHIC’EXEM DINIFCHOGUIQHUIR!..
.
. Duneeyim teet bzexem psoguemy diyalekyt kued ya-as. Hawe “Jile (Myllet)”
xhuijifa lhepqxer; ya bzexem ya diyalekyt zerizxemk’e zeguiri-uejif lhepqxers.
Zeguiri-uexew “zi” xhuijif lhepqxers, “Jile (Myllet)” xhuijifxer! Har zimiqhazec’ef
lhepqxer; habixem sity jira-a, neqhuec’ lhepqxem xotg’uih’ijxer!.. Habi g’ynemi-
c’awe zi lhepqir “Jile (Myllet)” xhuijifin chh’ak’e ha lhepqim; alternatyfincewe zi
jile txik’e system zaque yi-awe ha yi jile txik’e system zaquer zeryh’an xueeys,
har “jile xuyt” g’axhuijifin chh’ak’e!.. “Jile (Myllet)” mixhuijifa lhepqir, xeg’uedeji-
niqham g’eelijifinu-am! Haxer zaxuew g’idguirimi-uew, Adighexer “Jile (Myllet)”
dixhuijifinu-am! Adighe Txibze Cexydxem yalhxer xepchaw g’axhuiw witikuim
g’yh’aa alternatyfince dy jile txik’e system zaque “Adighe Txik’er,” Adighexem
zerijilek’e g’aatchtew zeeth’awe dixueejhen, dip’ac’ewe Adighe Kuiltur daxer
habik’e ttxijin, alternatyfince ha dy jile txik’e system zaquemk’e dy winexemre
dy yegyap’e wineeyxemre, dy sabyyxemre dy nibjhic’exemre, Adighebzemre
Adighe Kuilturimre chadqhaagewe chadqhac’en xueey g’oxhuir. Harasy fe dy
Adighe Nibjhic’exem; “Adighe Txik’er” wibqhuawe g’azi-uate ha dy txiqhaxem
fixeplhew “Adighe Txik’er” c’exiwe zevqhac’en, har, dy ts’ixuiw xhuam psomy
psinc’e didewe yavqhac’en xueey g’oxhuir. Alternatyfince dy jile txik’e system
zaque dy “Adighe Txik’er” Adighe Nibjhic’exem c’exiw zeefh’awe fixueejheme,
fy wered, fy wisexer habik’e ftxiwe haxem ya meqaamexemk’e fag’eegexeme,
“Adighe Txik’er” zeefh’awe Adighe Kuilturim fiteelejhih’ime, sitiry ha txik’emk’e
ftxiwre Adighebzemy firylajheme; Adighebzemre Adighe Kuilturimre duneeyir
chitixu xexhuexewre psewifinuxes!.. Fe dy nibjhic’exem hapxuedew h’areket
fc’ime, Adighexer xeg’uedejiniqham dig’eelifinus! Adighe Nibjhic’exem; ha dy
jile uexuiqhuexer fimiqhaguivew c’exiw vqhazec’enuxewe dinifchoguiqhuir!..
30.10.2017 YEMUZ Yilmez
.
.
. XASE
.
. …
.
Zek’e qaaruxer ya mac’es,
Zek’e mig’uate ya uexu... (!?.)
Haras ya nepsxer yalhec’iw
Guimac’e c’exhuxer pselhexu.
.
Yit’aney xax-am ya guiqha
Muradimy, har guape pchoxhu.
Teezicefiny ya lhaqhue
Habixem yadibolhaqhu:
.
Har, zerachap’irs habixem
Ya guic’em hanedelhxuibzer.
Har, zeraxetirs habixem
Yigyiry ya Adighepser...
.
. BYTSU Anatole
.
.
Npc’ – 25: ADIGHE WERED GUEREXER
.
“Wy Kuec’im Sichiqhajeey!” weredim dyguxer yeeqhak’ezizir!..
.
WY KUEC’IM SICHIQHAJEEY!
.
“Qhogu jije sig’yk’iry nobe
We h’ac’ew sig’ipxueg’uas! (2)”
“Zi apl’e g’izecek’ zaquey
Zi wipc’ey wig’izemiwipc’! (2)”
.
YI G’ITEEQHAZEJIR:
Hade xekuijhiw Qafqasiw,
We sy pse, we sy duneey!
Xame c’igu sicheezecasy
Wy kuec’im sichiqhajeey!
.
“Mi syguim xelhxer yigyipstu
Guimaxew g’ipxues-uetens! (2)”
“Sy jhe g’uets’ chapxa guipsisexer
T’eg’u – t’eg’uiw g’ipxues-uetens! (2)”
.
YI G’ITEEQHAZEJIR:
Hade xekuijhiw Qafqasiw,
We sy pse, we sy duneey!
Xame c’igu sicheezecasy
Wy kuec’im sichiqhajeey!
.
“G’isxuefh’y zi c’ag’ue f’its’e,
Cxe-aniw teep’en g’isxuefc’! (2)”
“Wipc’encew Uachh’amaxuejhimy
Sy c’ibir yezivqhaqhac’! (2)”
.
YI G’ITEEQHAZEJIR:
Hade xekuijhiw Qafqasiw,
We sy pse, we sy duneey!
Xame c’igu sicheezecasy
Wy kuec’im sichiqhajeey!
.
“Qhogu hane lhaghem teetaxem
Ya weredim g’ic’ede-uik’! (2)”
“Zeeyincew g’ana wy binxemy
Wy bqhaafe xuize-uixij! (2)”
.
YI G’ITEEQHAZEJIR: (t’o)
Hade xekuijhiw Qafqasiw,
We sy pse, we sy duneey!
Xame c’igu sicheezecasy
Wy kuec’im sichiqhajeey!
.
“Adighe Txik’er” daxemk’e; Adighebzer ttxiwre habi dirylajheme,
dirypsalhewre har zeeth’ame, dy weredxer ttxiwre ya meqaame
daxexemk’e habixem dag’eegeme, Adighebze daxer xexhuewre
psewifinus! Hawe dy kuilturir zixuemicekyim; dy wered guerexer
ya psalhexem ya kezuxer ziteequitaxewe g’aareeqhaager!.. Har,
zi ts’ixuincaqhacxues! “Wy Kuec’im Sichiqhajeey!” weredimy ha
leeyir yireeqhaxir! Halih’im; habi, ha yic’exer xuyqhaqhuinu-am!
.
.
“Adighe Nise” wered daxer, duneeyir chitixu divqhaqhapsew!..
.
. ADIGHE NISE
.
Adighe pcinem c’iguir g’ipegeme
Woyre, nise yidoce!
Bje-uipe geguim quajer zexyceme,
Xhuexhuibjhe wiser psem zexydzijime,
Adighe nise wine yidocere
Woyre, nise yidoce!
.
YI G’ITEEQHAZEJIR:
Yeey jy, Adighe lhaxe
Yeey jy, dy xabze daxe
Daryy achh’axu, qaame apchexu
Ne f’its’e nexu, gegu wimipsexu
Adighe nise wine yidocere
Woyre, nise yidoce!
.
H’azir uipexuiw dy chawe wardexem
Woyre, nise yidoce!
Dy lhepq guiric’er ya werydademe,
Diqhar zexhuapser ya dicheyideme,
Adighe nise wine yidocere
Woyre, nise yidoce!
.
YI G’ITEEQHAZEJIR:
Yeey jy, Adighe lhaxe
Yeey jy, dy xabze daxe
Daryy achh’axu, qaame apchexu
Ne f’its’e nexu, gegu wimipsexu
Adighe nise wine yidocere
Woyre, nise yidoce!
.
Qhaatxem yi daxer weram g’idyh’ame
Woyre, nise yidoce!
Bjhih’am yi bevir jheguim g’idylhh’ame,
G’aalhxua mazec’er yi nemis chipqame,
Adighe nise wine yidocere
Woyre, nise yidoce!
.
YI G’ITEEQHAZEJIR:
Yeey jy, Adighe lhaxe
Yeey jy, dy xabze daxe
Daryy achh’axu, qaame apchexu
Ne f’its’e nexu, gegu wimipsexu
Adighe nise wine yidocere
Woyre, nise yidoce!
.
Yi fowijh mater dade yiquiteme
Woyre, nise yidoce!
Pceplhife uipem xuah’ir fowichh’ame,
F’iqhue g’eepxhixir wecxiw g’itteecxeme,
Adighe nise wine yidocere
Woyre, nise yidoce!
.
YI G’ITEEQHAZEJIR: (t’o)
Yeey jy, Adighe lhaxe
Yeey jy, dy xabze daxe
Daryy achh’axu, qaame apchexu
Ne f’its’e nexu, gegu wimipsexu
Adighe nise wine yidocere
Woyre, nise yidoce!
.
Adighe Kuilturir zixuemicekyim; “Adighe Nise” wered daxemy yi
psalhexem ya kezuxer zeteequitawe g’aareeqhaager! Ha leeyir
ha weredimy yireeqhaxir! Halih’ Lhap’em; ha ts’ixuincaqhacxuer,
g’idezic’il’em xuyqhaqhuinu-am! Har, dery xuedqhaqhuijinu-am!
.
.
“Hadejh Lhaxew Qaberdeey” qhibzem dyguxer yeeqhatg’uir!..
.
HADEJH LHAXEW QABERDEEY!
.
Uachh’amaxue wesiw teelhim,
Jecy maxuey nepsxer c’oj!
C’im yi binxer g’yquih’aasy
Maqh haxer yamic’ew yec!
.
YI G’ITEEQHAZEJIR:
Sit dy lajhe, dy xekuijhir
Dimilhaqhuiwre dol’ej!
Dinecej wy deej nexh psinc’ew
Hadejh lhaxew Qaberdeey!
.
Uachh’amaxue dimilhaqhuimy
Ya nexh daxew dy negu c’et-s!
C’ip’e jijem dichipsewimy,
Diroguicxue, har dy xekus!
.
YI G’ITEEQHAZEJIR:
Sit dy lajhe, dy xekuijhir
Dimilhaqhuiwre dol’ej!
Dinecej wy deej nexh psinc’ew
Hadejh lhaxew Qaberdeey!
.
Dy hane – hadew dy xekuijhir,
Dy nexhijhxer dymi-aj!
C’ip’e jijem dig’aminew
Diwirybin-a dinecej!
.
YI G’ITEEQHAZEJIR: (t'o)
Sit dy lajhe, dy xekuijhir
Dimilhaqhuiwre dol’ej!
Dinecej wy deej nexh psinc’ew
Hadejh lhaxew Qaberdeey!
.
Dy Adighe Kuilturir zixuemicekyim; “Hadejh Lhaxew Qaberdeey”
qhibzem yi psalhexem ya kezuxery zeteequitawe g’ireeqhaager!
Ha leeyicxuer ha qhibzemy yireeqhaxir!.. Ha ts’ixuincaqhacxuer
g’idezic’il’em, Halih’ Lhap’em, har zyk’ xuyqhaqhuinu-am! Dery,
habi har zyk’ xuedqhaqhuijinu-am!.. 11.01.2018 YEMUZ Yilmez
.
.
“Sy Nane Daxe” weredir, duneeyir chitixu divqhaqhapsew!..
.
. SY NANE DAXE!
.
Dy psixhuem sic’ede-uik’ime
Wy maqir chizexizoxir!
Biribime jighxem ya pc’acher
Wer papc’e g’izo-uichache!
.
YI G’ITEEQHAZEJIR:
Sy nane sy nane daxe,
Duneeyiry sxuiboqhadaxe!
Nasipir we g’izibot,
Duneeyiry we sxuixepxay!
Wory wory wory ra,
Wory wory wory ra!
Sy nane daxe sy nane sy nane
Sy nane daxe sy nane diche!
.
Vaqhuexem wixizolhaqhue
Dy guibqham we wizolhaqhue!
Wy jhawe sic’et zepitiw
Wy ner g’isteeboqhaaplhe
.
YI G’ITEEQHAZEJIR:
Sy nane sy nane daxe,
Duneeyiry sxuiboqhadaxe!
Nasipir we g’izibot,
Duneeyiry we sxuixepxay!
Wory wory wory ra,
Wory wory wory ra!
Sy nane daxe sy nane sy nane
Sy nane daxe sy nane diche!
.
Guic’e qhuineqhu we wy-am
Ts’ixuibem zicheewizenc’ir!
Daxaqhaw we wyguim yilhim
Duneeyiry g’isxueeqhadaxe
.
YI G’ITEEQHAZEJIR:
Sy nane sy nane daxe,
Duneeyiry sxuiboqhadaxe!
Nasipir we g’izibot,
Duneeyiry we sxuixepxay!
Wory wory wory ra,
Wory wory wory ra!
Sy nane daxe sy nane sy nane
Sy nane daxe sy nane diche!
.
De dy-ar sit chiqhuey chiplhaqhuk’e
Ser papc’e sxuiboqhafache!
Mac’ere syguir wizame
Woc’e wy psem wo-ajir!
.
YI G’ITEEQHAZEJIR:
Sy nane sy nane daxe,
Duneeyiry sxuiboqhadaxe!
Nasipir we g’izibot,
Duneeyiry we sxuixepxay!
“Wory wory wory ra,
Wory wory wory ra!
Sy nane daxe sy nane sy nane
Sy nane daxe sy nane diche! (2)”
.
Sy nane daxe sy nane sy nane
Sy nane daxe sy nane diche!
.
.
. SE SY DUNEEY
.
Se we wizerislhaqhuire wy maf’em se seesir,
Soqhiry sowik’ite, simiqhsy sizegowid!
Mi duneeyijhicxuem jaqhueqhu chizykueds, sy daxek’eey,
Yeey miqhue siwinexhuija miqhuey se!
.
Sy ci qhuejh ts’ig’uiry k’ebdzk’ere soqhatxhuer,
Wy lhaqhuiniqhamy syqhatxhua miqhuey se!
Jaqhueqhu zy mac’em sitiw yi nasip, sy daxek’eey,
Sy guichh’ar g’iteebegha miqhuey se!
.
Mo dy uachh’ajhimy diqhar k’ereedzery,
Sygu g’ichirydzek’e maf’er g’isc’one miqhue se!
Lhaqhuiniqha maf’er sitiw qaaruwif’et, sy daxek’eey,
Yajhe sixhuiry silhelheja miqhuey se!
.
Mo diqha bzyyxery nem g’ic’ogyaguery,
Geguim wig’ixeh’ame mi sy guir sxuemiwibidij!
Lhaqhuiniqha chexuir naxue g’isf’exhuinus, sy daxek’eey,
Yeey miqhue sxuemicekyijinu miqhuey se!
.
Qhaatxem yi daxaqham ts’ixuipser deeh’axir,
Se sy pser dezih’axar, jaqhueqhuxem sf’aqhag’ueday!
“Sizeguemiwdipew ze sinip-uiplhejtem, sy daxek’eey,
Duneey k’if’ir nexu g’ischixhuinu miqhuet se! ( 2 )”
.
. Ziwisar : QUICHH’A Doqhan
.
.
Ya Rabbyy! Adighexem; dy jile qhogu zaxuem diryg’uefiniwe nasip txuec’!
.
GUIMQAALE WEREDIR
.
WEZI Muratk’e zeger marje!
C’ale f’its’e queqhu-a woy?!.
Ci qhuirim teesiry woy marje!
Qhuise pxuexhuin-a woy?!.
.
Wy ci pexuijhiry woy marje!
Zeripxec’ibqhue woy!
Guimqaale guibqhamy woy marje!
Murat chozawe woy!
.
We wy nibjheqhuxery woy marje!
G’izeroqhaachte woy!
C’ilher g’amichtewre woy marje!
Murat g’achten-am woy!
.
Teet prystafiry woy marje!
Murat k’elhopxhue woy!
Bghi pxhuante bidemy woy marje!
Murat doh’ajir woy!
.
We mequmecic’exem woy marje!
Vi c’oqhac’ejire woy?!.
“We wy jaqhueqhuxery woy marje!
Jeeyimy g’ipxuosk’er woy! (2)”
.
.
JENOSYDICXUE g'idac'il'ery dy jilem kued didek'e yi nexhiber zetirawik'as!..
Har de g’idezic’il’axem, duneeyit’imy dy h’aqxer yachixuedqhaqhuijinu-am!..
.
YISTAMBILIM DACE MIQHUERY DE!..
.
Wo sy hadejh pc’ant’e guichem
Ciguir chizec’ac’e,
Sy guic’er g’ichytxhiwre
Xekuir saqhabghine,
Wo wo wo ry ra,
Yistambilim dace miqhuery de!
Yistambilim dace miqhuery de!
.
Wo Yistambil qhogu guichery
Weey wineceg’aacey,
Sy qaceniw daxery
Jilem g’ixeznawe,
Wo wo wo ry ra,
Yistambilim dace miqhuery de!
Yistambilim dace miqhuery de!
.
Wo sy cipxhu nexhic’e guicher
Zerichh’ats barynesy,
Dy deey zeribiniwre
Se g’isk’eric’awe,
Wo wo wo ry ra,
Yistambilim dace miqhuery de!
Yistambilim dace miqhuery de!
.
Adighe beyraq guichery,
Weey jhibqham zereeh’a!
Dy deej ya xhabarxery
Xet de g’itxuyh’inu?!.
Wo wo wo ry ra,
Yistambilim dace miqhuery de!
Yistambilim dace miqhuery de!
.
XEKUIM DICHIRAXUIM ADIGHEXER ZETIRIZAWIK’A C’IK’EXER
ZILHAQHUIW ZIPSEWA ZI ADIGHEL’IM HAXER G’IZERY-UATER:
.
FIG’ADA-UE TS’IXUXE!
.
Fig’ada-ue ts’ixuxe!
Fig’ada-ue psory!
Psalher Qafqas quircijhxers:
Yamic’ejim xeh’aa uexhuiqhues,
Zeman pcaqhuem c’yxhuima guawes,
Nobe fyguim g’adqhak’ijinur!..
.
Se ha maxuem q’uih’ teedzap’em
Sig’i-uik’iry sig’eejhas!
Que yechanem sig’asawe
Zi cu g’aag’uew g’isxuezas!
.
Jhak’em nepsir g’ichipitg’uim
Selam tiqhuer yiroh’alhe.
Sig’oguibjhiry “l’i yi lhepqim”
Jis-aw c’alem sixuoxhuic’e!
.
“Zi lhebaques we wy nepsir,
Plhaqhuijinum g’ipxuenejir!”
Jy-aw cumy sy lhewijhir
Yi qhogu hanew c’epxhuejas.
.
Se g’izokyir ha lhebaquer,
Bqhuenc’aqh guerim siroh’al’e!
L’awe chilhir c’eeqhu cheniquem!
L’ewe chilhir habi xiwibjem
Zi chytxu xhuiniw g’ic’ek’ins!
.
Zy gyanebqhar fic’a hanem
Yi ner g’aaplhew pser chynas!
Zy psem yege yi sabyyiry,
Zeca bqhaafem c’eqhuelhh’aas!
.
Nasipincew g’aalhxua ts’ig’uir
Cxeniw xueeysy xok’yyik’!
Zy pse pitxem har zexaxiry
Plhaqhuiw yaguir g’owizik’!
.
T’eg’u che-uijiry awa diqham
Yi ne ts’ig’uxer c’ylhefas!
Sery c’ag’uer zihanezequem
H’adeteepxhue yaxuesc’as!
.
Cum jy-aawe se sy nepsir,
C’ag’uem teetiw slhaqhuijas!
Mys habdeejim sywvik’iry
Se th’alhane bidew sc’as:
.
G’izeda-uer, aqil zy-ar,
Mi uexu bzagem g’eezqhaliniw
Yngyilyzimy Tirku pachtih’imy
Sy xeku daxer chisxhuimeniw!
.
Yemine wizir zixeh’apawe
Ziteeg’uedejir Tirkuim nesaxers!
Ya nexhibyt’ir xir g’awquibeeyiry
H’ap’ats’e uisiw xeg’uedejaxes!
.
G’aneja t’eg’uir mi quak’e – bghik’em
Deviwbidawe divoqhal’ih’ir!
Fe yit’aney fy th’alhanes,
De dy ts’ixuxer f’iwe flhaqhuiw,
Bghiris lhepqiw chi-a psomy
F’i g’eexhuil’em fe fy guapew!
Har hapxuedew chitir pejim
Zilhemik’xer chixeg’uadem,
Dy ts’ixuibzxer cipl’ejhaqhaw
Xhaan beeyguelxem chizerapxhuem
Xet yi h’ade fe vqheeyar?
.
Leey g’itteeh’aw sit c’evdar?
H’apechipxe byyim yaxuexhuiw
Sit fe diwe c’evmitxar?
Zem Chamylim, zem Halih’im,
Zem pachtih’im firyl’ig’ues!
.
Denew p’ere fe ts’ixuqhaapts’ew
Yeminejhxem fy g’eejhap’er?
Xet yi xabzem teediwixuenu
Fe fy h’adem yi c’elhh’ak’er?
.
Sin fxuetc’inut blachh’a f’etiw
C’im har xept’em c’ir ghizinus!
Maf’e tc’ire fixeedqhaash’am,
Wiz xek’inus fy jherimem!
.
Har psom nexhire nexh fxuefaches,
Uis faxuexhuim psipts’eblejhxem!
Ts’ixu nailetir ziteexuawe
Chxhuih’ir chxhuih’im xireeg’uade!
Zy guibamp’e mit’isaxem
Fe fy wijhir yaxuixhu maxue!
.
Adighe beyraq guichery,
Weey jhibqham zereeh’a!
.
Dy deej ya xhabarxery
Xet de g’itxuyh’inu?!.
.
Dy deej ya xhabarxery
Xet de g’itxuyh’inu?!.
.
Dy deej ya xhabarxery
Xet de g’itxuyh’inu?!.
.
G’eeger: MISOSTICXUE Pchizebyy
.
GUI ZALHITTEN XUEEYXER:
Mibdeejim tettxeja ha pselhek’er; de Adighexem deejk’e zi ybreticxue
xhuin xueeys! Adighe Jilem dy chh’am ha g’iryg’uaxem, habi hatk’e ze
dig’aaqhawicin xueeys! Adighexem g’idac’il’a jenosydicxuem yi zi ah’a
t’eg’uir yilhaqhuiwe zipsewa zi Adighel’im haxer g’ic’y-uetar; g’axhuinu
c’eble Adighexer dig’yqhawicin chh’ak’es!.. Ha zemanim dy Adighexer
g’aziqhapts’axem ya binijxem; nobey jeey de Adighexer, “Slav Txik’er
Adighebzem yog’uir” ja-ary tinciwe dig’aaqhaapts’er! Adighebzem zyk’
g’eemig’u Slav Txik’er lhechiqhak’e zeridaqhah’ak’e g’aminexewe, ya
bzequitexem dy Adighebzer yiraqhaquiter!.. Haxery, de tlhaqhuif-am!..
Adighexer sit chiqhue dig’ichiwicinur? Habi hatk’e dig’awicin xueey-a?!.
Adighebzemre Adighe Kuilturimre l’ejxewe haxer t-ac’ek’a xhua newijh
dig’ichiwicinur?!. Adighebzemre Adighe Kuilturimre dymi-aj xhua newijh
dig’awicime, habi zyk’ zi maine yi-ajinu-am! Dipchil’xewe dipsewijinus!
Harasy g’itc’exhuenu dy binxem, c’eble Adighexem ya g’ag’uenuxer f’i
zerixhuinim pejiw dixueeyiwe chitime; zi maxue yape gyic’e dig’awiciw,
zyk’ nec’iw zeman bledmiqhak’iwe, Adighe Txibze Cexydxem yalhxery
xepchawe g’axhuiwe witikuim g’yh’aa, Adighebzem yi txiqhaxer “yege-
qhuaf’e didere zeeh’aqhuaf’e didere” g’aziqhaxhuif, habi yi daxaqhar
“nerilhaqhu didew” g’aziqhalhaqhu, alternatyfince dy jile txik’e system
zaque dy “Adighe Txik’er;” yape gyic’e dy winexem, habi k’elhig’uewe
dy yeqhagyap’exem chizeeth’awe dixueejhen xueeys!.. Alternatyfince
ha dy jile txik’e system zaquemk’e, dy winexem, dy nibjhic’exemre dy
sabyyxemre, dy Adighebzemre dy Adighe Kuilturimre chadqhaagewe
chadqhac’en xueey g’oxhuir!.. 16.09.2017 YEMUZ Yilmez
.
.
“Dy xekuimre dy xuytiniqhamre” g’idezitijinur, haxer t-eeziqhaxa Halih’irras!..
Adighexer yaxuefache dixhuime, Halih’ Lhap’em haxer g’aadiryqhatijins!..
.
XEKUIJHIM DIRAXU MIQHUER ALLAH’!
.
“Nijebereey jecimy rewy!
Vaqhuexer k’erizobjiry Allah’! (2)”
“Chh’atsipem yi bjiqhawre ser miqhue dide!
Yeey duneey! De ts’ixu tf’eg’ueda miqhuer Allah’! (2)”
.
“Mi dy h’ajret pchijhxery rewy!
Ya pse yamiblej miqhues Allah’! (2)”
“We dy c’ale blanexer ser miqhue dide!
Yeey duneey! H’adew g’itxuacej miqhuer Allah’! (2)”
.
“Nijebereey jecimy rewy!
Topijhxer meqhuaqhue miqhuer Allah’! (2)”
“Dizec’eqhueeyajiwre ser miqhue dide!
Yeey duneey! Xekuijhim diraxu miqhuer Allah’! (2)”
.
“Jiler g’izeridegery rewy!
Wer Yistambilag’ue miqhuey Allah’! (2)”
“Dizideg’uer dimic’ewre ser miqhue dide!
Yeey duneey! De qhogu diteewiva miqhuey Allah’! (2)”
.
“Wer mi q’uih’ f’its’ejhxer rewy!
Jhibqham g’izereedze miqhuer Allah’! (2)”
“Wer zexezidzeniwre ser miqhue dide!
Yeey duneey! Witiku dig’yna miqhuey Allah’! (2)”
.
“De dy h’able ts’ig’uxery rewy!
G’izec’ok’yye miqhuer Allah’! (2)”
“De dy k’yy maqiry ser miqhue dide!
Yeey duneey! Zimy zexymix miqhue Allah’! (2)”
.
“Wer mi q’uih’ f’its’ejhxer rewy!
Xi uifem g’og’ual’e miqhuer Allah’! (2)”
“Wer yeg’ual’e parcewy ser miqhue dide!
Yeey duneey! Guibqham dig’yna miqhuey Allah’! (4)”
.
.
BLEDQHAK’A QHAM DIXEPLHEJIWE HABI YI KRITIKYIR TC’IJIN XUEEYS!..
.
“Chiqhue Maxuem,” weramxem sloganxer g’ichidmik’yyxew, Adighe Chiqhuek’ek’e
dichichiqhuen xueeys! Dichiqhuenim g’ipitiw bledqhak’a zi qham f’iwe dixeplhejiwe,
har dawere bledqhak’amy habi yi h’eesepir, yi kritikyir tc’ijin xueeys. Dqhazec’efare
dimiqhazec’efare dy jile uexuiqhuexem daxeplhejiwe, dimiqhazec’efa uexuiqhuexer
c’edmiqhazec’efaxem ya sebepxer g’adqhuetiw, haxem ya uexu c’ik’exer revyzyon
tc’ijin xueeys!.. 16.09.2017 YEMUZ Yilmez
.
.
. “XEKU G’AAFEM” YI PSALHAPER
.
Chyquih’aas Adigher, jilaqhue kuedim!.. Yafic’as jigh warder chish’ yami-aw!..
Nexh g’aachtas, lhepq wediw dig’aanew!.. Bzey xabzey psory xeg’uedejiw!..
Zi zeman hatk’e dizeplhek’ijime; c’i-a mic’er yi xhuirjinim yilhiwe yibghinat
xekuijhir dy nexhijhim!.. Pykyimy yiguim, lhaqhuiniqhar yiziw!..
.
. SY DAXE!
.
Dy kuebjepem qhaatxe diqhaw wig’iblok’.
Ne daxyt’im sic’eplheniw sxuilhemik’.
Sygu wig’ak’ime sig’omic’ew syt-s wy wijh.
Diqha – mazew se sy neguim wic’emik’.
.
YI G’ITEEQHAZEJIR: (t’o)
Diqhary qoh’aj, mazery yoh’aj,
We sy daxe, we sy daxe, syguim wymik’ij!
.
Wig’izoplhiry syguir vaqhuew g’alindas
Wig’izoplhiry syguir qhaatxew g’at’ep’as.
Psalhe jip-am se quircibqhaw silhetens
Quircips wery wy nasipir g’azqhajens.
.
YI G’ITEEQHAZEJIR: (t’o)
Diqhary qoh’aj, mazery yoh’aj,
We sy daxe, we sy daxe, syguim wymik’ij!
.
Dy kuebjepem qhaatxe diqhaw wig’iblok’
Ne daxyt’im sic’eplheniw sxuilhemik’.
Vaqhue yizxer diche pe-aw g’ipxuesh’ins.
Diqha bzyyxer diqha fachew pchist’eqhans.
.
YI G’ITEEQHAZEJIR: (pl’e)
Diqhary qoh’aj, mazery yoh’aj,
We sy daxe, we sy daxe, syguim wymik’ij!
.
YI G’ITEEQHAZEJ C’YQHUIR:
We sy daxe, we sy daxe, syguim wymik’ij!
Syguim wymik’ij!
.
. Zitxar: TH’ABISIM Wimar
.
.
Nerilhaqhuiw Adighe xuedew zic'inir, yiryquiw daxe xhuif-am!.. "G'afek'er"
daxe xhuifin chh'ak'e, "TS'IXUIM YIGUIRY ADIGHE PEJ" xhuifin xueeys!
.
MI SY GUIC’EM MAF’E C’EBDZAY!..
.
“Lhaqhuiniqham wirymigegu
Wiseemiplh sy daxe! (2)”
“Wigeguiw wipsalhem
G’izdeg’ue, jomi-a!
Mi sy guic’em maf’e c’ebdzay! (2)”
.
“Mi syguir p’eeyteeyiwe
Se soplhy sy daxe! (2)”
“We wizeplhim maf’erew
We g’ojhe nexhif’-a?
Mi sy guic’em maf’e c’ebdzay! (2)”
.
“G’izewise wy pcinem
Weredir g’ireecir! (2)”
“Yechh’ir qaabzew mi syguir
Wy pcinem dejhuwe!
Mi sy guic’em maf’e c’ebdzay! (2)”
.
“Zexuefaches, zec’ewes,
Ja-aa-a sy daxe?!! (2)”
“Dizelhaqhuiw dizedeg’uem
Zexuefacher dera-a?!.
Mi sy guic’em maf’e c’ebdzay! (2)”
.
“Lhaqhuiniqham wirymigegu
Wiseemiplh sy daxe! (2)”
“Wigeguiw wipsalhem
G’izdeg’ue, jomi-a!
Mi sy guic’em maf’e c’ebdzay! (2)”
.
. G’eeger: SOQUIR Olga
. Ziwisar : QUICHH’A Doqhan
.
.
Adighebzer Adighe Txik’emk’e ttxiwre dirypsalhewre zeeth’ame, dy weredxery
ttxiwre ya meqaamexemk’e dag’eegeme, Adighebzer xexhuewre psewifinus!..
.
. ALHIN TS’IG’UIR
.
Alhin ts’ig’uiry mic’e zaques.
Zaqueniqhar se g’izoh’alhek’!
“Se slhek’ateme “Sy pse!” bjes-awre
Qhaac’e sy-ar werk’e nezqhag’uent! (2)”
.
Nobey mag’uery nijebey mag’uery!
Sy c’aleqhue sf’og’uer dawe sc’in?
“Dy zeriziwre g’ua yilhesxery
Qhaac’em chichiw se g’isxuemibjin! (2)”
.
Wig’izoplhiry woplhixijiry,
Wy ne f’its’exemk’e wig’izoplh!
“We wizeplhiry sermiraw hara?
Neqhuec’ gueriw chitime siwinexhuay! (2)”
.
Lerips ts’ig’uiry zepochachery
Lhaqhuiniqha nepsxer g’ochechex!
“Ziteechachery pxirysik’iwre
Sitiw f’iche eeyiwe wislheqhua! (2)”
.
Alhin ts’ig’uiry mic’e zaques.
Zaqueniqhar se g’izoh’alhek’!
“Se slhek’ateme “Sy pse!” bjes-awre
Qhaac’e sy-ar werk’e nezqhag’uent! (2)”
.
.
Dy weredxer Adighe Txik’emk’e ttxiwre dag’eemigewe c’ih’ pej dy-an-am!
.
PSI-ARICEM YI WEREDIR
.
“Psi-aricem wig’ymik’ weey xeey,
Yi k’e miqhuem wyg’uedenus! (2)”
.
YI G’ITEEQHAZEJIR:
“Yman wy-am wig’amig’ue ser miqhue sy daxe,
Wery sery dawik’insy! (2)”
.
“Psi-aricem wig’ymik’ weey xeey,
Wawik’imy wispimik’ we! (2)”
.
YI G’ITEEQHAZEJIR:
“Yman wy-am wig’amig’ue ser miqhue sy daxe,
Wery sery dawik’insy! (2)”
.
“Qayserijhim yi qhuemiler,
H’akuk’ere yaqhaajhe. (2)”
.
“Mi weredir g’icheezqhaajhem, ser miqhue sy daxe,
Back’ere sawik’as se! (2)”
.
“Mo daqhijhir wes quelensy weey xeey,
Wy qacenir ne quelensy! (2)”
.
YI G’ITEEQHAZEJIR:
“Yman wy-am wig’amig’ue ser miqhue sy daxe,
Wery sery dawik’insy! (2)”
.
“Chh’aqhuimjexer g’i-uizoxir weey xeey,
F’iwe slhaqhuim a xuizoc’ se! (2)”
.
YI G’ITEEQHAZEJIR:
“Yman wy-am wig’amig’ue ser miqhue sy daxe,
Wery sery dawik’insy! (2)”
.
Winem c'esxem dig’aamic’ew, ser miqhue sy daxe,
Guibqham yisxem dig’aac’ay de!
.
“Winem c'esxem dig’aamic’ew, hadidid miqhue,
Guibqham yisxem dig’aac’ay de! (2)”
.
Mi Adighe weredir daxes! MEMXAQH Yngyila habi kuediw daxewe g'oger!
Adighe C’aleqhualexer; “Adighe Txik’er” zirah’awe habi zeey xuexhuijxeme,
Adighe Kuilturim c’exiw zeey xuexhuijifinuxes!.. Har yaqhazac’eme, Adighe
Kuilturim c’exiw zig’ywjhijinure dy Adighem yi nasipim zig’yqhaza xhuinus!..
2016 Qha. YEMUZ Yilmez
.
Adıgece’mizi en okunuşlu ve en kullanışlı duruma getiren, onun güzelliğini en
net olarak gösterebilen ve alternatifsiz milli yazı sistemimiz olan Adıge Yazısı
(Adighe Txik'er) ile ŞARKILARIMIZI yazarak güzel makamlarıyla okumadıkça;
uluslararası arenada kimse bizi sahiden ciddiye almaz ve kolayca kandırılarak
kullanılan basit insanlar olarak görülmekten öte bir değerimiz olamaz!..
.
.
. HA T’EW
.
Mi ts’egyique guibqhary,
Widzxem g’aaqhadaxery.
“Duneeyir ziqhadaxery,
Zepilhiw zericar haras weey! (2)”
.
Mi sy chh’atsiqhuecxuery,
T’uwe zeguezoxiry.
“Wy maq zexezmixiwre,
Maxuer g’uedijinu p’ere weey?!. (2)”
.
Mi sy vaqa ts’ig’uiry,
Polhedaqa mac’ere.
“We wy lhaqhuiniqhary,
Se g’izomac’ek’ir sy pse weey! (2)”
.
Mi se sy werediry,
Yiqhue g’ask’e jif-a fe!
“Ha t’ew fe g’ifxuezeme,
Syguir xef-uiw jeef-ans marje weey! (4)”
.
. G’eeger: CHOGEN Guipse – 2012 Qha.
.
.
C’ALER GYANE F’ITS’EW P’ERE YEEY?!.
.
XHIGEBZIR:
C’aler gyane f’its’ew p’ere yeey?!.
C’aler f’its’e qhuiriw p’ere yeey?!.
“C’aler gyane f’its’ew p’ere?
C’aler f’its’e qhuiriw p’ere?
Sery syqhaqhuinu p’ere yeey?!. (2)”
.
C’ALER:
G’aascem fiz sxuexhuinu p’ere yeey?!.
Sig’yqhapejinu p’ere yeey?!.
“G’aascem fiz sxuexhuinu?
Sig’yqhapejinu p’ere?
Xet g’izjy-afinu p’ere yeey?!. (2)”
.
XHIGEBZIR:
C’aler guac’e mac’ew p’ere yeey?!.
Haxhcer g’eemac’ek’iw p’ere yeey?!.
“C’aler guac’e mac’ew p’ere?
Haxhcer g’eemac’ek’iw p’ere?
Sxuemiqhaxhuinu p’ere yeey?!. (2)”
.
C’ALER:
Sy hadem yezeqhinu p’ere yeey?!.
Sy haner yiqhaqhinu p’ere yeey?!.
“Sy hadem yezeqhinu p’ere?
Sy haner yiqhaqhinu p’ere?
Xet g’izjy-afinu p’ere yeey?!. (2)”
.
XHIGEBZIR:
Pxhaaces, g’isxuija-anu p’ere yeey?!.
Chabes, ja-ajinu p’ere yeey?!.
“Pxhaaces, g’isxuija-anu p’ere?
Chabes, ja-ajinu p’ere?
Sirawdek’inu p’ere yeey?!. (2)”
.
C’ALER:
Har xhigebz aguaxhuew p’ere yeey?!.
Symiqhawnexhuinu p’ere yeey?!.
“Har xhigebz aguaxhuew p’ere?
Symiqhawnexhuinu p’ere p’ere?
Xet g’izjy-afinu p’ere yeey?!. (2)”
.
.
NEQHUEC’ C’ALEXEMK’E WISF’OPLHEK’!
(Nexuich wigy = Wigy xec = Wigy pixu = Wigy xhuireey)
.
Nexuich wigyir yiraqhaajhe,
Ze-apeqhuxery yowigek’.
We zim sy ner pteedyyamy,
Neqhuec’ c’alexemk’e wisf’oplhek’!
.
Dizdewigyiw dizditeetim,
Sobzerabzewre wizocek’.
Sy xhueribzexem weemida-uewre,
Neqhuec’ c’alexemk’e wisf’oplhek’!
.
Sy guim g’eewew lhaqhuiniqham
Sic’ewipc’ewre sipxuoplhek’.
Jewapincew sig’oqhaanery,
Neqhuec’ c’alexemk’e wisf’oplhek’!
.
We wipagheme, siyerich-a?
Yerichaqhiry g’izobek’.
“Lhaqhuiniqham weezqhac’in-a?
Neqhuec’ c’alexemk’e weemiplhek’! (2)”
.
“F’iche eeyiwre wislheqhuas! (3)”
.
. Ziwisar: DICHEK’ Zalimxhaan
.
.
ZENIBJHEQHUYCH
.
Zenibjheqhuychiry geguim dizdog’ue
Dizdeg’ue geguir Adighe gegusy
.
Weh’ayre – rayre werayde – rayre
G’izdeg’ue g’izdeg’ue, sy daxek’eey!
.
Haxhcek’e wacheme wig’aschexuinty!
L’iqhak’e watime sy pser xesxinty!
.
Weh’ayre – rayre werayde – rayre
G’izdeg’ue g’izdeg’ue, sy daxek’eey!
.
Qhaatxempe bzuxem wy ts’er g’izja-a,
Wy ts’er g’izja-ame sy pser melhate
.
Weh’ayre – rayre werayde – rayre
G’izdeg’ue g’izdeg’ue, sy daxek’eey!
.
Daxem yi nabdzexem syguir deeh’axir,
Syguir deeh’axiry dawire bjes-an t’e?
.
Weh’ayre – rayre werayde – rayre
G’izdeg’ue g’izdeg’ue, sy daxek’eey!
.
Dizdeg’ue geguir Adighe geguty,
Dyguir dqhat’ilhiry dy ner dqhaplhay
.
Weh’ayre – rayre werayde – rayre
Sibqhawnexhua miqhue, sy daxek’eey!
.
Wy guim yilh c’aler zeguer g’asc’etem
Mi sygu qaabzery lhemij pxuesc’int se!
.
Weh’ayre – rayre werayde – rayre
G’izdeg’ue g’izdeg’ue, sy daxek’eey!
.
Zenibjheqhuychiry geguim dizdog’ue
Dizdeg’ue geguir Adighe gegusy
.
“Weh’ayre – rayre werayde – rayre
G’izdeg’ue g’izdeg’ue, sy daxek’eey! (3)”
“G’izdeg’ue g’izdeg’ue, sy daxek’eey! (2)”
.
.
MAXUEXER MEG’UATE!
.
Yeey!
Maxuexer meg’uate
Dy nibjhir xog’uate
Sy qhaac’er tog’uader
Sy daxek’eey!
.
“Psalhe af’ zac’ek’e
Se qhaac’er sxuemih’in
Mow ze g’izeda-ue
G’izdeg’ue g’izdeg’ue
Sy daxek’eey! (2)”
.
Yeey!
Diqham yi queh’aqhuem
Mi sygu bamp’exer
Pceplhim tizoquitery
Sy daxek’eey!
.
“Nepsir g’isxuypg’uitiwre
Jip-aaxer pejime,
Mow ze g’izeda-ue
G’izdeg’ue g’izdeg’ue
Sy daxek’eey! (2)”
.
Yeey!
Diqhar quylhefejire
Mazaqhuer g’iquek’im
Jip-aaxer sygu g’ok’ir
Sy daxek’eey!
.
“Se sygu wig’izerik’iw
We wygu sig’ak’ijime,
Mow ze g’izeda-ue
G’izdeg’ue g’izdeg’ue
Sy daxek’eey! (2)”
.
Yeey!
Dizepac’ew dipsewiniw,
Wizmilhaqhuiw sxuemicekyiniw
Qaaru symi-aj
Sy daxek’eey!
.
“Guic’eqhu wy-ajime
Wyguir g’isc’eqhuy
Mow ze g’izeda-ue
G’izdeg’ue g’izdeg’ue
Sy daxek’eey! (4)”
.
. Ziwisar: QUICHH’A Doqhan,
.
.
. QAYSERIJHIM YI YSTASYONIR
. (JU Jansuret yi Weredir)
.
Dicheplhir denlheky g’ichisc’k’ere ser miqhue,
Bzuwichh’aw xizoqhazaqhar.
P’echh’aaqhk’e zygu mizeqhaaxery ser miqhue,
Duneeyk’e sit yalheqhua?
.
Qayserijhim yi ystasyonimy ser miqhue,
Maf’eguir chizerizocer.
Zepilhiw zerimicaxery ser miqhue,
Duneeyk’e jih’anemey!
.
Jijewre wig’isxuewiviwre ser maxue,
Termeck’e wig’izopsalher.
Qhuineqhuiw dizebqhapsalheteme ser maxue,
Dy uexuxer g’izef’ek’inut.
.
Qayserijhim yi fabryqajhxemy ser maxue,
Chek’icxuer g’ichic’aqhak’ir.
Dy uexuir txuizef’eziqhak’imy ser maxue,
Axhretim jenetir yeeyty!
.
Danewre sy chh’atsicxuyt’iry ser miqhue,
P’e lhapem chizoqhalhalher.
Nepsiwre g’eezqhalhelhexxery ser miqhue,
Sy blaqham fy guenih’ c’ager!
.
Danewre sy chh’atsiqhuecxuery ser miqhue,
Majhe dzem g’izeguymixty.
Pxhaxk’ere sizeguefxinumy ser miqhue,
Ha c’aler sygu yimik’in!..
.
Qayserijhim yi wezdiqhacxuexer ser maxue,
Nexu daxew g’izek’elhic’oner.
Ha c’aler sygu g’ichirydzek’e ser miqhue,
Alf’its’ew sig’izec’oner!
.
Bzepsiwre sy pcine f’its’ery ser maxue,
Diqhapsim xizoqhapsalher.
Ha c’alem ze seeziqhapsalemy ser maxue,
Axhretim jenetir yeeyty!
.
Maracim yi dane uiviry ser maxue,
Yeryeey se solajher.
Sy nibjhim g’aslheqhua lajhery ser maxue,
Ha c’alem schyqhaqhuipchejay!
.
Ape chac’ew sy pcine f’its’ery ser maxue,
Yeey har Halih’ pxhuantem chochiqhuer!
Midek’e jecych maxuychk’ere ser maxue,
Sy leqhuinem sichichiqhuay!..
.
Yipchek’e Quinaceey qhoguir ser miqhue,
Pts’eqhueplhim g’izexeewider.
“Yeey miqhue sizeguemiwdiwre ser miqhue,
Ha c’alem si-uivqhaplhejit! ( 2 )”
.
.
. MAZAQHUE JEC
.
Qhamaxue jeciwre mi jec mazaqhuer,
Mazaqhue nexute-a yeey!
Quaje ci xhuicew se siziperitiry,
Zerisxhuimeniry se sy pcherilhte-a yeey!
.
Mazaqhue jecimy yi jec wesepsir,
Vaqhuem pezoc’iry yeey!
Ciw siziperitim sichiguif’ik’iwre,
Mazaqhue jeciry sery soqhaag’uery yeey!
.
Quaje ci guartem cic’ew yaxetxer,
Zeroqhageguiry yeey!
Dzape werediry chexuiw g’ichixezdzek’e,
Mi jec bzu ts’ig’uxery g’izdojhuwxery yeey!
.
Sy ciqhue ts’ig’uiwy blanachh’am xueder,
Cxue-uim dogeguiry yeey!
Cixer chigeguk’e sy c’asew naqhuery,
Sy ciqhue ts’ig’uimy syguim g’eeqhak’iry yeey!
.
Pchi-am si-uik’ime sy c’ag’ue f’its’er,
Se zitizopxhuery yeey!
Wecxiw tirypxhaxem sic’ede-uik’iwre,
Sy c’asew naqhuery sy negu g’ic’oh’ary yeey!
.
Sy c’ase daxew zy nexer naqhuer,
Syguim g’ylhademe yeey!
“C’ibk’e sixelhiw sy ner zeteelhiwre,
Guik’e sig’eeplhiwre p’alher yizoxiry yeey! ( 2 )”
.
.
. NE QUELEN
.
De h’aqhuel’iqhuem dichizexuezas.
Wy psalhe af’xer syguim g’ynas.
Wy ne daxyt’im sidyh’axas.
Ne quelen ze slhaqhuijinu p’ere yeey!
.
Sidyh’axasy yeey!
Ne quelen ze slhaqhuijinu p’ere yeey!
.
Wis-ac’axink’e se saqhacine.
Wy pcine maqim se sic’ode-u
Seeda-ue petimy zichizmiqhanc’.
Ne quelen ze slhaqhuijinu p’ere yeey!
.
Zichizqhanc’a-am yeey!
Ne quelen ze slhaqhuijinu p’ere yeey!
.
Fy weramicxuer g’uap’e sxuexhuas.
Wizmilhaqhuifiwre nexu g’isteechh’aas.
Mo nexuich vaqhuem wy fe yesplhas.
Ne quelen ze slhaqhuijinu p’ere yeey!
.
Sy nexuich vaqhue yeey!
Ne quelen ze slhaqhuijinu p’ere yeey!
.
Mi sy nibjheqhuxem hawan sig’aac’.
Sc’enur simic’ew sig’abqhanas.
Wy ne quelenxer sy guim g’ak’as.
Ne quelen ze slhaqhuijinu p’ere yeey!
.
Sygu wig’ak’asy yeey!
Ne quelen ze slhaqhuijinu p’ere yeey!
.
Ts’ixuir yerichime sit ac’ek’in?!.
Lhaqhuiniqhar pejime xet pelhechin?!.
Guixelh pxuesc’asy sy daxek’eeyim,
Ne quelen ze slhaqhuijinu p’ere yeey!
.
“Guixelh pxuesc’asy yeey!
Ne quelen ze slhaqhuijinu p’ere yeey! ( 2 )”
.
Yeey sy ne queleniw a g’uets’ir zybgh,
Danaqhue uipew chh’atsipe diquaque,
Chh’antem teesim th’ariquew zywquedyyame aslhen,
Aslhen sokuir zy chh’atsiw Qirim bjhexuitsir zy c’ife,
Me-arisafer zy neg’uiw zy neg’uichh’yt’ir sexuseplh,
Wizezmiqhaplhir zi c’ik’ew, daxachew f’im xueqhasa!
Sig’omiqhac’echxhu!
G’izdeg’ue!
.
.
. WIG’AFENIW WIG’AG’UAS
.
Qafqas mezijhim ha marje miqhue,
Wesicxuer k’erosery!
“Ha xhigebz daxer ha marje miqhue,
Sy guic’em g’inosiry! ( 2 )”
.
YI G’ITEEQHAZEJIR:
Wig’afeniw wig’ag’uas axeyre weyra!
Wigeguiniw wig’ag’uas axeyre weyra!
Wipselhixhuiw wig’ag’uas axeyre weyra!
G’apceniw wig’ag’uas weey!
.
Sy dijhin qaamer ha marje miqhue,
Zipolidik’iry yeey!
“Zipelidij guicher ha marje miqhue,
Wy daxe ts’ig’uiras weey! ( 2 )”
.
YI G’ITEEQHAZEJIR:
Wig’afeniw wig’ag’uas axeyre weyra!
Wigeguiniw wig’ag’uas axeyre weyra!
Wipselhixhuiw wig’ag’uas axeyre weyra!
G’apceniw wig’ag’uas weey!
.
Sy nejhqhuits f’its’er ha marje miqhue,
Sy neg’uichh’am g’itoh’ar weey!
“Wy neg’uichh’a me-ariser ha marje miqhue,
Wy pc’eh’am nixoh’ar weey! ( 2 )”
.
YI G’ITEEQHAZEJIR:
Wig’afeniw wig’ag’uas axeyre weyra!
Wigeguiniw wig’ag’uas axeyre weyra!
Wipselhixhuiw wig’ag’uas axeyre weyra!
G’apceniw wig’ag’uas weey!
.
Sy pcine f’its’er ha marje miqhue,
Agu, jee-ary melha-uery!
“We wy nibjheqhuxer ha marje miqhue,
Gegu, ja-ary melha-uexer weey! ( 2 )”
.
YI G’ITEEQHAZEJIR: (t’o)
Wig’afeniw wig’ag’uas axeyre weyra!
Wigeguiniw wig’ag’uas axeyre weyra!
Wipselhixhuiw wig’ag’uas axeyre weyra!
G’apceniw wig’ag’uas weey!
.
. G’eeger: SOQUIR Olga
.
.
. SIXUEMEEY
.
Fader bidew c’ibociry, kef wixhuawe wog’ue gegu. ( 2 )
Xhigebz xuijhiry g’ixiboc, zibqhac’aqhuew wowigek’.
Weepselheniw g’icheebqhaajhem, k’ec’iw jewap g’ibeetij:
.
“Sixuemeey sixuemeey, se wer xuede sixuemeey,
Fade yefe sixuemeey, caqhir yefe sixuemeey!”
.
Xhigebz xuijhir bowit’ipchiry, qaamilifem zizopchit. ( 2 )
Wy pac’ek’er xuic’ep-uant’ew, zibqhac’aqhuew wibqhadopchh’a.
Xhuiribzexer cheebiwt’ipchim, yi jher bzagew zec’eexir:
.
“Sixuemeey sixuemeey, se wer xuede sixuemeey,
Fade yefe sixuemeey, caqhir yefe sixuemeey!”
.
Qaamilifer chimixhuim, sirixu ts’ig’uim wog’ual’e. ( 2 )
Nebqhuizk’ere g’ipxuoplhek’, yi g’aplhek’er guirimih’s!
Weewibzeniw g’icheebqhaajhem, g’iptirybjew g’ywiblas:
.
“Sixuemeey sixuemeey, se wer xuede sixuemeey,
Fade yefe sixuemeey, caqhir yefe sixuemeey!”
.
Pchache ts’ig’uxer ya apeqhuiw c’ale janxer yowigek’. ( 2 )
Yefag’uejhxer fizeplhijiw, fy chh’ar f’exuaw fig’anas.
Mys habdeejim wig’aguibjhiry, bidew psalhe zeptijas.
.
Sixuemeey sixuemeey, se hapxuede sixuemeey,
Fade yefe sixuemeey, caqhir yefe sixuemeey.
Sixuemeey sixuemeey, se hapxuede sixuemeey,
Fade yefe sixuemeey, caqhir yefe sixuemeey.
.
. G’eeger: BALHQAR Yiryne
.
.
. JAN G’IDENEJAM YI WEREDIR
.
Molexe ya c’alem nachh’a g’isxueec’iry, ( 2 )
Nachh’ak’e mi syguir dymih’axifin.
Nachh’ak’e mi syguir dyh’axaw chitimy wereeyde ser maxue,
Molexe sog’uery Cikuexe g’onery yeey.
.
Cikuexe ya c’aler c’ale qaamilifesy, ( 2 )
Yi fem g’ee-uatery c’ale chenif’es.
Cikuexe ya c’aler c’alef’iw chitimy wereeyde ser maxue,
Cikuexe sog’uery Merzeeyxe g’onery yeey.
.
Merzeeyxe ya c’aler c’ale zeg’uijte-a. ( 2 )
G’aafejhim dizedeeg’uiw dig’izdofek’.
Sideg’uem zeg’uijiw dizedepsewifinut wereeyde ser maxue,
Merzeeyxe sog’uery Xhuecyyxe g’onery yeey.
.
Xhuecyyxe ya c’alem xabzer zireeh’ary, ( 2 )
Azaqha xelhiwre daxew mewecer.
Wecerim mi sy pser s-apyxaw chitimy wereeyde ser maxue,
Xhuecyyxe sog’uery Agueeyxe g’onery yeey.
.
Agueeyxe ya c’aler psinc’erig’aafesy, ( 2 )
G’afeniw g’iteeh’ame c’iguir yeeqhasis.
Sideg’uem sitxhajiw syqhapsewifinut wereeyde ser maxue
Agueeyxe sog’uery Cipcxe g’isf’onery yeey.
.
Cipcxe ya c’aler c’ale c’erac’ety, ( 2 )
C’aqhibze xelhiwre xhabar g’isxuee-uexu.
Xhuiribze daxek’e se sidyh’axamy wereeyde ser maxue
Cipcxe deej sog’uery Quichh’axe g’onery yeey.
.
Quichh’axe ya c’alem wered g’ixeelhh’ary, ( 2 )
Sizexylhh’a chimi-aw f’ichew sig’eelhaqhu.
“Quichh’axe ya c’alem f’ichew sig’ylhaqhuimy wereeyde ser maxue
Quichh’axe sog’uery hadireeyxer g’onery yeey. ( 2 )”
.
.
. DYNERE MI-UMYNIRE
.
DYNE:
Mi Iazeey qhoguim ciguxer chizerizocery,
Mi-umyn se sycenuty wase yimiqhuet.
.
DYNE YI G’ITEEQHAZEJIR:
Fideey dig’amide miqhuem,
Dideey damidej miqhuem,
Guibqhar dy leqhuinem,
Dawire dixhuijinu?!.
We mag’ue mag’ue maxuexer mag’ue!
We mag’ue mag’ue dy qhaac’er mag’ue!
.
MI-UMYN:
Sy bjen quyy ts’ig’uir zeriqhacif’ety.
“C’alef’-am” ja-ary Dyne sixuawib.
.
MI-UMYN YI G’ITEEQHAZEJIR:
Yi chh’atsir c’ag’ueme,
Yi g’uek’er daxeme,
Yi nexer naqhueme,
Har se sy g’acen-a?!.
We mag’ue mag’ue maxuexer mag’ue!
We mag’ue mag’ue dy qhaac’er mag’ue!
.
DYNE:
Tseeyichxhuejh ts’ig’uir zerik’elhefs jy.
We zyplhefih’iwre dy qhaac’er mag’ue!
.
(DYNE YI G’ITEEQHAZEJIR)
.
Dyne yi daxaqhim se sidymih’ax jy.
Se sidezih’axir yi c’ik’e daxers.
.
(MI-UMYN YI G’ITEEQHAZEJIR)
.
DYNE:
Gemidejhyt’im k’e quatse yami-a.
“Vyt’ yi-a-am” ja-ary Mi-umyn siramit!
.
(DYNE YI G’ITEEQHAZEJIR)
.
MI-UMYN:
Sy nibjheqhu c’alexer se g’izemiguiqhu jy.
Sy hade g’izeguiqhuteme se g’ascefinut!
.
(MI-UMYN YI G’ITEEQHAZEJIR)
.
DYNE:
Mixhuir alhinxer quaqhk’ere g’izibotir.
Sy waser g’aptteme sih’azirixet!
.
(DYNE YI G’ITEEQHAZEJIR)
.
MI-UMYN:
Keseey xuijh gyaner zeri-aqhue pague jy.
Pchache xuijh paguem sinogueg’ua-a?!.
.
(MI-UMYN YI G’ITEEQHAZEJIR)
.
DYNE:
Keseey xuijh gyaner zeric’erac’ety,
C’ale c’erac’em sinogueg’ua-a?!.
.
(DYNE YI G’ITEEQHAZEJIR)
.
DYNE YI G’ITEEQHAZEJ C’YQHUIR:
We mag’ue mag’ue maxuexer mag’ue!
We mag’ue mag’ue dy qhaac’er mag’ue!
.
ZEC’IQHUIW YA G’ITEEQHAZEJIR: (che)
We mag’ue mag’ue maxuexer mag’ue!
We mag’ue mag’ue dy qhaac’er mag’ue!
.
.
NISAC’EM H’APAC’EM XUYWISA QHIBZER
.
“Yi pchek’e wine xuijh lhaghery weey!
Barynem g’eeqhac’erac’ery weey! (2)”
H’apac’er c’ale c’erac’ety ser miqhue
Jaqhueqhuxem sf’aqhag’ueday!
.
“H’apac’em yi pac’e k’ih’iry weey!
Yt’k’e yeeqhak’eraxhuery weey! (2)”
Lheqaantsu k’eraxhue g’iryxiry ser miqhue
H’apac’em tirywinec’ay!
.
“H’apac’em yi bacliq ts’ig’uiry weey!
Ah’ayre jhibqham zeryh’aty weey! (2)”
H’apac’em weredir yih’iry ser miqhue
Qhibzejhir g’itxuyqhanay!
.
“Qardenxe sirapxhu k’asety weey!
H’apac’em sirynisac’ety weey! (2)”
“Nisaqham symih’iw ser miqhue sy dade
Sy leqhuinem siracijay! (2)”
.
.
WY TS’ER MADYNE, H’AME MARYNE?!.
.
Sy nibjheqhu pejir sf’eg’uedawe,
Se quajey qaaley g’izoch!
Maxuel symi-aw wig’izolhixhue,
Sichipxuezenur dapchech?
.
YI G’ITEEQHAZEJIR: (t’o)
Xet we wyzipxhuir, xet wyzicipxhuir?
Se sy nasip zixelh!
Wy ts’er Madyne, h’ame Maryne?
Ze zaque wig’isxuiqueplh!
.
Ne-uk’e zeg’uijire chenk’e guichik’iw
Teet-s xhigebz age duneey.
Haxem wachichiw wig’ic’ek’iniw
Sy t’ase, se sixuemeey!
.
YI G’ITEEQHAZEJIR: (t’o)
Xet we wyzipxhuir, xet wyzicipxhuir?
Se sy nasip zixelh!
Wy ts’er Madyne, h’ame Maryne?
Ze zaque wig’isxuiqueplh!
.
We wig’azqhuetime qhamaxue rozew
Mi syguim zize-uyxins!
Yiqhaac’e psok’e siharaziwe
Guim yi uink’ibzer westins!
.
YI G’ITEEQHAZEJIR: (t’o)
Xet we wyzipxhuir, xet wyzicipxhuir?
Se sy nasip zixelh!
Wy ts’er Madyne, h’ame Maryne?
Ze zaque wig’isxuiqueplh!
.
Wyguim ser papc’e yilhiw zi xhuask’e
We zig’azqhaac’e quideey,
Dy h’aqhuel’iqhuer zexediwiblenk’e
Siharazis se pchedeey!
.
YI G’ITEEQHAZEJIR: (che)
Xet we wyzipxhuir, xet wyzicipxhuir?
Se sy nasip zixelh!
Wy ts’er Madyne, h’ame Maryne?
Ze zaque wig’isxuiqueplh!
.
.
. DY H’ABLE XHIGEBZ
.
Mi dy h’able weramicxuem geguxer g’ichawible guiche
Syguir teeziwixuawre wydeejk’e sinoplhery
Mi sy pcine f’its’ecxuery bamp’em g’izgueewid!
Sizeguemiwdipe miqhuew ze dizxueqhazej!
Mi sy pcine f’its’ecxuery bamp’em g’izgueewid!
Sizeguemiwdipe miqhuew ze dizxueqhazej!
.
Danemre dichemre daxew zexizodze guiche
Wered zexedzak’ere fy winemk’e sogery
“Mi sy pcine f’its’ecxuery wigyim g’izgueewid!
Sizeguemiwdipe miqhuew ze dizxueqhazej!
Mi sy pcine f’its’ecxuery wigyim g’izgueewid!
Sizeguemiwdipe miqhuew ze dizxueqhazej!
.
Mi wy ache – fache daxer diqhamy polid guiche
Syguir g’alidawere maf’em g’izec’eesh’ary
Mi sy pcine f’its’ecxuery bamp’em g’izgueewid!
Sizeguemiwdipe miqhuew ze dizxueqhazej!
Mi sy pcine f’its’ecxuery g’aafem g’izgueewid!
Sizeguemiwdipe miqhuew ze dizxueqhazej!
.
Ha wy dane alhec’ ts’ig’uir awijhiw g’izot guiche
Syguir westipawere sy chh’a sixuymitij miqhue
Mi sy pcine f’its’ecxuery bamp’em g’izgueewid!
Sizeguemiwdipe miqhuew ze dizxueqhazej!
Mi sy pcine f’its’ecxuery bamp’em g’izgueewid!
Sizeguemiwdipe miqhueW ze dizxueqhazej!
.
Mi sy pcine f’its’ecxuery wigyim g’izgueewid!
Sizeguemiwdipe miqhuew ze dizxueqhazej!
Mi sy pcine f’its’ecxuery bamp’em g’izgueewid!
Sizeguemiwdipe miqhuew ze dizxueqhazej!
.
. Ziwisar: QUICHH’A Doqhan
.
.
DY CHAWEM G’YCAWE
.
Dy chawem g’ycawe,
Dy guif’eqhuer cec’awe,
Aguir yiniw melhalhe weey!.
Nekyih’itxir g’asawe,
Nexhijhif’xer tegyawe,
Nasipyt’ir zepac’e weey!
.
YI G’ITEEQHAZEJIR:
F’et l’aqhaw maxhsimer,
Nexhijhxer mexhuaxhue,
C’aleqhualer feeda-uet weey!
Pser c’eguif’er,
Guif’eqhuer dy zexuedes,
Fig’eeblaqha dy geguim weey!
.
Diqhar weguim yik’awe,
C’aleqhualer g’eejhawe,
Niser wine yirace weey!
Lhape maxue g’yh’aawe,
Lhabjhe bide c’yc’awe,
Txuemaxuenu soxhuaxhuer weey!
.
YI G’ITEEQHAZEJIR:
F’et l’aqhaw maxhsimer,
Nexhijhxer mexhuaxhue,
C’aleqhualer feeda-uet weey!
Pser c’eguif’er,
Guif’eqhuer dy zexuedes,
Fig’eeblaqha dy geguim weey!
.
H’abley jiley dogeguir,
Ze-uixasy dy jheguir,
Zeevqha-atit pcinebzem weey!
G’idacawe guachecxuer,
Feewet aguim jilecxuer,
Th’am g’ipyche mexuecxuem weey!
.
YI G’ITEEQHAZEJIR: (t’o)
F’et l’aqhaw maxhsimer,
Nexhijhxer mexhuaxhue,
C’aleqhualer feeda-uet weey!
Pser c’eguif’er,
Guif’eqhuer dy zexuedes,
Fig’eeblaqha dy geguim weey!
.
Dy chawem g’ycawe,
Dy guif’eqhuer cec’awe,
Aguir yiniw melhalhe weey!.
Nekyih’itxir g’asawe,
Nexhijhif’xer tegyawe,
Nasipyt’ir zepac’e weey!
.
YI G’ITEEQHAZEJIR: (t’o)
F’et l’aqhaw maxhsimer,
Nexhijhxer mexhuaxhue,
C’aleqhualer feeda-uet weey!
Pser c’eguif’er,
Guif’eqhuer dy zexuedes,
Fig’eeblaqha dy geguim weey!
.
Nexhijhxer vqhalhap’ew,
Lhepqqhabaqhue txuexhuinu
C’eble daxe fy-anu weey!
.
. Ziwisar: MEREEMIQUE Reezwan
.
.
. SY LHAXE
.
Guichequir yi-iqhiw sy hane daxeme
Sy sabyyiqhuer yiqhaaf’ew uichachewe
Sicheeguipsisk’ere sy negu g’ic’oh’are!
.
YI G’ITEEQHAZEJIR:
Woyre, sy lhaxe, sy pser zixelhiwre,
Sy ner teeplhizewre sizeguipsisiry
Wy kuec’ xuebaqharras!
.
C’i qhaac’em we wiryf’iqhuere jenetiw
Sy lhaqhuiqham yi kuipc’ery zixelhiw
Psom wiraleeyiwe c’ip’e daxachewe!
.
YI G’ITEEQHAZEJIR:
Woyre, sy lhaxe, sy pser zixelhiwre,
Sy ner teeplhizewre sizeguipsisiry
Wy kuec’ xuebaqharras!
.
Guichequir yi-iqhiw sy hane daxeme
Sy sabyyiqhuer yiqhaaf’ew uichachewe
Sicheeguipsisk’ere sy negu g’ic’oh’are!
.
YI G’ITEEQHAZEJIR:
Woyre, sy lhaxe, sy pser zixelhiwre,
Sy ner teeplhizewre sizeguipsisiry
Wy kuec’ xuebaqharras!
.
. Ziwisar: BESLENEEY Rynate
.
.
NARTIGU YI TH’AWSIXE
.
. Yeey jy, yigyireey pchachexery,
DEJHUW K’EC’IR: Woyra – woy
. Haxer chawe quidanxem k’elhoplhxery
DEJHUW K’IH’IR: Woyryraryra woyryra – woy woyryraryrary
.
. Yeey jy, dizik’elhiplhime,
DEJHUW K’EC’IR: Woyra – woy
. Woy, hade c’eyinince daxec’ery,
DEJHUW K’IH’IR: Woyryraryra woyryra – woy woyryraryrary
.
. Yeey jy, sc’a psor jis-ajime,
DEJHUW K’EC’IR: Woyra – woy
. Yeey, mi l’ijh chh’achitxhuir g’isf’achy,
DEJHUW K’IH’IR: Woyryraryra woyryra – woy woyryraryrary
.
. Yeey jy, simic’achh’a,
DEJHUW K’EC’IR: Woyra – woy
. Yeey, pchi chewetiqiry xezqhaac’ay,
DEJHUW K’IH’IR: Woyryraryra woyryra – woy woyryraryrary
.
. Yeey jy, sy gyate k’ec’iry
DEJHUW K’EC’IR: Woyra – woy
. Yeey, pchim yi guic’i-uim chizqhaabzey,
DEJHUW K’IH’IR: Woyryraryra woyryra – woy woyryraryrary
.
. Yeey jy, yi bze digyijhiry,
DEJHUW K’EC’IR: Woyra – woy
. Yeey, yi h’ade lhapeme c’est’ejy
DEJHUW K’IH’IR: Woyryraryra woyryra – woy woyryraryrary
.
NARTIGUY; L’IJH XHUAWE, YI C’ALEQHUEM CHIQHUE ZIRYH’AA
L’IQHAM YEGUIPSISIWRE YI CIK’EPCINER G’YCHTERY ADIGHE
C’EBLEM CHH’AK’E WERED YIWISIJAS!.. (L’o hapxuedew c’yc’ar?..)
.
. Yeey jy, yi afe gyanery,
DEJHUW K’EC’IR: Woyra – woy
. Yeey, pxhuante f’its’ejhime dezqhaaxy
DEJHUW K’IH’IR: Woyryraryra woyryra – woy woyryraryrary
.
. Yeey jy, yi pac’eqhuyt’iry,
DEJHUW K’EC’IR: Woyra – woy
. Yeey, sy bqhaguichtalheme yoqhuih’y
DEJHUW K’IH’IR: Woyryraryra woyryra – woy woyryraryrary
.
. Yeey jy, yi pc’eqhuelejhiry,
DEJHUW K’EC’IR: Woyra – woy
. Woy, h’aseper yixhuiwre g’azqhaanay,
DEJHUW K’IH’IR: Woyryraryra woyryra – woy woyryraryrary
.
. Yeey jy, yi h’a gyafyt’iry,
DEJHUW K’EC’IR: Woyra – woy
. Woy, h’ade xhuimenime yeeqhaal’e,
DEJHUW K’IH’IR: Woyryraryra woyryra – woy woyryraryrary
.
. Yeey woy woy jy sol’ape jis-ary,
DEJHUW K’EC’IR: Woyra – woy
. Woy, sy pxha pcinejhiry soqhaage,
DEJHUW K’IH’IR: Woyryraryra woyryra – woy woyryraryrary
.
. Yeey jy, sy negeg’aageme,
DEJHUW K’EC’IR: Woyra – woy
. Woy, psi nige pcaxhuer yawibe,
DEJHUW K’IH’IR: Woyryraryra woyryra – woy woyryraryrary
.
. Yeey jy, siziwibidime,
DEJHUW K’EC’IR: Woyra – woy
. Wer, maxue yi h’ade daxiry,
DEJHUW K’IH’IR: Woyryraryra woyryra – woy woyryraryrary
.
. Yeey jy, se sy c’aleqhueme,
DEJHUW K’EC’IR: Woyra – woy
. Woy, pchi chewetiqiry xezqhaac’ay
DEJHUW K’IH’IR: Woyryraryra woyryra – woy woyryraryrary.
.
. QARDENQHUİC’ Ziramiku
.
.
SYGUIM WIG’ICHOPS ADIGHEEY!
.
Xame c’ip’e jijem se sichi-aw,
Soguipsis sy qhaac’em yi pchedeeyim.
“Se mibi chizy-a qhaac’er c’i-as,
Sizexex, sy xekuiw Adigheey! (2)”
.
YI G’ITEEQHAZEJIR:
Adigheey, Adigheey,
Zy maxuer dicheps Adigheey!
Sy duneey, sy duneey,
Syguim wig’ichops Adigheey!
.
Se mi c’ip’em qhaac’er chish’iniw,
G’aane g’izja-aawe chitiqhaam
“Sig’anenk’ey xhuint sinasipif’ew,
Adigheeyir sy qhuisew wizy-aam! (2)”
.
YI G’ITEEQHAZEJIR:
Adigheey, Adigheey,
Zy maxuer dicheps Adigheey!
Sy duneey, sy duneey,
Syguim wig’ichops Adigheey!
.
Sy haner, sy hader we zirra-a?
Syguim yi weredir we zirras!
“Wered daxer se we pxuizowisir,
Lhaqhuiniqha miwixijir wers! (2)”
.
YI G’ITEEQHAZEJIR:
Adigheey, Adigheey,
Zy maxuer dicheps Adigheey!
Sy duneey, sy duneey,
Syguim wig’ichops Adigheey!
.
Sy guic’ap’ew bghijhxem psi g’eelhem,
Ya ge maqir g’osir sy deej!
“Sinixuog’ue se wy hane apl’em,
Pxuesc’a lhaqhuiniqhar bidew mej! (2)”
.
YI G’ITEEQHAZEJIR:
“Adigheey, Adigheey,
Zy maxuer dicheps Adigheey!
“Sy duneey, sy duneey,
Syguim wig’ichops Adigheey! (3)”
.
. Ziwisar: XHUIRAN Aze
.
.
. QARS ZAWEM YI QHIBZER
.
Wiriseey topimy weeyrew, fy ker g’eequitery woy! (2)
Mi qhareey bjheh’amy fig’amig’uejime dineguiqhaj-amy de! (2)
.
Ci chxhuant’ejh ts’ig’uiry weeyrew, zerik’emac’ety woy! (2)
Adighe C’alewe zy qhaac’er mac’exer, Qars faqhag’ua miqhuey fe! (2)
.
H’apts’yy h’antxhuipsimy weeyrew, fig’iraqhaafery fe! (2)
De dizichiguiqhuxemy Qarsim yi guibqhaxer lhim yevqhafa miqhuey fe! (2).
.
Sariqamicimy weeyrew, cer g’idolhalhery woy! (2)
Adighe cuxery Sariqamicimy cheelhelhexa miqhuey fe! (2)
.
Uizneeyle cibzxery weeyrew, Coquire yoxiry woy! (2)
H’adirixe qhogu hane fiteetiw zexezixxem yagu g’ifc’owiz miqhue fe! (2)
.
Iazeey qiclejhimy weeyrew, dzer chiziracery woy! (2)
C’ale quidanxewe dizichiguiqhuxery topicem yih’aa miqhuey de! (2)
.
Eerzurum guibqhamy weeyrew, wesir chizireeh’ary woy! (2)
Fy h’ade daxewe guibqham g’ynaxery xet ziryh’anu miqhue fe! (2)
.
Mo quale bzuxemy weeyrew, g’izdaqhazejiry woy! (2)
G’avqhazejink’ere dinifchiguiqhuirty, guiqhar diwixa miqhuey de! (2)
.
.
. C’EXIW GUI LHITTEW DIP’AC’EWE DQHAZEC’EN XUEEYXER:
.
Adighebzer t-ac’ek’ime; har, dy xekuir zerit-ac’ek’am nexhire kuedk’e nexh eey
xhuinus! Dy jaqhueqhuxem Adighebzer yaquiteniwe, yaqhag’uediniwe ya wijh
zerytxer zichidqhaqhuipchen xueey-am! Habi g’ynemic’aw de diziqhaguivexer,
xamexem ya de-apiqueqhu zerixhuxer zichidqhaqhuipchen xueey-am! Adighe
Jilewe dig’izerinejifinim pejiwe dixueeyiwe chitime; dy jile txik’e system zaque
"Adighe Txik'er" zerijilek’e zeeth'an zerixueeyir zichidqhaqhuipchen xueey-am!
Adighexem; alternatyfince dy jile txik’e system zaque g’axhu “Adighe Txik’er”
daxemk’e dy weredxer ttxiwre haxem ya meqaame daxexemk’e dag’eegeme,
zy axer g’itteelh jilexem ya bzequitexem dy Adighebze daxer yaqhal’efin-am!
Adighebzer; g’uexu nexh daxe g’axhuiwre, xexhuewre psewifins!.. Harasy dy
"Adighe Txik'er" daxer, dip’ac’ewe zeeth’awe dixueejhen xueeys!.. Adighexer
dimiguivew, Adighebzer c’eniqhabze g’adqhaxuiw, c’eniqhaxem chizeeth’awe
dixueejheme, "Adighe Txik'er" dy psewik’exem xetlhh’aw habi f’iwe dirylajhew
dixueejheme; Adighexem, c’eniqhaxemk’ey eekonomyk’ey zig’adiwijhijifinus!
Fe Adighe Nibjhic’exem; "Adighe Txik'er" daxer yape gyic’e fy wise daxexem
chizeefh’awe fixueejhenu, hapxuedew Adighem yi maq daxer duneeyicxuem
chivqha-uinu doguiqhar!.. 11.01.2018 YEMUZ Yilmez
.
.
Npc’ – 26: ADIGE YAZISI
.
. “ADIGE YAZISI”NIN OLUŞUMU
.
1. Ünsüz seslerin arkalarında onlara bitişik olarak gelen bağımlı ünlü sesler; “ a , aa ,
e ,ee , i , o , u , uu , y ” sade ünlü harfleri ile yazılırlar.
2. “ g’, h , h’, q , q’, qh , xh ” ünsüz seslerinin arkalarında gelen “ kısa a ” sesi bir “ a ”
harfi ile ve “ uzun a ” sesi iki “ aa ” harfi ile yazılırlar. Diğer ünsüz seslerin arkalarında
gelen “ uzun a ” sesi ise bir “ a ” harfi ile ve “ kısa e ” sesi ise bir “ e ” harfi ile yazılırlar.
3. “ İnce-uzun e ” sesi, her zaman iki “ ee ” harfi ile yazılır.
4. Türkçe’deki “ kalın ı ” ünlü sesi, Adıgece’de “ i ” harfi ile yazılır. Ancak “ y ” harfi-
nin arkasında gelen “ i ” harfinin sesi, daha ince olarak okunur.
5. “ o ” harfinin sesi uzun olarak çıkar.
6. “ g , g’, k , q , q’, qh , x , xh ” ünsüz seslerinin arkalarında gelen “ yarım u ” sesi bir
“ u ” harfi ile ve “ uzun u ” sesi iki “ uu ” harfi ile yazılırlar. Diğer ünsüz seslerin arka-
larında gelen “ uzun u ” sesi ise bir “ u ” harfi ile yazılır.
7. Türkçe’deki “ ince i ” ünlü sesi, Adıgece’de “ y ” harfi ile yazılır. Ancak “ g , k ”
harflerinin arkalarında gelen “ y ” harfinin sesi yarım ünlü olarak çıkar.
8. Yan yana gelen iki “ yy ” harfinden önde olan “ y ” harfi onun ünlü sesini ve arkada
olan “ y ” harfi ise onun ünsüz sesini gösterir.
9. Sade ayrılan ünlü sesler; kelimelerin ilk sesleri olarak geldiklerinde “ a , aa , ee , i ,
o , uu , y ” ünlü harfleri ile ve kelimelerin içinde ya da sonunda geldiklerinde önlerine
kısa çizgi ( - ) işareti konarak “ -a , -aa , -ee , -i , -o , -u , -uu , -y ” grupları ile yazılırlar.
10. Birleşik ayrılan ünlü sesler; kelimelerin ilk sesleri olarak geldiklerinde “ ua , ue ,
uee , ui , uy ” birleşik ünlü harfleri ile ve kelimelerin içinde ya da sonunda geldiklerinde
önlerine kısa çizgi ( - ) işareti konarak “ -ua , -ue , -uee , -ui , -uy ” grupları ile yazılırlar.
11. Serbest ünüz seslerin bir kısmı sade ünsüz harfleri ile ve bir kısmı ise birleşik ün-
süz harfleri ile yazılırlar.
12. “ c ” harfi “ ince ş ” sesini ve “ ch ” grubu ise “ kalın ş ” sesini gösterir.
13. “ g , k ” harflerinin arkalarında gelen ince ünlü harfler; onları, ince ünsüz sesleri ile
okutur. Ancak “ gegu ” kelimesinin ve ondan türeyen kelimelerin ince ünlü harflerinin
önlerinde gelen “ ge ” harfi, Arapça’nın DJUM harfinin “ dje ” sesiyle okunur.
14. Ünsüz ses olarak gelen “ h ” harfi, kesintisiz olarak çıkan ses gruplarını oluşturur.
15. Arapça’nın “AYIN” harfinin ünsüz sesi, “ i ” harfi ile yazılır.
16. “ x ” harfi, normal olarak “ ince k ” sesi ile “ h ” sesinin birleşimi bir sesle okunur.
Ancak çoğul eki olarak gelen “ xe ” grubu, Türkçe’nin “ ha ” sesiyle de okunabilir.
17. “ g , k , u ” harflerinin arkalarında olmadan tam ünlü harflerin önlerinde veya arka-
larında gelen “ y ” harfi, Türkçedeki ünsüz sesi ile okunur.
18. Sıkılmış ünsüz sesler, ünsüz harflerinin arkalarına apostrof ( ’ ) işareti konarak ya-
zılırlar. “ g’ ” grubunun apostrof işareti “ g ” harfinin kalın ünsüz sesini ve “ k’ ” grubu-
nun apostrof işareti ise “ k ” harfinin ince ünsüz sesini sıkar.
19. Birleşik ünsüz harflerin birleşen harfleri; biribirlerinin arkalarında ama birleşmeden
ayrı sesler olarak geldiklerinde, aralarına kısa çizgi ( - ) işareti konarak yazılırlar.
20. Adıgece’nin “zarf-fiil” kelimeleri; seslerin yazılışlarına örnek olarak verilen kelime-
lerden “zarf-fiil” olanların yazıldıkları gibi yazılmalıdırlar. 06.03.2014 Yılmaz Özcan
.
.
. ADIGECE’NİN SESLERİNİN YAZILIŞLARI (KABARTAY DİYALEKTİ)
.
“..a = kısa a ” sesi olarak:
( g’ ) g’ah’ : getir
( h ) ha : o (zamir)
( h’ ) xeh’at : giriyordu
( q ) qab : kabak
( q’ ) q’a : mezar
( qh ) qha : yıl, sene
( xh ) yitxha : çizgi çiz
.
“..aa = uzun a ” sesi olarak:
( g’ ) g’aah’ : getiriyorlar
( h ) haa-a : değil, hayır
( h’ ) xeh’aat : girmişti
( q ) qaabze : temiz
( q’ ) q’aachh’a : mezar başı
( qh ) qhaatxe : ilkbahar
( xh ) yitxhaat : çizilmişti
.
“..a = uzun a ” sesi olarak
maze : ay
maq : ses
.
“..e = kısa e ” sesi:
mel : koyun
.
“..ee = ince uzun e ” sesi:
f’eey : kirli
teep’e : üstünü ört, kapat
.
“..i = kısa kalın ı ” sesi olarak
yiz : içi dolu
bide : sert
.
“..o = uzun o ” sesi:
nobe : bugün
bo : ahır
xoh’a : giriyor (suya vb.)
txuog’ue : bizim için gidiyor.
.
“..u = uzun u ” sesi olarak
bzu : kuş
t’u : iki
.
“..y = ince uzun i ” sesi olarak
sy : benim
sych : üç bıçak
.
“..yy ” = Öndeki “y” harfi “ince uzun i” sesi ve arkadaki “y” harfi “y” ünsüz sesi.
byy : benim
fyyin : ıslık çalmak
.
a , aa , ee , i , o , uu , y
ane : yemek masası
aax : elinden (ondan) alıyorlar
eex : elinden (ondan) alıyor
iqhin : elinde bulundurmak, elinde tutmak
ot : kenarında duruyor
uuwin : ulumak (köpek veya kurdun uluma sesi çıkarması)
yxir : elinden aldığı şey
.
-a , -aa , -ee , -i , -o , -u , -uu , -y
jis-at : söylüyordum
jis-aat : söylemiştim
s-eex : elimden alıyor
t-ix : bizden (elimizden) al
acri-i : aşure
t-ok’ : önümüzden çekiliyor
ne-u : insan siması, insan yüzü görünümü
g’a-uuwt : uluyordu
g’if-yxt : elinizden (sizden) alıyordu
.
ua , ue , uee , ui , uy
uax : açıyorlar; ortadan kaldırıyorlar
ueten : açıklamak, anlatmak
ueex : açıyor; ortadan kaldırıyor
uixin : açmak; ortadan kaldırmak
uyxir : açmakta olduğu şey; ortadan kaldırmakta olduğu şey
.
-ua , -ue , -uee , -ui , -uy
so-uate : açıklıyorum, anlatıyorum
p-ueten? : açıklar mısın? , anlatır mısın?
t-ueex : önümüzden kaldırıyor; (gözlüğümüzü) çıkarıyor
g’i-uik’ : (ondan) bu yana çekil
f-uyxt : önünüzden alıyordu; (gözlüğünüzü) çıkarıyordu
.
b nibe : karın
c cate : kaymak
ch chabe : yumuşak
d danew : ipek olarak
dz dzeliw : söğüt olarak
f fe : siz; deri
g gaz : gaz
. gerc : fasulye
. gegu : oyun; düğün
gy gyane : gömlek
. yigyi : şimdi
. yeegy : eğiriyor
gu degu : sağır
gh jighiw : ağaç olarak
h hane : anne
. hade : baba
i ialemet : acayip, ilginç
. maine : mânâ, anlam
j bajew : tilki olarak
jh jhi : eski; rüzgâr
k karton : karton
kontrol : kontrol
. kezuwe : sırayla
ky kyar : çatlamış olan
. yakyiw : onlar adım atarak
. yeeky : adım atıyor
ku h’akuiw : fırın olarak
l li : et
lh lhi : kan
m maze : ay
n ne : göz
p pe : burun
q qab : kabak
. qaabze : temiz
. qoplhe : zulaya bakıyor
qu mequiw : kuru ot olarak
qh qha : yıl
qhaatxe : ilk bahar
qhu meqhu : kuru hale geliyor
r weram : cadde
s se : bıçak
t mate : sepet
ts tsi : yün
v guiven : gecikmek
.
w wade : çekiç
x xade : bahçe
. xoh’a : katılıyor
xu nexu : ışık
. txuog’ue : bizim için gidiyor
xh pxha : odun, ahşap
. xheeyin : kımıldamak
xhu g’axhuiw : oluşarak
y yatx : yazıyorlar
. yoge : okuyor; çağırıyor
z ze : bir defa, bir kez
.
c’ c’ale : genç
f’ maf’e : ateş
g’ g’ag’uen : gelmek
. g’aag’ue : gel
. g’eege : oku; çağır
. g’oplhe : bu yana bakıyor
g’u yeg’u : uygun, yakışan
h’ h’alhe : yük
k’ k’apse : halat, ip
. nek’eguugu : göz arpacığı
l’ l’i : erkek, er, adam
p’ p’e : yatak; yer
. yip’-a? : beslemiyor mu?
q’ q’a : mezar
q’u q’uih’ : gemi
t’ nat’e : alın
. g’yt’-am : kazmıyor
ts’ ts’e : isim, ad
.
Cer d-zas. : Sütü süzdük. (zin : sütü süzmek)
Pqor yit-sas. : Direği diktik. (yisen : nesneyi diklemesine yerleştirmek)
.
g’uenu : gidecek (gelecek zamanda).
g’ueniw : gitmek için (zarf-fiil).
.
06.03.2014 Yılmaz Özcan
.
.
. ADIGECE’NİN ÖZEL YAZIŞ VE OKUYUŞ KURALLARI (TECVİDLERİ)
.
1. BAZI İSİMLERİN YAZILIŞI:
.
. İsimler isim oluşturan ekler alırlarken, iki isim veya bir isimle bir sıfat ya da
bir isimle bir fiil birleşerek birleşik kelime oluştururlarken ya da tamlamalar olu-
şurken; isim gövdelerinin ilk hecelerinde bir “ a ” harfi geliyorsa o harf “ e ” se-
si ile okunur, eğer isim gövdesinin ilk hecesinde çift “ aa ” harfi geliyorsa o çift
harf “ kısa a ” sesi ile okunur. Bu birleşik isim oluşumu veya tamlama oluşumu
esnasında; isim gövdesinin ilk hecesinin ünlü sesi değişikliğe uğrasa da, harfi
ya da çift harfleri değiştirilmeden yazılırlar. Özel isimler, fiil gövdesine ek ya da
isim eklenerek oluşan isimler, sesleri nasıl çıkıyorsa öyle yazılırlar. Örnekler:
bajafe, xabzecxue, guawecxue, tanalhxue, pselhenibze, malhxhaqhu, g’aafejh,
tanachh’a, bzagyaqha, pxhuantec’e, xadexek’, tanexhu, xade k’ih’, pasereey,
g’aafe lhap’e, pselhek’e, c’alef’, maxue k’ec’, zawejh, Abezexe, Adighebze.
.
2. BAZI OKUNUŞLAR:
.
. “ - i ” grubu; “ k’ , s , t, x ” harflerinin önlerinde ve kelimelerin sonlarında gel-
diğinde, önündeki sesten ayrılarak çıkan yarım ünlü bir sesle okunur. Örnekler:
acri-ik’e, acri-is, acri-it, acri-ixer, ye-i.
. Bazı diyalektlerde “ ince g ” sesi kullanılmaz. O sesin yerine Arapçanın “ dj ”
sesi kullanılır. Adıge Yazısı’nda; ince ünlü seslerin önlerinde gelen “ dj ” sesi,
“ g “ harfi ile yazılır. Batı yazı normlarına da uygun olan bu yazış şekli, KUBE
Şaban tarafından belirlenmiştir. Adıge Yazısı’nda; ünsüz seslerin, kalın ünlü
seslerin önlerinde ve kelime sonlarında gelen “ dj ” sesi ise, “ gy “ grubu ile
yazılır. Aynı diyalektlerde, “ ince k ” sesi kullanılmaz. O sesin yerine Türkçe’-
nin “ ç ” sesi kullanılır. Adıgece’de de “ ç ” harfi, Türkçe’deki sesi ile okunur.
. “..dır ” anlamında arka ek olarak gelen “ s ” harfi, “ kalın ş ” sesi ile de
okunabilir.
. “ k’ ” sıkılmış harfi; “ k ” harfinin Türkçe’deki ve Almanca’daki ince ünsüz
sesinin sıkılmış bir sesi ile okunur. Ancak “ k’igu, nek’eguugu ” kelimeleri ile
onlardan türeyen kelimelerin “ k’ ” sıkılmış harfi, “ ç’ ” sıkılmış ünsüz sesi ile
okunur. Bu okunuş şekilleri de, Adıgece’nin tecvidlerindendir.
. UYARI: Kabartay Diyalektinde özel harf kullanılmaz. (Örneğin, “ ç ” harfi
kullanılmaz.)
.
3. BAZI YABANCI KELİME SESLERİNİN ADIGECE’DE DEĞİŞMESİ:
.
. Arapça kelimeler Adıgece’de kullanılırken onların “ dj ” sesleri, Adıgece’de
“ j ” sesine dönüşür ve “ j ” harfi ile yazılır. Türkçe kelimeler Adıgece’de kulla-
nılırken onların “ ç ” sesi, Adıgece’de “ ş ” sesine dönüşür ve “ ş ” sesinin Adı-
gece’deki harfi olan “ c ” harfi ile yazılır. Bazı yabancı kelimelerin yumuşak ola-
rak çıkan “ h ” ünsüz sesleri, Adıgece’de “ x ” harfi ile yazılır. Örnekler: jenet,
jemiat, jewap, Cyn, Ceky, Cerkes, xiyerogulyf, mixuym, cexyd, Ybrexym.
.
.
. ADIGECE’NİN SES TABLOLARI
.
. SESLERİN GRUPLARINA GÖRE ADIGECE’NİN SES TABLOSU
.
A. Ünlüler:
. 1. Bağımlı sade ünlüler:
. ..a , ..aa , ..e , ..ee , ..i , ..o , ..u , ..uu , ..y .
. 2. Ayrılan ünlüler:
. (a). Ayrılan sade ünlüler:
. (I). Ayrılan sade ünlülerin kelime başında yazılışları:
. a , aa , ee , i , o , uu , y .
. (II). Ayrılan sade ünlülerin kelime içinde ve sonunda yazılışları:
. -a , -aa , -ee , -i , -o , -u , -uu , -y .
. (b). Ayrılan birleşik ünlüler (diftonglar):
. (I). Ayrılan birleşik ünlülerin kelime başında yazılışları:
. ua , ue , uee , ui , uy .
. (II). Ayrılan birleşik ünlülerin kelime içinde ve sonunda yazılışları:
. -ua , -ue , -uee , -ui , -uy .
B. Ünsüzler:
. 1. Serbest ünsüzler:
. b , c , ch , d , dz , f , g , gy , gu , gh ,
. h , i , j , jh , k , ky , ku , l , lh , m ,
. n , p , q , qu , qh , qhu , r , s , t , ts ,
. v , w , x , xu , xh , xhu , y , z .
. 2. Sıkılmış ünsüzler:
. c’ , f’ , g’ , g’u , h’ , k’ , l’ , p’ , q’ , q’u ,
. t’ , ts’ .
.
. SESLERİN SIRALANIŞLARINA GÖRE ADIGECE’NİN SES TABLOSU
. (Kabartay Diyalekti’nin Ses Alfabesidir.)
.
. ..a , ..aa , a , aa , b , c , ch , c’ , d , dz ,
. ..e , ..ee , ee , f , f’ , g , gy , gu , gh , g’ ,
. g'u , h , h’ , ..i , i , i , j , jh , k , ky ,
. ku , k’ , l , lh , l’ , m , n , ..o , o , p ,
. p’ , q , qu , q’ , q’u , qh , qhu , r , s , t ,
. t’ , ts , ts’ , ..u , ..uu , -u , uu , ua , ue , uee ,
. ui , uy , v , w , x , xu , xh , xhu , ..y , y ,
. y , z .
.
. AÇIKLAMALAR:
. Sonraki “ i ” ve “ y ” harfleri, onların ünsüz seslerini gösterir.
. Tablolarda önlerinde iki nokta olan harfler, bağımlı ünlü sesleri gösterir.
.
Adıgece’nin Kabartay Diyalektinin Harf Alfabesi, 26 harf ile 2 işaretten oluşur.
Harfler şunlardır:
a, b, c, d, e, f, g, h, i, j, k, l, m, n, o, p, q, r, s, t, u, v, w, x, y, z.
İşaretler şunlardır:
( - ) : Önünde bulunduğu harfin sesini ayıran işarettir.
( ‘ ) : Arkasında bulunduğu ünsüz harfin sesini sıkan işarettir.
“ h ” harfi; “ c , g , j , q , x ” harflerinin arkalarında iken onların seslerini değiş-
tirerek “ ch , gh , jh , qh , xh ” ünsüz seslerini oluşturan bir işaret olarak kulla-
lır. “ h ” harfi; tek ünsüz harf olarak ünlü harflerin önlerinde geldiğinde, kesin-
tisiz olarak çıkan ses gruplarını oluşturur. 2014 Yılı. Yılmaz Özcan
.
.
Npc’ – 27: ÖNEMLİ BİLİMSEL TESPİTLER
.
April 29, 2015 Eagle

“İkincisi, Kiril alfabesinin sadece Rusya Federasyonu halklarının dilleri için
değil, hatta Rus dili için bile uygun olmadığıdır ve buna inanmak için yeteri
kadar sebep vardır. Belki de Kiril, Sovyetler Birliğinin birkaç yüzyıl olmasa da
en azından yüzyıllık geri kalmışlığının sebebidir. Şimdi aynı şey Rusya Fede-
rasyonu için de geçerlidir. Kiril’in verdiği en temel zararlardan biri; bu alfabe
temelinde hızlı okuma tekniğinin geliştirilememesidir."

Yukarıdaki paragrafta belirtilen bilimsel tespitler; Rusya'da yayınlanan
“Natsionalniy Aktsent” isimli web sitesindeki bir yazıdan alınmış olup, objektif
olan dilbilimcilerin Slav Yazısı ile ilgili olarak tespit ettikleri net olarak görülen
yetersizlikleri ifade etmektedirler.
.
.
. “SLAV YAZISI” OKUYUCUNUN ZİHNİNİ FAZLADAN YORMAKTADIR.
.
. Slav Yazısı’nın; bu yazı temelinde hızlı okuma tekniğinin geliştirilememesin-
den çok daha önemli olan sorunu, bu yazı sisteminin okuyucunun zihnini faz-
ladan yormasıdır. Bazı Slav Harfleri’nin çizgilerinin uzunlukları ile biçim detay-
larının fazla oluşu insan zihnini fazladan yormaktadır. Bu durum hızlı okuma-
mada engel faktörü oluşturmaktadır. Dik çizgileri bulunan harflerin fazla olu-
şu ise, bu harflerin biçimlerinin bir kısımlarında "ortak şekil özelliği" oluştur-
makta ve bu durum ise, bu harflerin metin (tekst) içerisinde seçilmelerini, bi-
çimlerinin kavranmaları ile seslerinin anlaşılmalarını ve bu harfleri bulundu-
ran kelimelerin anlamlarının okuma süresi içinde zihinde tutulmalarını zorlaş-
tırmaktadır. Bu olumsuz orfografik özellikleri bulunan Slav Yazısı, okuma es-
nasında okuyucunun zihnini fazladan yormaktadır.
. Okuyucuların beyinlerine fazladan yüklenen yükler ya da onların beyinleri-
ni fazladan yormalar; uzun vadede, ekonominin cesameti ile de orantılı ola-
rak önemli emek ve zaman kayıplarına ve insanların konulara olan ilgilerinin
azalmalarına sebep olmaktadır. Bu konunun Adıgece’yi ilgilendiren tarafı ise;
sözü edilen olumsuz orfografik özellikleri bulunan Slav Yazısı’nın, Adıgece’-
nin yazılarını hiçbir şekilde okunuşlu ve kullanışlı” duruma getiremeyecek ol-
masıdır. 30.09.2017 Yılmaz Özcan
.
.
. “SLAV YAZISI” ADIGECE’Yİ BOĞMAKTADIR.
.
. Adıgece’nin ünsüz sayısı çok olduğundan, Slav Yazısı’nın Adıgece’ye ver-
diği zarar çok fazladır. Adıgece’yi nefes aldırmadan boğmaktadır. Artık onu öl-
dürmek üzeredir. Slav Yazısı’nın ve Kültürel Jenosid’in Adıgece’deki tahribat-
larını, aşağıdaki internet sitesi yazı başlığı çok açık olarak anlatmaktadır! Adı-
geler başlarımızı kuma gömmüş olarak yaşamakla yok oluştan hiçbir şekilde
kurtulamayız!.. Dünyada toplumca var olarak yaşamak istiyorsak, âcil olarak
önlemler almak zorundayız.
.
. Adıgece, Kabardeyde de 'Can Çekişiyor' - Çerkesya
. cherkessia.net/news_detay.php?id=3316 10 Şubat 2010
.
. Yukarıdaki internet sitesi yazı başlığı; “Slav Yazısı Adıgece’ye uygun gel-
mektedir” söyleminin doğru olmadığını ve onun kocaman bir yalan olduğunu,
Slav Yazısı’nın Adıgece’yi nefes aldırmadan boğmakta olduğunu çok net ola-
rak göstermektedir! Adıge Toplumu, artık kanarak zaman kaybetmemelidir!..
30.09.2017 Yılmaz Özcan
.
.
Npc’ – 28: ADIGECE BİZİ KENDİSİNE YARDIM ETMEYE ÇAĞIRIYOR!..
.
Adıgece’yi “en okunuşlu ve en kullanışlı” duruma getiren, onun güzelliğini en net olarak
gösterebilen ve alternatifsiz milli yazı sistemimiz olan Adıge Yazısı’nı (Adighe Txik'er’i)
toplumca kullanmaya başlamadan, onunla evlerimizde, çocuklarımıza ve gençlerimize
Adıgece’yi okutarak öğretmeden Adıgece’nin yaşayabilmesi asla mümkün değildir!..
.
Slav Yazısı ile Kültürel Jenosid’in tahribatlarını, aşağıdaki internet sitesi yazı başlığı çok
açık anlatmaktadır! Başlarımızı kuma gömmüş durmakla yok oluştan hiç kurtulamayız!..
.
. Adıgece, Kabardeyde de 'Can Çekişiyor' - Çerkesya
. cherkessia.net/news_detail.php?id=3316 10 Şubat 2010
.
Slav Yazısı’nı savunanlar; yukarıda gösterilen internet sitesi yazı başlığını hiç görmek
istemiyecekler ve Adıge Toplumu’nu kandırmak için ellerinden gelen her türlü gayreti
göstereceklerdir. Ancak ortada, Slav Yazısı’nın asıl sahibini de düşündürmesi gereken
kocaman bir gerçek vardır!.. O gerçek şudur: Slav Yazısı, sahibine bile çok zararlıdır!..
Bilimsel incelemeler sonucu elde edilen bulguları objektif şekilde değerlendiren bilim
insanları, gerçeği, kanıtları ile beraber ortaya koymuşlardır!.. Karar alarak uygulamak,
siyasi erkin işidir. Ancak üst yönetim kadroları; her zaman, şöven duygulardan kolay
kurtulamıyorlar. Bu durum; miktarı önceden bilinmeyen bir zamanın kaybedileceğini
göstermektedir! Bilim insanlarınca ortaya konulan gerçek tespitlerin değerlendirilmesi,
siyasi erki ilgilendirir. Ancak ortada Adıgeler’i ilgilendiren çok vahim bir durum mevcut
olup, o durum şudur: ADIGECE İNLEYEREK CAN ÇEKİŞMEKTEDİR!.. Durum budur
ve bu durumun saklanabilecek hiçbir tarafı kalmamıştır! Adıge Toplumu için çok vahim
olan bu durumu; hiçbir uluslararası organizasyon ve sivil toplum kuruluşu görmek ve
duymak istememektedir! Üniversitelerin dilbilim uzmanı sayın akademisyenleri de, bu
durumu görmeyi ve sözü edilen iniltiyi duymayı istememektedirler!.. Ayrıca bu kurum
ve kuruluşların yetkili kişileri ile dilbilim akademisyenleri; söz konusu dilin ve kültürün
sahipleri olan insanların, konu ile ilgilenmelerini hiç istememektedirler ve ilgilenenleri
aşağılayarak yermektedirler!.. Onlara göre; Adigeler, dansetmek haricinde hiçbir şey
yapmamalı, Adıgece’nin ve Adıge Kültürü’nün ölümlerini elleri bağlı seyretmelidirler!..
Adaletten söz edilmemeli ve herhangi bir şey yapmaya da kalkışılmamalıdır!..
Adıgece, “Beni prangalardan kurtarın!..” diyerek, bizleri kendisine yardıma çağırıyor!..
Adıgeler, Adıgece’ye yardım etmek üzere ne zaman harekete geçeceğiz?.. Birilerine
kanarak artık fazla zaman kaybetmemeli ve Adıgece’mizi boğdurmamalıyız! Adıgece
ölürse, Adıge Toplumu yok olarak tarihten silinecektir! Bu yok oluşun ağır vebalinden
çağımızda yaşayan Adigeler kurtulamayacağız! Bu nedenle bu zamanda yaşamakta
olan Adıgeler, Adıgece’nin çığlığını ve iniltisini duymak ve ona yardım elimizi hemen
uzatmak zorundayız!.. 01.08.2017 Yılmaz Özcan
.
.
Npc’ – 29: ADIGE YAZISI’NIN YERİ VE ÖZELLİKLERİ
.
. Günümüzde ulusların kullandıkları yazı sistemleri; hız kriteri esasına göre,
sadece standart latin harflerini kullanan yazı sistemleri ve özel harf de bulun-
duran yazı sistemleri olmak üzere iki büyük kategori oluştururlar. Toplumların
milli yazıları bu iki kategoriden hangisinde yer aldığına göre değerlendirilirler.
Bunlardan ilk kategoriye giren yazı sistemleri birinci lig yazıları olup, bu yazı-
ları kullanan toplumlar, teknik gelişmelerin tüm olanaklarından en hızlı şekil-
de ve çok kolay olarak yararlanırlar. Çünkü bu yazılar, tüm programlara, yeni
gelişmelere uyumludurlar ve işlemlerde hızı hiç azaltmazlar. İkinci kategoriye
giren yazı sistemleri alt liglerde yer alırlar ve bu yazıları kullanan toplumlar,
bütün teknik gelişmelerin olanaklarından hızlı şekilde ve çok kolay olarak de-
ğil, geç olarak ve aracı programlar kullanarak yararlanırlar. Çünkü bu yazılar;
yeni teknik gelişmelere aynı anda uyumlu olamazlar ve uyum sağlamak için
özel harfleri destekleyen aracı programlara gereksinim duyarlar. Ayrıca her
font özel harfleri desteklemez. Bu durum; donanımın ve personelin birim za-
mandaki verimini ve hızını azaltır.
. Adıge Yazısı (Adighe Txik’er); Adıge Dilbilimcileri tarafından yüzyıldan
daha çok bir zaman içerisinde ortaya çıkarılmış olan, başka bir ifade ile tarih-
sel derinliği olan, dilbilimin tüm bilimsel kriterlerine uyan, Adıgece’nin yazı-
larını “en okunuşlu ve en kullanışlı” duruma getirebilen, Adıgece’nin güzelli-
ğini “en net” olarak gösterebilen, dünyanın her ülkesinde “en kullanışlı” olan
ve birinci kategoride yer alan Adıgece’nin alternatifsiz milli yazı sistemidir.
. Adıge Yazısı’nın kuruluş biçimi; onun, yukarıda belirtilen özellikleri nok-
sansız olarak taşıdığını göstermektedir. Bunu kanıtlamak için, Adıge Yazısı’-
nın kuruluşunu kısaca özetleyelim:
. 1. Adıge Yazısı’nda “ c ” harfi, Türkçe’nin “ ş ” harfinin ünsüz sesi değerin-
dedir. “ c ” harfinin Türkçe’deki ses değeri, sadece Türçe’ye özgüdür. Dillerin
yazı sistemlerinde birkaç harf; kullanıldığı dile uygun olarak o dile özgü olan
ses değerleri taşıyabilmektedirler. “ c ” harfinin Adıgece’deki ses değeri; Adı-
gece’ye uygun düşmekte ve “ ş ” sesinin Adıgece’deki farklı türevlerinin, Adı-
gece’ye uygun olarak okunuşlu şekillerde yazılmalarına olanak sağlamaktadır.
. 2. Adıge Yazısı’nda “ i “ harfi, Türkçe’nin “kalın ı” harfinin sesi değerinde-
dir. Adıge Dilbilimci KUBE Şaban; çok doğru bir kararla “ i “ harfini, “ kalın ı ”
sesi değerinde kullanmıştır. Batı Avrupa Ülkeleri; Türkçe’nin ve Doğu Avrupa
dillerinin “ kalın ı ” seslerini, ortak şekilde olmak üzere çoğunlukla “ i ” harfi
ile yazmaktadırlar. Sözü edilen “ kalın ı ” sesleri, internette de “ i “ harfi ile ya-
zılmaktadır. Adıgece’deki yazış şekli de, bu yazış şekilleri ile örtüşmektedir.
. 3. Adıge Yazısı’nda “ x ” harfi; Grekçe’de olduğu gibi “ ince k ” sesi ile “ h ”
sesinin birleşimi olan bir ünsüz ses değerindedir.
. 4. Ses değerleri yukarıda açıklanan “ c, i, x ” harflerinin dışında kalan 23 la-
tin harfinin Adıgece’deki ses değerleri, Latince’de ve Türkçe’de olduğu gibidir.
. 5. Adıge Yazısı’nda birleşik harflerin oluşum kombinasyonları, hem Avrupa
yazı normlarına ve hem de Adıgece’nin bütün özelliklerine uygundurlar.
. Yukarıdaki açıklamalardan görüldüğü üzere Adıge Yazısı (Adighe Txik’er),
aşağıdaki genel özellikleri taşımaktadır:
. a. Oluşumunun tarihsel derinliği ve doğallığı vardır.
. b. Kuruluşu Avrupa yazı normlarına tam olarak uygundur.
. c. Türkçe’nin ve standart latin yazısı kullanan dillerin yazıları ile barışıktır.
. d. Adıgece’nin özelliklerinin bütün gereklerini sağlamaktadır.
. e. Adıgece’nin yazılarını “en okunuşlu ve kullanışlı” duruma getirmektedir.
. f. Adıgece’nin güzelliklerini “en net” olarak gösterebilmektedir.
. g. Birinci kategori yazı sistemlerinin tüm özelliklerini taşımaktadır.
. Yukarıdaki özellikleri ve daha başka özellikleri taşıyan Kutsal Adıge Yazısı
(Adighe Txik’er), Adıgece’nin alternatifsiz ve milli tek yazı sistemidir. Adıge
Toplumu’nca bir an önce harekete geçilerek söz konusu yazı sistemi, doğru
ve etkin olarak yoğun bir şekilde kullanılmalıdır. 30.06.2018 Yılmaz Özcan
.
. GUI ZILHITTEN XUEEYIR:
. Xame txik’exem, Adighebzer yaqhawif’eeyir! Hawe Adighe Txik’er daxem,
dy Adighebze daxem yi daxaqhaxer “nerixue didew” g’eeqhalhaqhuifir! Y.Y.
.
.
Npc’ – 30: ADIGECE YAŞAMAMALI MI?..
.
. ADIGECE YAŞAMAMALI MI?..
.
. Adıgece Öğrenim’e ilginin azalmasının nedenleri çoktur. Ancak en başta ge-
len nedeni; Slav Yazısı prangasının ona vurulmuş olması ve bu durumun, üni-
versitelerin dilbilimle ilgili akademik çevreleri ile Adıge Sivil Toplum Kuruluşları
yöneticileri tarafından Adıge Toplumu'nun arzularına aykırı olarak ısrarla savu-
nulmasıdır.
. Dünyanın en mükemmel kitapları, en iyi öğretim materyalleri, en iyi öğretici-
leri sağlansa da; Adıgece’ye hiç uymayan, onun yazılarını yeterince okunuşlu
ve kullanışlı duruma getiremeyen, insanın algılama ve ruhsal yapısına uygun
bir yazı oluşturamayan Slav Yazısı ile Adıgece’nin yeni nesillere yaygın olarak
öğretilebilmesi mümkün değildir. Çünkü Slav Yazısı, teknik olarak Adıgece’ye
uygun olamamaktadır. Slav Yazısı’nın imlâsı bu dile ağır gelmektedir. Bu du-
rum; iki nedenden, Adıgece’nin ses özellikleri ile Slav Harfleri’nin orfografik
özelliklerinden kaynaklanmaktadır. Bu hususu biraz açacak olursak; Adıgece’-
nin ünsüz sesleri çok olup, çok ünsüzlü hecesi olan kelimelerinin miktarı ile bu
kelimelerin kullanım yoğunlukları fazladır. Slav Yazısı’nın ise, dik çizgisi olan
harflerinin miktarı çoktur. Benzer dik çizgilere sahip olan bu harflerin şekilleri-
nin bir kısımlarında “ortak şekil özelliği” oluştuğundan, Slav yazısı ile yazılan
Adıgece yazı okunurken metin (tekst) içerisinde çok ünsüz harfli hecesi olan
kelimelerin harflerinin seçilmeleri, biçimlerinin kavranmaları, seslerinin anlaşıl-
maları ve o kelimelerin anlamlarının okuma süresince zihinde tutulmaları zor
olmaktadır. Bu nedenle, Slav Yazısı ile yazılmış Adıgece bir yazıyı okumak ve
okuduğunu anlayabilmek çok zor olmakta ve okuyucuyu fazladan yormaktadır.
Bundan dolayı Slav Yazısı ile yazılmış Adıgece yazıların okunmaları zevkli de-
ğil, tam aksine olarak çok sıkıcı ve sıkıntılı olmakta, bu durum ise insanı, kendi
ana dili olan Adıgece ile yazılmış yazıyı okumaktan, Adıgece yazı yazmaktan
ve Adıgece’yi kullanarak çalışmaktan soğutmakta ve Adıgece’den uzaklaştır-
maktadır. Bu nedenlerden dolayı tüm dünyada Adıgece bilenler gittikçe hızlı
bir şekilde azalmaktadır.
. Yukarıda anlatılan durum gözle çok net olarak görüldüğü ve çok iyi bilindiği
halde, Adıgece’nin yaşatılabilmesi için herhangi bir ciddi girişimde bulunulma-
maktadır. Ancak o dilin ve kültürün sahipleri olan Adıgeler çeşitli şekillerde oya-
lanmaya devam edilmektedir. Başka bir ifade ile söylemek gerekirse, bu konu-
ya hiçbir şekilde iyi niyetli olarak yaklaşılmamaktadır. Bu duruma ilâve olarak,
Rus Yönetimi’nce, Adıgece’de herhangi bir yazı sistemi değişikliği yapılamaya-
cağı hakkında kararname ile yasak getirilmiştir! Bu müdaahale etme ve yasak
getirme, çok haksız bir durumdur! Kararname veya kanun ile bir halkın diline
müdahale edilmesi ve herhangi bir kısıtlama getirilmesi; o halkın nefes alma,
yaşayabilme ve var olabilme hakkının kısıtlanması anlamında olup, insan hak-
larının ayaklar altına alınmasıdır!..
. Yukarıda belirtilen durumlara ilâve olarak; Adıgeler, diyasporada kültürel ba-
kımdan tam da nefes alabilecekleri bir sırada, devletler arası yapılan bir takım
gizli temaslarla Slav Yazısı prangasının diyasporada yaşayan Adıgeler’e de vu-
rulması sağlanmıştır! Şimdi ise bu pranga sayesinde Adıgece’nin ve Adıge Kül-
türü’nün ihyâ olacağı söylenerek, Adıge Toplumu ile alay edilmektedir!..
. Bu kültürel jenosidi âcil olarak durdurması gereken UNESCO ise; yayınladı-
ğı bir liste ile Adıgece’nin kısa bir zaman içinde öleceğini ilân etmekten ve kül-
türel jenoside seyirci olarak kalmaktan başka herhangi bir şey yapmamaktadır.
Birleşmiş Milletler ve Avrupa Birliği organizasyonları da; bağımsız devletleri ol-
mayan halkların nefes alabilme, yaşayabilme ve var olabilme haklarını korumak
için hiçbir girişimde bulunmamaktadırlar. Açıklanan bu olumsuz tutumlar; dünya
ve insanlık için üzücü olan ve kültürel bakımdan dünyayı çölleştiren olaylardır!..
. Konunun çok üzücü olan bir tarafı da; Avrupa ve dünyanın diğer ülkelerinde-
ki dilbilim insanlarının, akademisyenlerin bu kültürel jenoside ses çıkarmamala-
rı ve Türkiye’deki akademisyenlerin ise bu kültürel jenoside katkıda bulunmala-
rıdır. Kanaatime göre Adıgece ve Adıge Kültürü; dünya ülkelerine ve insanlığa
zararlı değildir. Tam tersine olarak Adıge Dili ve Adıge Kültürü; dünyaya güzel-
likler, moral değerleri, insani değerler, güzel duygular ve sanatlar katmaktadır!
Bu güzel özellikleri olan Adıge Kültürü’nün ve onun dili olan Adıgece’nin yaşa-
maması mı gerekiyor?!...
. Söz konusu kültürel jenosidi âcil olarak durdurabilmenin, dünyanın en güzel
saygı kültürü olan Adıge Kültürü’nün ve onun dili Adıgece’nin yaşatılabilmesinin
tek çaresi; Adıgece’nin kendi doğal, kullanışlı, alternatifsiz ve milli yazı sistemi
olan, dilbilimin bütün kriterlerine ve Batı yazı normlarına tam uygun olan “Adıge
Yazısı”nın, Adıge Dili’nin yeni nesillere öğretilmesinde kullanılmasıdır. Söz ko-
nusu Adıge Kültürü’nü yaşatabilmenin bundan başka hiç bir çaresi yoktur! Çün-
kü; kullanıldığı dile yeterli olamayan ve onun yazılarını yeterli olarak okunuşlu
ve kullanışlı duruma getiremeyen ve Batı yazı normlarına uygun olmayan yazı
sistemleri ile o dilin ve kültürün yaşatılabilmesi kesinlikle mümkün değildir.
. Adıge Toplumu; Adıgece’ye ve Adıge Kültürü’ne sahip çıkamaz ise, kısa bir
zaman içerisinde Adıgece ve Adıge Kültürü dünyadan tamamen silinecektir. Bu
zamandaki kısıtlı ortamlarda, Adıgeler’in, dillerini ve kültürlerini yaşatmak üzere
önlem alabilmeleri için, uluslararası kuruluşlar tarafından desteklenmeye ihtiyaç-
ları vardır! Çünkü Adıgece’ye sadece kararname ile yasak konulmakla kalınma-
mış, devletlerarası bir takım gizli temaslarla Slav Yazısı prangasının diyaspora-
da yaşayan Adıgeler’e de vurulması sağlanmıştır. Oysa Slav Yazısı, Adıgece’ye
uygun olan ve Adıgeler tarafından tercih edilen bir yazı değildir! Komünist rejim
dönemi başlangıcında Kafkasya’daki Adıge Toplumu’na dayatılan ve ona zorla
kabul ettirilen ve Adıgece’ye hiç uygun olmayan bir yazıdır. Şimdi ise aynı yazı
sistemi; diyasporada yaşayan Adıge Toplumu’na dayatılmakta ve ona kabul et-
tirilmeye çalışılmaktadır. Başka bir ifade ile söylemek gerekirse; Slav Yazısı tek-
nik olarak Adıgece’ye uymadığı halde, Adıgeler bu yazıyı kullanmaya mecbur
bırakılmaktadır. Bu kısıtlamaların anlamı şudur: Adıgeler; her durumda, Adıge
Dili’nin ve Adıge Kültürü’nün ölümlerini, elleri bağlı seyretmek zorundadırlar!..
“Anadil özgürlüğü” bu mu?!. Buna “anadil özgürlüğü” denebilir mi?!. Bu ne biçim
bir adalet?!. Ne kadar haksız ve hazin bir durum!.. Nerede kaldı insan hakları?!.
. Adıgece’nin ve Adıge Kültürü’nün yaşatılabilmesi için ilk önce Adıgece’nin,
teknik olarak kendisine uymayan “Slav Yazısı” prangasından muhakkak kur-
tarılması gerekmektedir. Kafkasya'da yaşayan Adıgeler’in çok büyük çoğun-
luğu, “Slav Yazısı'nın Adıgece’ye hiç uygun olmadığı"nın bilincinde olup pek
çok kişi bunu açıkça ifade etmektir. Ancak baskı altında yaşadıkları için top-
lumca seslerini çıkaramamaktadırlar! “Slav Yazısı” Adıgece’ye uygun gelen
bir yazı olsaydı, Kafkasya’da da Adıgece bilenler her geçen gün azalmaya ve
Adıgece vatanı olan Kafkasya’da da can çekişmeye başlamazdı! Ama her ne
hikmetse, Türk Akademisyenleri dahil olmak üzere, “Slav Yazısı”nın Adıgece’-
de kullalanılmasına devam edilmesi için ısrar edilmektedir. Âdeta “Slav Yazısı”-
nın Adıgece'yi boğmasına seyirci kalınması ve hatta marifetli kişi ve kuruluşlar
tarafından bu Kültürel Jenoside katkıda bulunulması için tüm haramzade dün-
yası anlaşmış gibidir!.. Ne diyelim, haramzade dünyasına hayırlı olsun!.. Eğer
olursa!.. (!..)
. Görüldüğü üzere akademisyenlerin etkin olan büyük bir bölümü ile onların
destekçileri olan bazı insanlarımız; “Adıgece’nin yaşatılması” konusunda, hiç
de iyi niyetli olmayıp, onlar Adıgeler’in çeşitli şekillerde oyalanmaya devam
edilmesinden ve yabancıların ırgatları olarak kullanılmasından yanadırlar!..
. Ancak, kanaatime göre çok yanlış yapılmaktadır!.. Ülkeler ve dünya kültü-
rel bakımdan çölleştirilmektedir! Adıgece’nin dünyadan silindiğini, onun oluş-
turduğu Adıge Kültürü’nün yok olduğunu ve Adıgeler’in de birlikte yaşadıkları
ulusların içlerinde eridiklerini bir düşünelim!.. Kişilikleri ellerinden alınmış ve
özelliksizleştirilmiş olan bu insanların beraber yaşadıkları uluslara kültürel
olarak ne gibi katkıları olabilir? Hiçbir şey! Özgün kişilikleri ellerinden alındık-
larından dolayı tam tersine olarak beraber yaşadıkları ulusların kültürlerine
pek çok zararları olabilir!.. Başka şekilde söylersek; hangi devlet şövence po-
litika izliyorsa, o devlet ülkesine, olumsuz etkileri uzun vadede görülecek ze-
hir enjekte etmektedir!.. Devletler için gerçekte doğru ve insani olan politika;
halkların kişiliklerini ellerinden almadan onların birbirleriyle uyumlulaştırılma-
sı ve bunu sağlamak üzere âdil yönetimler oluşturulmasıdır. Yüce Yaratıcı,
insanları yönetenlere adaletli olmalarını emretmektedir!..
. Yukarıda belirtilen nedenlerden dolayı Adıge Toplumu üzerinde uygulan-
makta devam edilen acımasız Kültürel Jenosidin ve desinformasyonun fazla
zaman kaybedilmeden durdurulması ile Adıge Toplumu’nun özgün kültürü
yönünden yeniden rehabilite edilmesini temenni ediyoruz! Bunları sağlamak
için gerekiyorsa, uluslararası organizasyonlar harekete geçmelidirler. Çünkü
bu sorunlar; uzun vadede tüm insanları etkileyen ve bu nedenle onları da ilgi-
lendiren sorunlardır!..
. Adıge Toplumu'ndan bir kişi olarak tüm ilgililere şunu söylemek istiyorum:
.
. ADIGECE’NİN ÖLMESİ; SİZLER İÇİN; TÜM İNSANLAR İÇİN VE DÜNYA İÇİN HİÇ
DE İYİ OLMAYACAKTIR!..
.
. Yılmaz Özcan
. 07.06.2018
.
NOT:
Birleşmiş Milletler’ce bir yasa çıkarılarak; devletlerin, egemenlikleri altındaki
azınlık halkların dillerine, kültürlerine ve kullandıkları özgün yazı sistemlerine
müdahale etmeleri, kısıtlama getirmeleri, diğer bir ifade ile "Kültürel Jenosid"
uygulamaları, insanlık suçu sayılarak yasaklanmalıdır. 07.06.2018 Y. Özcan
.
.
Npc’ – 31: ADIGECE’Yİ GELİŞTİREREK YAŞATMALIYIZ!..
.
. Değerli Adıgeler,
.
1. “Slav Yazısı’nın Adıgece’ye uygun yazı olduğu” söyleminin artık inandırıcılığı
kalmamıştır. O söylemin doğru olmadığını; politik ve ideolojik mülâhazaların dı-
şında tam bilimsel olarak kanıtlayalım:
. Adıgece’nin ünsüz sayısı çok olup, Slav dillerinden farklı olarak, ünsüz harfi
çok olan heceyle oluşan kelimeleri ve onların kullanım yoğunlukları fazladır.
“Slav Yazısı”nın ise, dik çizgisi olan harflerinin miktarı çoktur. Bu harfler; şekil-
lerinin bir kısımlarında “ortak şekil özelliği” oluştuğundan dolayı, çok ünsüzlü
hecesi olan kelimelerin yazılarını, metin (tekst) içinde, “okunuşlu ve kullanışlı”
duruma getirememektedirler. “Slav Yazısı” ile yazılmış Adıgece bir yazı içinde;
çok ünsüzlü hecesi olan kelimelerin harflerinin seçilmeleri, biçimlerinin kavran-
maları ile seslerinin anlaşılmaları ve bu tür kelimelerin anlamlarının okuma sü-
resince zihinde tutulmaları çok zor olmaktadırlar. Başka bir ifade ile söylemek
gerekirse, “Slav Yazısı”nın imlâsı Adıgece’ye ağır gelmektedir. “Slav Yazısı;”
Adıgece’de, insanın algılama ve ruhsal yapısına uygun bir yazı oluşturamadığı
için, “Slav Yazısı” ile yazılmış Adıgece yazıların okunmaları zevkli değil, tam
aksine sıkıcı ve sıkıntılı olmakta, insanı Adıgece ile yazı yazmaktan, Adıgece’yi
kullanarak çalışmaktan soğutmakta ve insanı Adıgece’den uzaklaştırmaktadır.
Bu nedenlerden dolayı, Kafkasya’da ve tüm dünyada Adıgece’yi bilenler gittik-
çe azalmaktadır.
. Yeterinden çok daha uzun bir zaman olan 80 yıllık uyguluma Slav Yazısı’nın
Adıgece’ye uymadığını göstermiştir. Bu duruma rağmen Slav Yazısı’nın Adıge-
ce’de kullanılmasına devam edilmesi için çok ısrar edilmektedir. Rus Yönetimi
tarafından Adıgece’de yazı sistemi değişikliği yapılamayacağı hakkında karar-
name ile yasak getirilmiştir. Adıgece’ye kanunla, kararname ile müdahale edil-
mesi, herhangi bir yasak getirilmesi, insanlık dışı olan çok haksız bir durumdur!
İnsan haklarının ayaklar altına alınmasıdır! Bir halkın diline ve kültürüne müda-
hale edilmesi, bir kısıtlama getirilmesi veya herhangi bir kural konulması; o hal-
kın yaşayabilme, nefes alabilme ve var olabilme hakkının kısıtlanması anlamın-
da olup insan haklarına aykırı olarak bir KÜLTÜREL JENOSİD uygulanmasıdır!
Bu durum; tüm dünya devletleri tarafından normal karşılanıyor olsa dahi, kesin-
likle sineye çekilebilecek ve kabul edilebilecek bir durum değildir!.. Bu durum;
azınlık halkın kısa sürede tarihten silinmesi için, ona acımasızca uygulanacak
olan insanlık dışı çok ağır sürekli bir zulümdür! İnsanlık dışı olan bu ağır duru-
mu kabul edebilmek, onurlu bir halk için kesinlikle mümkün değildir!..
. Slav Yazısı; teknik olarak Adıgece’ye uygun olamadığından, 80 yıldır Adıge-
ce’yi nefes aldırmadan boğmaktadır. Artık Adıgece’yi öldürmek üzeredir!.. Çok
aleni olan bu durumu, Adıgeler gecikmeden muhakkak görebilmeliyiz!..
2. Adıgece’nin ölmesi ile Adıge Kültürü de kısa bir zaman içerisinde ölecektir.
3. Adıge Kültürü, dünya'ya güzellikler katan bir saygı kültürüdür. Adıge Kü’türü-
nü oluşturan Adıgece ölmese daha iyi olur, diye düşünüyorum. Bu nedenle siz-
lere, Adigece’nin alternatifsiz tek milli yazı sistemi olan Adıge Yazısı’nı (Adighe
Txik’er’i) açıklayan yazıları ilişikte sunuyorum.
4. Adıge Yazısı (Adighe Txik’er); Adıge Dilbilimcileri tarafından bir yüzyıldan
çok bir zaman içerisinde ortaya çıkarılmış olan, dilbilimin bütün bilimsel kriter-
lerine ve Batı yazı normları’na tam uygun olan, Adıgece’nin yazılarını “en oku-
nuşlu ve en kullanışlı” duruma getiren, Adıgece’nin güzelliğini “en net” olarak
gösterebilen ve Adıgece için alternatifsiz olan tek milli yazı sistemidir.
5. Adıgece’nin yaşayabilmesi için; Adıgeler, toplumca Adıge Yazısı’nı kullan-
maya başlamamız gerekmektedir. Onu çabuk bir şekilde Adıgelere öğretebil-
memiz için, para ve pul gerektirmeyen çok kolay bir işi toplumca yapmamız
gerekmektedir. Önerim olan o kolay iş şudur:
İlişikteki yazılarda açıklanmış olan “Adıge Yazısı”nı; bütün Adıgeler’e ulaştı-
rıp tanıtalım ve öğretelim. Gençlerimize, şarkı ve şiirlerini “Adıge Yazısı” ile
yazmalarını onlara önerelim. “Adıge Yazısı”nı çocuklarımıza hemen öğretelim.
6. O kutsal işlerimizi, beraberce en çabuk şekilde gerçekleştirmemiz gerektiği
hususunda, bütün Adıgeler’e ricada bulunuyorum!
7. Adıgece’nin yaşamasını sahiden istiyorsak; o kolay işimizi bir an evvel top-
lumca yapmamız gerekmektedir. Onu müteakiben çok çabuk bir şekilde Adıge
Kültürü’nü, “Adıge Yazısı” ile Adıgece yazarak onları da Adıgeler’e ulaştırma-
mız ve onlara anlatmamız gerekmektedir.
8. Adıge Yazısı üzerinde kimseyle hiçbir polemiğe girmeden onu hemen kul-
lanmaya hemen başlamamız; doğru olarak, güzel biçimlerde ve üzerinde öze-
nerek kullanmamız gerekmektedir…
9. Artık Adıgece’nin alternatifsiz tek milli yazı sistemi “Adıge Yazısı”na (“Adi-
ghe Txik’er”e) sahip olduğumuza göre, bundan böyle Adıgece’yi geliştirerek
yaşatmaya çalışmalıyız. Adıgece’yi geliştirerek yaşatmazsak toplumsal işleri-
miz hiçbir zaman düzelmeyecektir. Adıgece’yi geliştirerek yaşatmak ve onu en
çabuk şekilde “bilim dili” seviyesine ulaştırmak zorundayız!.. Bu nedenlerden
dolayı, Siz Adıgeler’e tarihsel bir çağrıda bulunuyor ve bu tarihsel çağrıya ica-
bet etmemenin vebalinin çok ağır olduğunu hatırlatıyorum:
. Gerçek Adıge Ruhu olan Adıgeler! Sizi çağırıyorum!
.
. ADIGECE ÖLMESİN!..
. GELİNİZ, BERABERCE ADIGECE’Yİ GELİŞTİREREK YAŞATALIM!..
.
. Yılmaz Özcan
. 30.09.2017
.
. NOT:
. Bizim buradaki sözlerimiz; Adıgece’yi umursayan ve önemseyenler içindir.
Adıgece’yi umursamayan ve önemsemeyenlere hiçbir sözümüz yoktur.
. Adıgece’yi geliştirerek yaşatabilmemiz için “Adıge Yazısı”nı benimseyenler,
başka bir ifade ile Adıgeler’in bir “gelecek umudu” olması gerektiğini sahiden
isteyenler; çabuk bir şekilde organize olup çalışma grupları kurarak çalışmala-
ra hemen başlamamız gerekmektedir. Kuracağımız çalışma grupları ile bir ta-
raftan “Adıge Yazısı”nı tüm Adıgelere ulaştırıp tanıtarak, bu yazıyı kullanmala-
rını öğretirken, diğer bir taraftan Adıgece’yi kullanışlı duruma getirecek, başka
bir ifade ile Adige Yazı Dili’ini geliştirecek çalışmaları hemen başlatmalıyız. İlk
önce “Adıgece’nin Yazım Kılavuzu” kitabını, müteakiben “Adıgece’nin Grameri”
kitabını ve onu müteakiben de “Adıgece Sözlük” kitabını hazırlayarak bu kitap-
ların redaksiyonlarını tamamladıktan sonra onları dijital platformda kaydederek
tüm Adıgeler’in istifadelerine sunmalıyız. Ayrıca bu kitapları yeterli sayılarda
bastırarak insanlarımızın kullanımlarına sunmalıyız. Başka bir taraftan ise, ge-
rekli hazırlıkları yaparak “internet ortamında öğretim” faaliyetini başlatmalıyız.
Bunlardan başka, Adıge Yazısı’nı kullanarak Adıgece ile Adıge Edebiyatı, Adı-
ge Tarihi yazmak gibi kültürel çalışmaları başlatmalıyız. Bu gibi konularda Adı-
ge Yazısı ile Adıgece olarak bilimsel düzeyde çalışmalar yapan insanlarımızı
her bakımdan desteklemeliyiz.Gençlerimizi bu gibi konularda çalışmalar yap-
mak üzere teşvik etmeliyiz.
. Kültürel konular gönül koymayı gerektirir. Milli işlere gönül koymadan Adıge
olamayız. Adıgeler’in milli işlerimizin yabancılar tarafından yapılmasını bekle-
memiz çok yanlıştır. Bize; hiç olmayacak bu yanlış umudu hep pompalamaya
çalışıyorlar. Maalesef biz de, boş sözlere ve bu hayali umutlara kanıyoruz. Adı-
geler’in kültürel işlerimizi, gönlü ile beraber Adıge olandan başkası uygun ola-
rak yapamaz. Yapsa da muhakkak Adıge Kültürü’ne aykırı olan biçimlerde ve
yapmış olmak için veya Adıge Kültürü’ne zarar vermek için yapar!..
. Yukarıda açıklanan durumları da göz önünde bulundurarak, Adıge Kültürü
bakımından günümüzde mevcut koşulları şöyle değerlendirebiliriz: Günümüzde
devlet okullarında ve üniversitelerde verilmekte olan Sözde Adıgece Öğretim
ile Adıgece’nin çocuklarımıza yeterli ve yaygın olarak öğretilebilmesi kesinlikle
mümkün değildir. Adıgeler; toplumca Adıgece’ye sahip çıkmazsak, Adıgece as-
la yaşayamaz! Adıgece’ye sahip çıkmanın ne şekilde ve nasıl yapılabileceğini
burada net olarak açıklıyoruz. Adıge Toplumu; Adıge Dili’ne ve Adıge Kültürü’-
ne sahip çıkıp çıkmayacağına, milli kararının uygulamasını toplumca sessiz bir
şekilde yaparak veya tepkisiz ve sessiz kalıp tarihten silinip yok olmayı kabul
ederek kendisi karar verecektir. Adıge Toplumu tarihten silinerek yok olmayı is-
temiyor ise, kritik milli kültürel çalışmalarını, aşağıda açıklandığı şekilde, âcilen
toplumca başlatıp yürüterek sonuçlandırmak zorundadır.
. Adıge Toplumu; Yüce Allah’ın kendisine vediği haklara ve nimetlere; hiçbir
şeyden korkmadan ve çekinmeden, hiçbir makam veya kimse ile tartışmadan
meşru ve yasal olarak kritik milli kültürel çalışmalarını, sessiz bir şekilde başla-
tıp yürüterek sahip çıkmalıdır. Bunu sağlamak için; yabancıların ve destekçile-
rinin, milli konularımız üzerilerindeki söylemlerine hiç itibar etmeden, onlar ile
milli konularımızı hiç tartışma konusu ve söz konusu etmeden, bizler de milli
konularımız üzerinde gereksiz olarak fazla konuşmadan, toplumca organizeli
olarak, kritik milli kültürel çalışmalarımızı çabuk başlatarak yürütmemiz ve so-
nuçlandırmamız gerekmektedir.
. Adıge Toplumu; başlangıçta, milli konular üzerinde çalışan Adıgeler’in bu ça-
lışmalarını yeterli olarak inceledikten sonra, değerli ve çare olarak gördüğü ça-
lışmaları seçip onları kullanmaya başlayarak kritik milli kültürel çalışmalarını
başlatmalı ve müteakiben onları geliştirerek çalışmaları en etkin bir şekilde yü-
rütmelidir. Başka şekilde söylersek; Adıge Toplumu, ya yok oluşu kabullenerek
tepkisiz ve sessiz kalacaktır ya da var olmayı seçip dilinin ve kültürünün yaşa-
ması için, yasal ve meşru olan yöntemleri kullanarak ve toplumca organizeli
olarak kritik milli kültürel çalışmalarını başlatarak yürütecektir. Adıge Toplumu;
toplum olarak yaşamak ve tarihten silinmemek istiyorsa, ikinci seçeneği seçe-
rek, burada net olarak açıkladığımız kritik milli kültürel çalışmalarını, fazla ge-
cikmeden toplumca organizeli olarak başlatmak ve yürütmek zorundadır. Adı-
ge Dili’nin ve Adıge Kültürü’nün yaşayabilmesi için bunların dışında hiçbir yol
ve bir çare yoktur. Sözü edilen kritik kültürel çalışmalarımızı, ancak Adıge ol-
maktan vazgeçemeyenler başlatabileceklerdir. Bu nedenle Adıge olmaktan
vazgeçemeyenler; hayatın ve ortamların bütün güçlüklerine rağmen haberleş-
mek, birbirleriyle irtibat kurarak konuşmak, görüşmek, tanışmak, anlaşmak ve
harekete geçerek kritik milli kültürel çalışmalarını, planlı ve koordineli olarak
başlatmak ve yürütmek zorundadırlar. “Etüd ederek veya derleme yaparak bil-
gi edinen, edindiği ve üzerilerinde çalıştığı bilgileri milli kültürel birikime sunan,
çalışma ve redaksiyonları tamamlanarak formatlanmış olan ortak milli kültürel
bilgilerimizi Adıgeler’e ileterek yayan ve onlara açıklayarak öğreten” olarak bu
milli kültürel çalışmalara katılacak olan Adıgeler; güçlerinin yettiği kadar ama
kesinlikle koordineli olarak azimle çalışırlarsa, başarıya kesinlikle ulaşılacaktır!
Bunların dışında milli kültürel sorunlarımıza çözüm getirebilecek olan hiçbir yol
ve çaremiz yoktur. “Adıgeler dünyada özgün kültürümüzü koruyup geliştirerek
var olarak yaşayacak mıyız? Yoksa beraber yaşadığımız toplumların içlerinde
eriyerek tarihten silinip yok olacak mıyız?” Bunun toplumsal kararını, bu za-
manda vermek zorundayız!.. Bu zamanda, “var olarak yaşamak” seçeneğini
seçerek o seçeneğin yapılmasını gerektirdiği kritik milli kültürel çalışmalarımızı
hiç gecikmeden yaparak sonuçlandırmadığımız ve o sonuçları insanlarımıza
hızlı bir şekilde ileterek onları yeterli olarak bilgilendirmediğimiz takdirde, gele-
cek zamanlarda verebileceğimiz herhangibir toplumsal kararımız olamayacak-
tır! Çünkü gelecek zamanlarda; toplumumuzun bülünmüş olarak çeşitli dünya
ülkelerinde yaşayan kısımları, gelecek nesillerimiz de dahil olmak üzere, bu-
lundukları ülkelerdeki hâkim unsurların ırgatları olarak yaşayacaklardır! Sekü-
ler zihniyetli yönetenler; Yüce Allah’ın bize tanıdığı toplumsal hak ve hukuku-
muzu, hiçbir zaman tanımayacaklardır!.. Kişisel hak ve hukukumuz ise, taşıdı-
ğımız düşünceye bağlı olarak farklı ve ancak iane kabilinden olabilecektir. Adı-
geler’in yaşadığımız ülkelerde gelecekteki yaşamlarımızın ancak söylediğimiz
durumlarda olacağını ve başka türlü olamayacağını, aşağıda belirttiğimiz bir
söylem çok açık olarak ifade etmektedir.
. Vatanımızı gasbeden milletin mağrur lideri; “azınlıkların, Rusça konuşmala-
rı ve Rus kanunlarına iyi uymaları koşulları ile ancak, çalışmak ve yiyip içmek
üzere (tam hayvanlar gibi!) ortak mekanda yaşayabileceklerini, bunun dışında
başka hiçbir hak ve hukuklarının olamayacağını” söylemiştir! Gerçeğin net bir
ifadesi olan bu söylem, dünyadaki bütün Adıgeler’i çok düşündürmelidir!...
. Yukarıda anlatılan durumlar çok iç açıcı olmasa da Adıgeler; Yüce Allah’a
güvenip çalışmalarımızı başlatarak yürütmek zorundayız… Dünyada adalete
ulaşmak için de olsa, Allah’a güvenmeliyiz! Yüce Allah; “Ben’den umudunuzu
kesmeyin!” diyor. Yüce Allah’ın emrine uyarak O’na güvenmeliyiz!
. Milli sorunlarımızı yabancılar ile ve hiçbir kimse ile tartışmadan kendi işlerimi-
zi yapmalıyız. Hiçbir sorun tartışılarak çözülmez. Sorunlar; ancak, hedefli plan
ve programlar dahilinde, bilgili ve bilinçli şekilde üzerlerinde çalışılarak çözülür!
. Ortak Kültürel Hareketimiz; planlı ve koordineli çalışmalar organizasyonu ola-
cağından “düğün, parti, oyun, eğlence, buluşup sohpet etmek,” gibi boş uğraşı-
ları bu hareketten uzak tutmak zorundayız. Adıge olan ve Adıge Kültürü’ne sa-
mimi sempati duyan her kişinin; Adıge Kültürü’nün önemli milli sorunlarının çö-
zümünde, olanakları ölçüsünde ve elinden geldiğince katkıda bulunma sorum-
luluğu vardır!.. Her Adıge; bu toplumsal sorumluluğun hesabını, Yüce Allah’a
muhakkak verecektir! Bu toplumsal ve milli sorumluluğun, sağlık durumu dışın-
da hiçbir haklı mazereti olamaz! “Hesap Günü”ne inanan Adıgeler, bunları hiç
unutmamalıdırlar!..
. Yukarıda açıkladığımız milli çalışmaları başlatabilmemiz için ADIGHE PEJ
olan insanlara ihtiyacımız vardır. Böyle insanların ortaya çıkarak söz konusu
kültürel çalışmaları başlatmamızın, daha fazla gecikmeyeceğini umuyoruz!..
30.09.2017 Yılmaz Özcan
.
.
. TANRI DİLİ VE YAZI DİLİ
.
. “Tanrı’nın insanlara bildirdiği hususlar”ın yazıyla anlatılmasından ileri gelmiş
olsa gerek, yaklaşık olarak üç bin yıl kadar önce yaşayan Eski Adıgeler; “yazı”-
yı, “Tanrı Dili” olarak adlandırmışlar ve yaymışlardır. O devri takip eden asırlar
içerisinde Adıgeler’in “Tanrı Dili’nden, bilimden ve yazı dilinden” uzaklaştırılma-
sı sonucunda güçten düşmelerinden sonra, “Tanrı Dili”nin anlamı da değişerek
“damga” olmuştur. Son birkaç yüzyılda Adıge soy armaları ve damgaları olarak
kullanılan Adıge Hiyeroglifleri, günümüzde de “Th’abze” adı ile anılmaktadırlar.
. Hiyeroglifler ilkel olan yazılardır. Arkeolojik değer ifade etmektedirler. Çeşitli
toplumlar farklı hiyeroglifler kullanmışlardır. Bu yazılardan bazıları asırlar boyu
süren bir zaman içerisinde peyderpey değişime uğrayarak gelişim göstermişler
ve gelişimlerini tamamlayarak günümüzde kullanılan harf sistemleri oluşmuş-
tur. Kullanıldığı dilin yazılarını “en okunuşlu ve en kullanışlı” duruma getireme-
yen ve onun güzelliğini en net olarak gösteremeyen yazı sistemi; çağımızda, o
dili artık daha fazla yaşatamıyacaktır. Başka türlü ifade edersek; yazılarını “en
okunuşlu ve en kullanışlı” duruma getiren bir yazı sistemi olmayan veya o nite-
likte bir yazı sistemi mevcut ve biliniyor olsa da, sahipleri o yazı sistemini kul-
lanmıyor ise, öyle bir dil, çağımızda artık çok yaşayamayacaktır!..
. Ancak burada kısa yazılarımızda açıkladığımız, alternatifsiz milli yazı siste-
mimiz olan “Adıge Yazısı”nı, toplumca etkin bir şekilde kullanırsak, Adıgece,
hem çağımızda ve hem de gelecek zamanlarda yaşayabilecektir. “Adıge Yazı-
sı,” Adıgece’yi taşıyabilecek ve yaşatabilecek olan tek milli yazı sistemimizdir.
“Adıge Yazısı; ”Adıge Dilbilimcileri'nin yüz yıldan çok bir zaman içerisinde pey-
derpey çalışarak beraberce (anonim olarak) ortaya çıkardıkları ve Adıgece’nin
yazılarını “en okunuşlu ve en kullanışlı” duruma getiren, Adıgece’nin güzelliğini
“en net” olarak gösterebilen ve alternatifsiz tek milli yazı sistemimizdir.
. Adıgeler; gecikmeden, bütün kültürel işlerimizi ve çalışmalarımızı koordine
ederek ve alternatifsiz tek milli yazı sistemimiz olan Adıge Yazısı’nı kullanarak
Adıgece ile çalışmalara hemen başlamamız gerekmektedir!.. 2017 Y. Özcan
.
.
Npc’ – 32: “ADIGE YAZISI”NI KULLANMADAN “ADIGECE” ASLA YAŞAYAMAZ!..
.
Adıgece’yi “en okunuşlu ve en kullanışlı” duruma getiren, onun güzelliğini en net
olarak gösterebilen ve tek alternatifsiz milli yazı sistemimiz olan Adıge Yazısı’nı
(Adighe Txik'er’i) toplumca kullanmaya başlamadan, onunla evlerimizde, çocuk-
larımıza ve gençlerimize, Adıgece’yi okutarak öğretmeden Adıgece’nin yaşaya-
bilmesi asla mümkün değildir!..
.
Slav Yazısı ile Kültürel Jenosid’in tahribatlarını, aşağıdaki internet sitesi yazı başlı-
ğı çok açık anlatmaktadır! Başlarımızı kuma gömmekle yok oluştan kurtulamayız!..
Dy chh’axer pcaxhuem c’etxhuimek’e xeg’uedejiniqham dig’eelifin-am!..
.
. Adıgece, Kabardeyde de 'Can Çekişiyor' - Çerkesya
. cherkessia.net/news_detail.php?id=3316 10 Şubat 2010
.
Adıge Toplumu, artık kanarak zaman kaybetmemelidir!.. 2017 Yılı. Yılmaz Özcan
.
.
. DIYASPOREM CHIPSEW ADIGHEXER, SITIM CHIQHUE DIG'ICHIWICINUR?!.
.
Adighebzer pejiw zif’emi-uexuxem; Adighexer yigyiry g'aaqhapts'enure, Qafqas Za-
wem chiqhue dy hadecxue – hanecxuexem ya hadecxue – hanecxuexemre haxem
ya binxemre kuedk'e ya nexhiber JENOSYDICXUE g’irac'il'exewe zeteeziwik'axem,
Adighebzem zyk' yeg'u g'amixhu ya txik'e systemir dy Adighebzem yeg'u g'axhuiw
ja-anure de Adighexer yigyiry daqhaguivenuxes! Adighexer yilhes bqhuic' lhandere
dizeriguivar ze yiryqua xhuin xueey-a?!. Adighebzer zichiqhuipchejxer; diyasporem
g’ichynemic’awe, dy xekuimy kued chixhuiw xueejhas! Lheguim g'ichidqhalheqhua
ynternet syte psalhachh'am; har, naxue didewe g'eeqhalhaqhuir, g'ee-uater:
.
. Adıgece, Kabardeyde de 'Can Çekişiyor' - Çerkesya
. cherkessia.net/news_detail.php?id=3316 10 Şubat 2010
.
Xekuim chipsew dy lhepqaqhuxer xuytxe-am! Habixem ya maq g'iraqhak'ifinu-am!
Diyasporem chipsew Adighexer sitim chiqhue dig'ichiwicinur? Adighebzer dymi-aj
xhua newijh dig'ichiwicinur? Adighexer; habi hatk'e dimiguivew, c'exiw dig'awiciwe,
alternatyfince dy jile txik'e system zaque dy "Adighe Txik'er" g'aatchtew zeeth'awe
dixueejhen xueey-a?!. Adighe pejxer zyk' deeguipsisa; ha dy jile uexuiqhue kritiky
didem dy nexer xuediwif'its'ime, Halih'im, Adighebzem yi h'eesepir dawe yettijifinu?
Dy cexydxem ya ne-uxem dawe deeplhijifinu? "C'eble Adighexer de g'idebghink'ey
xhuins!.." jit-awe zyk' dygu g'ak'-a?!. Nit'e; deeplhiwre, dy jaqhueqhuxem ji-ac'e da-
xuexhuiwre, dy Adighebzemre dy Adighe Kuilturimre dqhal'ejinu?.. Fe dy ts'ixuxem
ze nivjizo-ajir: Adighebzer hapxuedew deeplhiwre dqhaal'eme, de, habi yi veebalim
yflah' dyqhaxhuin-am! Halih' Lhap'em; axhretim, habi yi h'eesepir cheettijifin-am! Ha
dy jile uexuiqhuem ze feeguipsisijime, nexhif’ xhuinuwe g’ischoxhuir!. .
.
T’EG’U NEXH C’EXIWE GUI ZILHITTEN XUEEYIR:
Cir queciws zerylheqhuar, zyguiry ADIGHE PEJ g’axhu Adighe Cuweeyim! Adighe
ts’ixuim guik’e, psek’e yi quec Adighecir; Adighe Cuweeyim chyqhuisem, “Adigher
zeriguipsisen xueeyim” xuedew yiqhaguipsisewre g’eeqhaafer, g’eeqhawigyir sitiry
g’aziqhac’a Halih’ Lhap’em, Adigher ha Adighecim xuedew “Adighe Guipsisek’ek’e
yiqhaguipsisejin” chh’ak’e!.. Hawe dy zemanim chipsew Adighexem kuedk’e ya ne-
xhibem, “Adighe Guipsisek’er” yapqirik’xew har zeraqhag’uedam, Adighe Chenimy
xame zerixuexhuaxem chh’ak’e, nobe haxer, daxe – daxew zeguiri-uejifxe-am, yiry-
quiw f’iwe zerilhaqhuijifxe-am!.. Dy ts’ixuxem ah’laq mif’xer g’aaxalhh’axewe haxer
zeguirimi-uejif ziqhaxhuaxer; Adighebzemre Adighe Kuilturimre Adighe Ah’laqimre
Adighe Chenimre yaquitenxew yelejh xamexem ya bzequitexerras! Habixem yade-
lajhexe dy ts’ixu guerxemy; dy nibjhic’exer g’aaqhaapts’exery yaqhah’awleeyxer!..
Adighexem, ha g’axhuiqha mixhumic’exer tlhaqhuifime, Halih’ Lhap’em, ts’ixuibem
aayetk’e g’idjy-axer zaxuexew g’idguiri-ueme, dimiguivew dy jile uexuiqhuexer c’ex
didew dqhazac’exew dixueejheme; Adighexer xeg’uedejiniqham, nexh mixuymiwe
gyawir xhuijiniqham dig’eelifinus!.. Harasy, habi hatk’e xamexem ya darew yadela-
jhe dy ts’ixuxem, habi hatk’e zyk’ zag’eedmiqhaqhaapts’ew, haxem zadmiqhaqha-
h’awleeyiwe, dy jile uexuiqhue kritikyxer c’exiw dqhazec’en chh’ak’e, zerijilek’e di-
zedelajhexew dixueejhen xueey g’oxhuir!..
.
Ya Rabbyy!
Adighexer; sit chiqhuew p’ere zerijilek’e c’exiw dig’awiciw, Adighe Guipsisek’ek’e
diguipsisewre dizedelajhewe dichixueejhenur?!. 17.09.2017 YEMUZ Yilmez
.
.
Npc’ – 33: ADIGECE’NİN, ÂCİLEN “ADIGE YAZISI”NA İHTİYACI VARDIR!..
.
. Dik çizgili biçimdeki harfleri çok olan yazı sistemleri; ünsüz harfi çok olan he-
ce ile oluşan kelimeleri ve onların kullanım yoğunlukları çok olan Adıgece’nin
yazılarını akıcı olarak “okunuşlu ve kullanışlı” duruma getirememektedir. Söz
konusu olumsuz özelliği olan yazı sistemlerinin imlâsı Adıgece’ye ağır gelmek-
tedir. Sözü edilen yazı sistemleri; Adıgece’de, insanın algılama ve ruhsal yapı-
sına uygun gelen bir yazı oluşturamadıkları için onların Adıgece’de kullanılma-
ları, kolay ve zevkli olamamakta, tam aksine çok sıkıcı ve sıkıntılı olmakta, bu
durum ise insanı, Adıgece yazı yazmaktan ve Adıgece’yi kullanarak çalışmak-
tan soğutmakta ve insanı kendi dili olan Adıgece’den uzaklaştırmaktadır! Baş-
ka bir ifade ile söylemek gerekirse; Adıgece’ye uygun ve milli olmayan yaban-
cı yazı sistemleri ile Adıge Yazı Dili “kullanışlı” olamamaktadır! Bundan dolayı,
“Adıgece’nin yazı sistemi sorunu” halen devam etmektedir!..
. “Adıgece’nin yazı sistemi sorunu;” ancak Adıgece’nin kendi doğal, alternatif-
siz ve milli yazı sistemi olan “Adıge Yazısı”nın Adıge Dili’nin yazılmasında kul-
lanılması ve Adıge Yazısı ile çocuklarımıza ve gençlerimize Adıgece’nin öğre-
tilmeye başlanması ile çözülebilir. Bundan başka bu milli sorunumuzun hiçbir
çözüm yolu ve çaresi yoktur! Hiçbir yerden icazet beklemeden, yabancılara ve
onlara çalışan insanlarımıza kendimizi oyalatarak zamanımızı çaldırmadan ve
hiç erinmeden toplumca bu milli çalışmamızı âcilen başlatmak ve en hızlı bir
şekilde sonuçlandırmak zorundayız!.. Adıgece’yi ve Adıge Kültürü’nü samimi
olarak seviyorsak, böyle hareket etmeliyiz!.. Yabancılara kanmaya ve onlara
zamanımızı çaldırmaya devam etmek, yok olmamıza yardım etmektir! Böyle
davranarak yaşayıp öldüğümüzde; bu olumsuz durumumuzun ağır vebalinden
hiçbir şekilde kurtulamayacağız ve bu durumumuzun hesabını Yüce Allah’a
hiçbir şekilde veremiyeceğiz!.. Her bir Adıge; bu durumu dikkate alarak iyi ve
doğru düşünüp kararını vermeli ve Adıgece’nin yaşatılması yönünde çalışmak
üzere samimi olarak bir karar vermiş ise, aziz şehitlerimize mahçup olmamak
için kültürel çalışmalarını hemen başlatmalıdır!.. 04.04.2018 Yılmaz Özcan
.
.
. GUI ZILHITTEN XUEEYIR:
. Xame txik’exem, Adighebzer yaqhawif’eeyir!.. Hawe “Adighe Txik’er” daxem,
dy “Adighebze” daxem yi daxaqhaxer “nerixue didew” g’eeqhalhaqhuifir!.. Y.Y.
.
.
Npc’ – 34: SİZ ADIGE GENÇLERİ’MİZE GÜVENİYORUZ!..
.
. Dünyadaki bütün dillerin çok sayıda diyalektleri vardır. Milletleşebilmiş olan
toplumlar; tüm diyalektlerini muhafaza etmekle beraber, farklı diyalekttekilerin
anlaşabilmesi için bir diyalektte uzlaşıp onunla anlaşabilen toplumlardır. Onla-
rın yazıları alternatifsiz ve milli olup, asla “dayatma yazısı” kullanmazlar!..
. Adıge Yazı Dili Şehitleri’nin kanları ile de yoğurularak oluşan, alternatifsiz
ve milli tek yazı sistemimiz olan “Adıge Yazısı (Adighe Txik’er);” ilgili kitapları-
mızda ve cerkes.net sitesindeki yazılarımızda ayrıntılı olarak anlatılmıştır. O
yazılarımızın kopyalarını arşivlerinizde muhafaza ederek e-mail adreslerini öğ-
rendiğiniz Adıgeler’e iletirseniz ve sorusu olanların sorularını yanıtlayarak o ya-
zılarımızın içeriklerini Adıgeler’e öğretirseniz, önemli bir milli sorunumuzun en
güzel şekilde çözüme ulaşmasına önemli bir katkıda bulunmuş olursunuz!..
(Bize e-mail adreslerini bildiren Adıgeler’e, o yazıları adreslerine iletiyoruz).
. Siz Adıge Gençleri’miz; o yazıları hemen inceleyip “Adıge Yazısı”nı çabuk
öğrenerek kullanmaya başlarsanız, şarkılarınızı ve ezgilerinizi “Adıge Yazısı”
ile yazarak onları güzel makamlarıyla okursanız, Adıge Kültürü’müzü “Adıge
Yazısı” ile Adıgece yazarak üzerinde çalışırsanız; Adıgece ve Adıge Kültürü
gelişerek yaşayabileceklerdir! Siz Adıge Gençleri’miz; hiç kimseye kanmadan
ve zamanınızı çaldırmadan iyi çalışırsanız, geleceklerinizi en güzel şekillerde
inşa edebilir ve aynı zamanda özgün Adıge Kültürü’müzü koruyup geliştirerek
ve bu değerli kültürel çalışmalarınızı toplumumuza uygun şekillerde aktararak
Adıge Toplumu’nu yok oluştan kurtarabilir ve böylece milli varlığımızın devam
etmesini ve gelişmesini sağlayabilirsiniz!..
. Siz Adıge Gençleri’mize güveniyoruz!.. 24.11.2017 Yılmaz Özcan
.
.
. GUI ZILHITTEN XUEEYIR:
. Xame txik’exem, Adighebzer yaqhawif’eeyir!.. Hawe “Adighe Txik’er” daxem,
dy “Adighebze” daxem yi daxaqhaxer “nerixue didew” g’eeqhalhaqhuifir!.. Y.Y.
.
.
Npc’ – 35: CIRCASSIAN WRITING
.
. THE FORMATION OF THE WRITING OF CIRCASSIAN
.
1. The dependent vowels are written with “a, aa, e, ee, i, o, u, uu, y” letters.
2. The short “a” which comes after the “g’, h, h’, q, q’, qh, xh” consonants is
written with “a” letter and the long “a” is written with “aa” letter. The short
“e” which comes after the other consonants is written with “e” letter and the
long “a” which comes after the other consonants is written with “a” letter.
3. The front and long “ e ” sound is always written with “ ee ” letter.
4. The “ i ” letter which comes before or after the consonants or comes after
semi-vowels as the only vowel is read like back “ı” vowel in Turkish. But the
vowel “ i ” which comes after he consonant “ y ” is pronounced thinner.
5. The “ o ” letter is pronounced long.
6. The semi-vowel “u” which comes after the “g, g’, k, q, q’, qh, x, xh” conso-
nants is written with “u” letter and the long “u” is written with “uu” letter.
The long “u” which comes after the other consonants is written with “u” letter.
7. The front “ i ” sound which comes after “g, k, u” letters or comes before
or after the other consonants as the only vowel is written with “y” letter.
8. In “yy”; the front “y” shows the vowel, the next “y” shows the consonant.
9. The separated vowels which is at the beginning of the word are written
with “a, aa, ee, i, o, uu, y” letters. The separated vowels which are uttered
separately from the former sound are written with a dash (-) in front of then.
The “-aa, -ee, -o, -uu, -y” are long, “-a, -i” are short. “-u” is pronounced like
semi-vowel.
10. The separated diphtongs which is at the beginning of the word are written
with “ ua , ue , uee , ui , uy ” united letters. The diphtongs which are uttered
separately from the former sound are written with a dash (-) in front of then.
The “ –ua, -uee, uy ” are long, “ -ue, -ui ” are short.
11. Some of the free consonants are written with as the letters of simple
consonants. Some of them are written as the letters of united consonants.
12. The “ g ” letter which comes before “ e, ee, y ” letters is read like “ g ”
consonant in Turkish. The “ k ” letter which comes before “ e, ee, y ” letters
is read like “ k ” consonant in Turkish. The vowel sound of “ y ” letter which
comes as abone is not uttered.
13. The “ h ” letter which comes before the vowels as single forms the voice
groups in a trice.
14. The “ i ” letter which comes before or after the vowels is read like the
consonant of “AYIN” letter in Arabic.
15. The “ y ” consonant which doesn’t comes after “ g, k, u ” but before or
after the vowels is written with “ y ” letter.
16. Pressed consonants are written by putting “ ’ ” apostrophie behind then.
Apostrophie on “ g’ ” presses the back consonant of “ g ” letter, apostrophie
on “ k’ ” presses the front consonant of “ k ” letter.
17. When the united consonants come separately, a dash (-) is put between
the letters while writing.
18. The gerunds in Circassian are written as the given sample gerunds.
. 06.03.2014 Yılmaz Özcan
.
THE WRITING OF CIRCASSIAN SOUNDS (KABARDIAN DIALECT)
.
SOUND /
WORD MEANING
..a (dependent short-vowel or dependent long-vowel)
g’ah’ bring (short a)
dame wing (long a)
..aa (dependent long-vowel)
g’aah’ they’re bringing
g’aag’ue come
a (separated short-vowel)
ane variety of table
ade pliers
yi-a-am s/he hasn’t get
jit-at we were saying
aa (separated long-vowel)
aax they’re taking from him
yi-aa-am s/he never had
jit-aat we’d told
b
nibe obdomen
c
cate sour cream
ch
chabe soft
c’
c’e new
d
dane silk
dz
dzin to throw
..e (dependent short-vowel)
mel sheep
yege read; call
..ee (dependent long-vowel)
teepcheky plate
yeegy she’s spinning wool
ee (separated long-vowel)
eey bad
eex he’s taking from him
g’i-eex he’s taking from him
s-eex he’s taking from me
f
fe you; skin, leather
f ’
f ’i good
g
gaz gas
gok’ s/he’s leaving from him
gerc bean
gegu play (semi-vowel u)
gy
gyane shirt
gyide axe
yagy they’re spinning wool (semi-vowel y)
gu
guawe mourning
guiven to be late
degu deal (semi-vowel u)
g’
g’achten to take
g’aag’ue come
g’eege read; call
g’oplhe s/he’s looking at here
g’oh’a s/he’s appearing
g’u
yeg’u suitable (semi-vowel u)
gh
jigh tree
h
hane mother
hade father
h’
h’a dog
..i (as dependent short-vowel)
ci horse
zi one
i (separated short-vowel)
iqhin to hold (as vowel)
yi-iqhir the thing s/he holds
t-ix take it from us
acri-i Noah’s pudding
i (as consonant)
ialemet strange
maine meaning
j
baje fox
jh
jhi old
k
karton cardboard
kontrol control
ket sheep-fold
kezuwe in turns
ky
kyar the thing cracked
kyits’ kid
yaky they’re stepping
yeeky he’s stepping (semi-vowel y)
ku
maxueku thursday (semi-vowel u)
k’
k’ape tail
nek’eguugu stye
l
li meat
lh
lhec’in to wipe
l’
pl’i four
m
maze moon
n
ne eye
..o (dependent long-vowel)
bo stable
nobe today
o (separated long-vowel)
o sheepfold
one it’s hanging
ze-one they're hanging each other
ze-oh’a things are going bad
p
pe nose
p’
p’e place; bed
yip-’a? isn’t he feeding
q
qaabze clean
g’aqeeyin to burp
qoplhe he’s looking back
qoh’a he’s going behin
qu
mequ hay (semi-vowel u)
q
q’a graveyard
q’u
q’ueey cheese
q’uih’ ship
qh
qha year
qhaatxe spring
qheeyin to cry
qhogu road (semi-vowel u)
qhu
meqhu is drying (semi-vowel u)
r
weram street
s
se I; knife
wines house
t
tane heifer
t’
nat’e forehead
g’yt’-am he isn’t digging
ts
tsi wool
ts’
ts’e name; louse
..u (dependent long-vowel or dependent semi-vowel)
bzu bird (long u)
duneey world (long u)
..uu (dependent long-vowel)
kuu deep
guu bull
-u (separated semi-vowel)
xee-u he’s dipping it
c’i-uxer buttons
uu (separated long-vowel)
uuwin howl
g’a-uuwin howl
ua (separated long-diphtong)
uax they’re opening
so-uate I’m explaining
ue (separated short-diphtong)
ueten to explain
p-ueten? will you explain?
uee (separated long-diphtong)
ueexu he’s driving away
s-ueex s/he is taking in front of me
ui (separated short-diphtong)
uix open; take it away
g’i-uik’ go away this side
uy (separated long-diphtong)
uyxir taken away
s-uyxir the thing taken from me
v
nive stone
w
wade hammer
x
xade garden
xu
txuog’ue he’s going for us
nexu daylight
xh
pxha wood; wooden
xheeyin to move
xhu
pxhui daughter
..y (as dependent long-vowel or as dependent semi-vowel)
sy my
g’yk’ get out of this
y (separated long-vowel)
yt' two hands
yxar the thing he’s taken from him
g’i-yxar the thing he’s taken from him
s-yxt he was taking from me
y (as consonant)
yatx they’re writing
yege read; call
yeegy s/he’s spinning wool
yin big
k’yyin to shout
yoge s/he is reading
z
ze once
nez coast
.
06.03.2014 Yılmaz Özcan
.
.
G’IVOGE UACHH’AMAXUE
.
Sy kuec’im yisa sy binxer
Fic’epxhuew dene fig’uat?!.
Sy bqham g’ic’ejiw psi werxer
Bidzice fxuesc’iw fisp’at!
.
Sy zaque guibqham sig’yvnew
Chh’a fy xeku lhap’er fibghinat?
“Wy xeku pxhuimeniw wicinew,”
Hapxuede xabze fxelhat?!.
.
Yigyi psi werxer sy nepsiw
Fe binxem chh’ak’e g’ojex!
Txhuaw sy chh’ar fer chh’ak’e wesiw
Fe fig’aslhixhuew soplhix!
.
Zem yiniw sy pcher xizociry
Xim hadiric’k’e siflhoxhu!
Fizmilhaqhuijiw sizeciw
Fe sifc’ebeghiw jhi soxhu.
.
Fe fizdyk’awe xeku daxer
Nurir chh’achyxiw qhaqhaas.
Chit-s cheh’ar yinxew fy lhaxer
F’iqhuem har xesiw beqhuaw.
.
Adighe lhepqiw sy binxer
Dene lhenique apxhua?!.
Fig’ixueg’uejit sy apl’em,
Zew t’isijins sygu beghar!..
.
. BALHQAR Fowset
.
.
. Adighe Pej Lhap’exe! G'iteezqhazejiwe Fe Sinivogejir!..
.
Adighe Pej Lhap'exem sinivelhe-uijiwe sinivogejir!..
“Adighebzer” yireemil’e!.. Fig’aag’ue! Dy “Adighebze” daxer divqhaqhapsew!..
Dy jile wazyfexer dimiqhazac'eme, Halih' Lhap’em ya h'eesepxer yettijifin-am!..
07.10.2018 YEMUZ Yilmez
.
xuytin
Acemi Üye
Acemi Üye
 
İleti: 144
Kayıt: Pts Mar 31, 2014 8:14 pm

DİL BİLGİSİ

Kimler çevrimiçi

Bu forumu görüntüleyenler: Kayıtlı kullanıcı yok ve 5 misafir