Çerkeslerin Anasayfası

Узун-Яйлэ – УэршэракIуэ
Uzunyayla – Sohbet Ustası


Тыркум и къалэу Къайсэррэ абы и Iэгъуэблагъуэхэмрэ адыгэу мин 120-м щIигъу ису хуагъэфащэ.


Тыркум и къалэу Къайсэррэ абы и Iэгъуэблагъуэхэмрэ адыгэу мин 120-м щIигъу ису хуагъэфащэ. ИстамбылакIуэхэр щетIысэха Узун-Яйлэм (тыркубзэкIэ «Плато КIыхь») и теплъэкIэ, климаткIэ Хэкужьым нэхъ ещхьу, шы бгъэхъункIэ нэхъ тегъэпсыхьауэ къалъытэри дядэжьхэм я къуэшхэр Хы ФIыцIэ Iуфэм километр мин бжыгъэкIэ пэжыжьэ мы щIыналъэм щепсыхыгъащ. Хэкужьым нэхъ ещхьми (Бещто хуэдэ бгылъэщ) Хэкужьым хуэдэ ар хъунт... Абы щыгъуэм, зэрыжаIэжымкIэ, вы тIысар къыхэмыщу удзыпцIэу щытами, иужькIэ климатым зихъуэжа, е экологиекIэ зэблэуа (шыр, Iэщыр куэду яIыгъащ) – къэкIыгъэр хуабжьу мащIэ хъуащ, Тыркум и адрей хэгъуэгухэм къыщыкI хьэцэпэцэри, пхъэщхьэмыщхьэри, хадэхэкIри мы щIыналъэм щыпщIэныр икъукIэ гугъу хъуат. Зы зэман мыбы щыпсэу адыгэхэр къэралым гурыIуауэ дзэм шыр куэду хуагъэхъурт, иращэрт. Езым я «Къущхьэхъуи» яIэжт – ШокъурэкIэ еджэу хъупIэ. Шыр щыкIуэдым Узун-Яйлэр экономикэ и IуэхукIэ дэхуэха хъуащ (аргуэру шыгъэмрэ лIыгъэмрэ зэрыIыгъщ).

Türkiye’nin bir şehri olan Kayseri ve çevresinde 120 binden fazla Adıge’nin yaşadığı tahmin ediliyor. İstanbul yolcuları(sürgünde), hem iklim hem de görünüm olarak Xekuj’a benzeyen Uzunyayla’ya yerleştiler. Atalarımızın kardeşleri, Karadeniz kıyısından 1000 km uzaklıkta olan bu yöreyi at yetiştirmeye de uygun bulmuşlardı. Ancak, Burası Xekuj’a benzese de( Beşto’ya benzer dağlık alan) Xekuj olabilir miydi?.. Dediklerine göre, bu bölge, o zamanlar öküz oturduğu zaman görünmeyecek derecede otlak olsa da, sonradan iklimsel ve ekolojik değişiklikler sonucunda bitki örtüsü azalarak( o zamanlar at ve diğer hayvanlar çokça beslenirdi) Türkiye’nin diğer bölgelerinde yetişen değişik sebze ve meyveler de yetişmez oldu. Bir ara, devlet ile anlaşmalı olarak ordunun at ihtiyacı burada yaşayan Adıgelerce karşılanırdı. Sekura( Kuşhaxu-Kafkasya’daki otlakları gibi) isminde kendi otlakları da vardı. Atlar kaybolunca, ekonomik olarak da bölge zayıfladı. (Burada da at ile kahramanlık yan yanaydı.)

Узун-Яйлэм и дунейр пхъашэщ, уэзэблэхъущ: илъэсым и ныкъуэр щIымахуэ уаещ (хыгум километр 1500-кIэ теIэтыкIащ), гъэмахуэр уэгъу-цIывыгъуэщ, жьапщэщ.

Uzunyayla’da yaşam sert ve değişkendir. Yılın yarısı kış-ayaz(deniz seviyesinden 1500 metre yüksekte) diğer yarısı da sıcak ve kurak geçer.

Япэу мыбы къитIысхьахэри уэрэдкIэ тхьэусыхащ:
Buraya ilk yerleşenler de şarkılarla bu durumdan yakınmışlardı:

Тхьэр зи жагъуэр, уэйрэйда,
Tanrı sevmediğini woreyda

Мыпхуэдэ щIыгу гущэм иус,
Böyle bir yerde yaşatsın

ЩIыуэ диIэр, уэйрэйда,
Bütün topraklarımız woreyda

Нывэ сэхущи, къэмыкI.
Kireç gibi, verimsiz

Мэкъу зыхуэкIри, уэйрэйда
Ot yetiştirebilen woreyda

И пащIэкIэми щIофие,
Sevincinden gülümsüyor

Жьы фий макъми, уэйрэйда,
Rüzgârın sesi woreyda

Ди гужь бзаджэри тхурех.
Yüreğimizi titretiyor

Маис мэшхэри, уэйрэйда,
Mayıs ekinlerini woreyda

Жумэрэным ехъужыр,
Jumerenler yakıyor

Уэсу къесыр, уэйрэйда,
Yağan kar woreyda

Къэнжалыщхьэс, мэджыджэ.
Saç damları sallıyor

Мы уэрэдыри, уэйрэйда,
Bu şarkıyı woreyda

Дыриджэгуу жыдмыIэ,
Oyun diye söylemiyoruz

Мы уэрэдыри, уэйрэйда,
Bu şarkıyı woreyda

Догузавэри жыдоIэ.
Endişelendiğimiz için söylüyoruz

Узун-Яйлэ къакIуэу мытIысыфахэм «Гъэмахуэм сабэ борэнуэ, щIымахуэм борэн зэпымычыжу» жаIэри ягъэзэжат, жи.

Uzunyayla’ya gelip de yerleşemeyenler “Yazın toz duman, kışın kar fırtınası” diyerek dönerlerdi.

Адыгэ лIакъуэу мыбы исщ къэбэрдейхэр, хьэтыкъуейхэр, абазэхэр, абэзэхэхэр, «черкесым» хабжэ шэшэн къуажитIи.

Bu bölgede, Adıge olarak Kaberdeyler, Abzexler, Hatukueyler, Abazalar ve iki köyde “Çerkeslerden” sayılan Çeçenler yaşarlar.

«Узун-Яйлэр» тырку псалъэми, Тырку къэралыгъуэм и щIыналъэми, мыбы щыпсэухэм а псалъэм храгъэубыдэ адыгагъэм щыщ куэд, ностальгие лъэщ, уеблэмэ, зы культур дамыгъэу къагъэув, абы щыгъуэми иджыри зы псалъэ гъусэ щIыгъужу: «Узун-Яйлэ уэршэр».

Uzunyayla, Türkçe bir tanım ve Türkiye’de bir bölge ismi olsa da, Adıgeler buna Çerkeslikle ilgili çok güçlü nostaljik bir öğe katıyorlar, hatta onu bir kültür ve yaşam tarzı olarak görüyorlar; bu kelimeye bir ekleme de yaparak “Uzunyayla worşer (sohbet)” tanımlamasında bulunuyorlar.

Я нысашэм щегъэжьауэ жэназым щыщIэкIыжу дэтхэнэ дахэмрэ дэтхэнэ гъэщIэгъуэнымрэ утепсэлъыхьын... Узун-Яйлэ гушыIэкIэм, субкультурэм теухуауэ тхылъ псо птхыфынщ, ауэ уэршэрым къигъэщIа зекIуэкIэ-псалъафэ лIэужьыгъуэхэм ящыщ мащIэм фыщыдгъэгъуазэмэ тфIэигъуэт.

Düğünlerinden cenazelerine kadar bahsedilebilecek o kadar çok güzellikleri var ki Uzunyayla’nın. Kültürü ve mizahı ile ilgili bir kitap bile yazılabilir, ancak burada, worşer ile ilgili bazılarından söz edeceğim.

Япэу уигу къокIыр хэгъуэгум и тхыдэм лъагъуэ щыхэзыша уэршэракIуэхэр. Апхуэдэщ джэгуакIуэ IэщIагъэм, дунейтетыкIэм дэтхэнэ и зы лIэужьыгъуэри (усакIуэри, хьэтиякIуэри, IуэрыIуэдзри, пшынауэри, псэлъакIуэ-хъуэхъуакIуэри, джэгурейри) къиубыду мыбдеж щызекIуэ жыIэкIэр. Iэмал имыIэу я цIэ къитIуэн хуейт ЖэткIэр Етэч (Сидкъуажэ), Мударей щыщ Мацу-Лъашэ (Мэсей Берд, «Жу Жансурэт и уэрэдыр», «ПсыIэрышэм укъимыкI», н. зыусар), Жырыщтей щыщ Дуархэ Жэндар, Къунашей щыщ Тхьэзэплъ Рэшад, ЛIыгъурхьэблэ щыщ Сэлихь-Лъашэ, Шэджэм (Къэрэкъуий) щыщ Аунис Мурадин, Пэзэрсу щыщхэу Тохъу Хьэжумар, Бырс Даут, IуэрыIуэдзышхуэу Ягъэнхэ я шыхъуэжь Хъудэ, н.

Öncelikle, Uzunyayla tarihinde iz bırakan sohbet ustası insanlar akla geliyor. Sohbet (worşer) sanatı, yaşamın tüm alanlarını kapsar. (şair, hicivci, müzisyen, konuşmacı-hatip, oyuncu…). Bu çerçevede, şu isimleri söylemeden geçemeyiz: Jetker Yeteç (Sid köyü), Mudarey’ den Maçü Laşe (Mesey Berd, “Ju Jansuret’in Şarkısını” ve “Dereden Geçme” şarkısını besteleyen), Jereştey’ den Duvar Jendar, Kunaşey’ den Thazepl Reşad, Lıhurhable’ den Selih Laşe, Şegem’ den Avnis Muradin, Pazarsu’dan Tok Haj Wumar, Bırs Davut ve bir hiçiv ustası olan Yağanların at bakıcısı Hude.

Езы «уэршэрын» псалъэм литературэбзэм къикI мыхьэнэм нэхърэ нэхъыбэ кърагъэубыд: «хуиту, гушхуауэ зэпсэлъэн» жыхуиIэм щегъэжьауэ «гушыIэн», «сэмыркъэуэн», «щIагъыбзэ куу хэлъу псэлъэн», «жьабзэ дахэ гъэлъэгъуэн», «псалъэншэу, гурыгъуазэу дамыгъэкIэ зэрыщIэн» жыхуиIэхэм нэсыжу. Нэхъыжьхэм мыпхуэдэ жыIэгъуэхэр къахьыр: хьэщIэщ уэршэр, щIалэгъуалэ уэршэр, лэгъунэ (псэлъыхъу) уэршэр, хъыджэбз хьэщIэ уэршэр, пхъужь уэршэр, удж уэршэр, нэгъуэщIхэри. Зы псалъэкIэ жыпIэмэ, уэршэрым мыхьэнэ нэхъыщхьэу иIар псалъэм уриджэгуфынырат, абыкIэ уэршэрэгъур къыдэпхьэхынырат. Зи щIалэгъуэр зигу къэзыгъэкIыж лIыжьхэм яжыIауэ, «екIуу ууэршэрын папщIэ хъыджэбзыр тIэкIу дахэн хуейс, мыдахэмэ уи уэршэрын къакIуэркъым».

Worşer (Sohbet) kelimesine, literatür dilindeki anlamından fazla mana yüklenmekte: “serbest ve rahat konuşma”, “espiri”, “güldürü”, “derin mecazi anlamlı konuşma”, “güzel davranış gösterme”, “konuşurken 6. his ile anlaşma” gibi. Yaşlılar çeşitli tarz worşerler den bahsederler: haçeş (misafir evi) worşer, gençlerin worşeri, pseluh(flört) worşer, misafir kız worşeri, dul kadın worşerı, wig worşeri. Tek kelime ile söyleyecek olursak, worşerin anlamı şuydu; kelimeleri kıvrak bir tarzda ve uygun yerlerde kullanarak karşındakini etkilemek. Gençliklerini hatırlayan yaşlıların deyimi ile “iyi worşer yapmak için karşındaki kızın da biraz güzel olması gerekiyordu yoksa insanın içinden sohbet etmek gelmiyordu!”

Узун-Яйлэ адыгэхэм классик хьэщIэщ хабзэхэр икIэм нэс зэрахьащ. ХьэщIэщым, псоми зэращIэщи, хъыбар щызэIэпахт, къэхъуа-къэщIахэм щытепсэлъыхьт, унафэ къыщащтэт – ирелъэпкъ Iуэху, ирежылагъуэ Iуэху, иресату, иренысашэ, ирежэназы... Iуэхушхуэ щIагъуэ ямыIэми, хьэблэ лIыжьхэр хьэщIэщым щызэхуэсырт уэрэдыжь жаIэну, хъыбарыжь, таурыхъ яIуэтэну, щIэблэр яущиину. ХьэщIэщ уи пщIантIэ дэтыныр, ар цIыху кIуапIэу щытыныр унагъуэм дежкIэ напэт, фащэт, насып къэгъакIуэт. Зи щхьэ пщIэ хуэзыщIыж дэтхэнэ зыми и шыгъу-пIастэ, и хьэщIэщ жьэгу мафIэ, и тепIэн хуабэ, хьэщIэм и шым ирагъэшхыну и хьэщIэIус арпэр (хьэр) сыт щыгъуи хьэзырт. ХьэщIэщыр хьэщкъым... Мы псалъэжьри щыхьэт тохъуэ хьэщIэщыр «цIыхухъу лъэрыхьхэм я клуб» жыхуэпIэнум хуэдэу зэрыщытым, абы унафэшхуэ къыщащтэкIэ щIэмытыпхъэ зэрыщIамыгъыхьэм. Ауэ хьэщIэщ хабзэхэр дэIыгъынымкIэ бзылъхугъэми куэд елъытат: ФызыфI гъэтIылъыгъэншэ хъукъым. Унагъуэм ис хъыджэбзым е пхъужьым и IэкIуэлъэкIуагъэри къызэрапщытэр хьэщIэм кIэлъызэрихьэф хабзэрат, Iэнэ зэблэхыным щегъэжьауэ жьабзэм щыщIэкIыжу.

Uzunyayla Adıgeleri klasik haş’eş geleneklerini sonuna kadar uyguladılar. Herkesin bildiği üzere, haş’eşlerde olan bitenler anlatılır, haberler yorumlanır - ister tüm halkı ilgilendiren konular olsun isterse bölgesel, ticari, düğün ve cenazeler ile ilgili olsun - bütün sorunlar haş’eşlerde değerlendirilir ve karara bağlanırdı. Önemli bir iş olmasa bile, yöre yaşlıları, eski hikayeler, söylenceler anlatmak, woredıj( şarkı) söylemek ve böylece gençleri eğitmek için de bir araya gelirlerdi. Haş’eşinin olması ve insanların sürekli bulunması, bir Adıge için önemli ve yüz ağartıcı bir durum idi. Kendine değer veren herkesin, misafir için yiyeceği, kaynayan aşı ve temiz bir yatağının olması, ayrıca misafirinin atı içinde yeminin olması kaçınılmaz bir durumdu. “ Haş’eş köpek kulübesi değildir” sözü, onun güçlü ve itibarlı erkeklerin bir klubü gibi rol oynadığının göstergesi ve oraya ancak layık olanın girebileceğinin işareti idi. Ancak haş’eş ritüellerinin yapılmasında kadınlarında büyük rolü vardı. İyi bir ev sahibesi kadın her zaman hazırlıklı olmalıydı. Evin kızının veya kadınının yeteneği hakkında, misafirlere olan davranışları ve misafirperverliklerine göre karar verilirdi.

ХьэщIэщ зэкIэлъымыкIуэм хужаIа гушыIэхэри Узун-Яйлэ щызокIуэ: «Бысымым я гъунэгъу хьэдагъэм хьэщIэр ирихьэлIат. “Си анэ тхьэмыщкIэ, а уздэкIуэм нэху щыIэкъым, шхын щыIэкъым, мафIэ щыIэкъым,” – жиIэурэ лIам и пхъур Iейуэ гъыт-бжэти, хьэщIэр и бысымым зыхуигъазэри “Ей, мыр фи хьэщIэщыра здахьыр?” - жери еупщIащ, жи...».

Eksik ve yetersiz haş’eşler için Uzunyayla’da şu espiri yapılır: Misafir, gittiği ev sahibinin komşusunun cenazesine rastlar. Ölen kadının kızının “ zavallı anneciğim, o gittiğin evde ışık yok, yemek yok, ateş yok” diyerek ağıt yaktığını duyan misafir ev sahibine dönerek şöyle der: “ bu ölen kadını senin haş’eşine mi götürüyorlar ne ?”.

Адыгэ нысашэм и зы махуэм хэхауэ махъсымафэ ящIт. Нысашэм емыпхами, махъсымэ зэращIа къудейм и цIэкIэ адыгэ уэрэдыжьрэ хъыбаркIэ Iэзэ лIыжьхэр зэхуашэсырти махъсымафэ уэрэд жрагъыIэхэрт. Махъсымафэ уэрэдхэр репертуар щхьэхуэщ, адыгэ IуэрыIуатэм и классикэщ, Хэкужьым здырахыжа уэрэдыжь зыбжанэщ: «Дунеижьыр щымыджэмыпцIэм...», «Хьэтх Мыхьэмэт-гъуазэ и уэрэдыр», «Хьэтхым и Къуэ КIасэм и уэрэдыр», «Жэщтеуэжьым и уэрэдыр», «Къэбэрдей къаным и уэрэдыр», «Хъымсад-гуащэ и гъыбзэр», «Ажджэриикъуэ Кушыкупщ и гъыбзэр», нэгъуэщIхэри.

Adıge düğünlerinin bir günü, maksımafe (Adıge milli içkisi içme) günü olarak ayrılırdı. Düğün olmasa bile, wored ve söylencede usta olan yaşlılar bir araya getirilerek, maksıme şarkıları söyletilirdi. Maksımafe şarkıları ayrı bir repertuar olup, Xekuj’dan götürülen klasiklerdi. “Dünya daha balçık halinde iken”, “Hatx Muhamed’in şarkısı”, “Hatx’ın küçük oğlunun şarkısı”, “Gece baskını şarkısı”, “Kaberdey Kan’ın şarkısı”, “Hımsad Guaşe’nin ağıdı”, “Ajgerikue Kuşukupş’ının ağıdı ve diğerleri örnek olarak verilebilir.

Махъсымафэм хэс дэтхэнэ зыми зы уэрэд едзыгъуэ жиIэти къыбгъэдэсым «нокIуэ!», «уэрщ!» жриIэти махъсымэбжьэр хуишиирт. Адрейми Iимыхыу «гъуэгуфI!» жиIэт, зэ закъуэ хэфэрт, къыIихырти къыкIэлъыкIуэ едзыгъуэр жиIэрт. Аращ «зэрызафэ», «зы уэрэд едзыгъуэ едзын» жыхуаIэр. Куэдрэ ягу къокIыж зы хъыбар: лIы гуэрым (Дыджэш Шэмсэдин) едзыгъуэу къылъысын хуейм и псалъэхэр имыщIэу къыщыщIэкIым, тэджщ, шым шэсри уэрэдыр фIыуэ зыщIэ лIыжьым деж кIуащ; едзыгъуэр жригъыIэ, зэригъащIэри, псынщIэу и чэзур къэмыс щIыкIэ къэкIуэж, яхэтIысхьэжри едзыгъуэр иридзыфащ. ЛIы щыпкъэр Iэмал имыIэу лъэпкъ хъыбарымрэ хьэщIэщ уэрэдымрэ зэрыщыгъуэзэн хуейм мыр и зы щыхьэтщ, aдыгэм «Уэрэдыр къыхадзэмэ емыжьууфыр хуэмыхущ, шыбэр къыщахукIэ къыдемыуэфыр Iыхьэншэщ» зытражыIыкIари мы хабзэращ.

Maksımafe grubunda bulunan herkes şarkının bir paragrafını okur, “geliyor, sıra sende” diyerek yanındakine maksıme kedehini uzatırdı. O da “ iyi yolculuklar” diyerek bir yudum alır, şarkının sırası gelen kısmını okur ve yanındakine uzatırdı. Yaşanmış bir olay çok hatırlanır: Dışek Şemsedin isminde bir adam, şarkı söyleme sırası kendine yaklaşırken okuması gereken bölümü hatırlayamaz. Bunun üzerine, kalkıp atına biner ve şarkıyı iyi bilen bir yaşlıya gider, o bölümü öğrenir ve sırasına yetişerek şarkıyı söyler. Bu örnek, herkesin ulusal değer taşıyan woredıjleri bilmesinin önemini gösteriyor. Şöyle bir söz vardır, “ Şarkıya eşlik edemeyen tembel, at sürüsünü getiremeyen nasipsizdir”

ХьэщIэщ махъсымафэр щаублэми, зекIуэ гъуэгуанэ щытехьэми япэу къыхадзэр «Хьэтх Мыхьэмэт-гъуазэ и уэрэдырат», мыбы щхьэкIэ «гъуэгупэугъурлы уэрэд» жаIэ.

Haş’eş maksımafesi başlatılırken ve yola çıkılırken “ Hatx Muhamed’in şarkısı” söylenirdi. Bu wored için, “hayırlı yolculuk şarkısı” denirdi.

Тхыгъэм и щIэдзапIэм къэтхьа пычыгъуэр зыщыщыр «Узун-Яйлэм я уэрэдыращ», ар зыусар джэгуакIуэ цIэрыIуэу ЖэткIэр Етэчщ. Етэчыр езыр абазэт, Сидкъуажэ щыщт. ЦIыхухэр пыусыхьыжурэ кIыхь ящIа мы уэрэдым пэмыщIу Етэч къыщIэнащ хъуэрыбзэ гъэщIэгъуэн. Локъуажэ щыщ щIалэ гуэр Пэзэрсу щыщ хъыджэбзым лъыхъуу къыдэкIуэн щимыдэм, хуэмыфащэу, хабзэми емыкIуу хъуэрыхъуэн гуащIэ хуригъэхьащ:

Bu yazının başındaki bölüm “Uzunyayla’nın wored’i” isimli şarkıdan alınmıştır ve besteleyen, usta sanatçı Jetker Yeteç’dir. Yeteç, Abaza idi ve Sidkuaje köyündendi. Sonradan ilaveler yapılarak uzatılmış olan bu şarkının dışında Yeteç’ten kalma çok güzel bir hiciv de vardır. Lokuaje köyünden bir delikanlı, Pazarsu köyünden bir kız ile evlenmek ister, ancak kız bunu kabul etmez. Bunun üzerine, biraz da küfürlü olarak adetlere hiç uygun olmayan bir tarzda bir beste yapar ve kıza gönderir:

Уэ удыщэ х′экI′ыкI′с,(*)
Sen sonradan görmesin,( kız zengin bir ailedendi, paranın onu şımarttığını ima ediyor)

Сэ сыкъикI′ыкI′ас,(**)
Benim köküm derinlerden geliyor,

Уэ укъикI′ыкI′мэ,

Уэлэхьи, лъыпсейр згъэжэным!(***)
Ben şöyleyim böyleyim deme, sonra kan akar

(*)Удыщэ хэкIыкIщ – хъыджэбзыр унагъуэ бейти, «улъэпкъкъым, ахъшэкIэ укъыдэкIуеяуэ узыгуэрэщ», жриIэу аращ;
(**)Сэ сыкъикIыкIащ – «си лъэпкъыр жыжьэ къыщожьэ», жи;
(***)«Сылъэпкъщ-сыжэпкъщ, жыпIэкIэ, зэи пхуэздэнкъым, лъы згъэжэнщ», жыхуиIэщ.)

Ар щхьэкIуэ зыщыхъуа хъыджэбзым къуажэ щIалэхэр зэхуригъэшэсщ, гуагуш яхуиукI, Iэнэ яхуищIри, «мыбы и жэуап схузэвгъэпэщ» жери ялъэIуащ. Хъуэрыр зыхурагъэхьыжын хуейр абазэти, унафэ ящIащ жэуапыр ЖэткIэр Етэч къашэу ирагъэусыну. Етэчыр хьэщIэщым къыщихьэм, пщIэ хуащIу ирагъэблэгъащ, жьантIэмкIи ягъэтIысащ, хъыджэбзым щIэрыщIу Iуэхур зытетыр жиIэжащ. «Уэлэхьи, Етэч икIи нэхъыжьым, икIи хьэщIэм, абы и жэуапыр езытыфынур арам», щыжаIэм, Етэчыр мыпхуэдэу къэусащ:
Böyle bir hitap şekli onuruna dokunan kız, bir hindi keserek köyün gençlerini toplamış ve buna bir cevap bulun demiş. Muhatapları da Abaza olduğu için, bu iş için Jetker Yeteç’i çağırmışlar. Yeteç gelince buyur ederek başköşeye oturtmuşlar ve o hem büyüğümüz hem de misafirimiz cevap vermek ona düşer demişler. Yeteç de şöyle demiş:

Ар абазэ абазэс,(*)
O Abazadır Abaza,

Ар абазэ акъылс,
O Abaza aklı (Kaberdey Abazası değil, xabzeyi hakkı ile bilmiyor demek istiyor)

Ар акъыл ныкъуажэс,(**)
O değişken bir akıl

Лоу къуажэ дэсым
O Lokuaje’ de oturuyor,

Пэзэрсу дэсыр щимыгъуэткI′э
Pazarsu’da bulamazsan

Къуэлаг′ей дырыреплъэ!(***)
Lokuaje’de ara

(*)Абазэ абазэс – къэбэрдей абазэкъым, хабзэр нэгъэсауэ иIыгъыфкъым, жыхуиIэщ;
(**)Ныкъуажэ – цыр щаджкIэ Iуданэр зэдэкIуэу щымыту, зым деж нэхъ гъуму, зым нэхъ псыгъуэу щыщытым деж ныкъуажэкIэ (ныкъуэгъажэкIэ) йоджэ, мыбдеж – нобэрэ пщэдейрэ зи щэныр зэтемыхуэ, цIыху зэтемыс жиIэу аращ;
(***)Абазэпщ Лохэ я къуажэм сыт щыгъуи щIыхьрэ пщIэшхуэрэ иIэт.)

Хъуэрыбзэ нэсыр (псалъэ цIафтэу щымытрэ усэбзэ дахэмэ) цIыхум ирахьэжьэнт, ягу къинэжынт. Мы къэтхьа усэм, нобэрей гупсысэкIэм тету уеплъмэ, щхьэкIуэ хэзыхын щыIэщ. Ауэ пасэрей адыгэ гушыIэкIэ дахэм утетмэ, уэим хэлъкъым. Абы щыхьэт тохъуэ мыр: «Етэч и хъуэрыр» щыттхыжым дэзгъэтхыжам игу къэзыгъэкIыжари, нэхъыбэу иридыхьэшххэри езы абазэ лIыжьхэрат (фIыщIэ гуапэ яхудощIыр, дяпэ тхьэм куэдрэ иригъэт). Абазэ дадэхэм дагъэтхыжауэ иджыри щапхъитI: «Уи абазагъэр къомыгъэлъагъуэ», жиIэмэ, зэпIэзэрыту, губзыгъэу щыт, жыхуиIэщ; «Чэударыр нихьмэткъым, абазэр милэткъым» (ХьэпцIийр гъавэкъым, абазэр лъэпкъкъым) щIыжиIэр, «и бзэр нэгъуэщIми, тыркум, ермэлым, курдым хуэдэу хамэ лъэпкъкъым, адыгэщ», къригъэкIыу аращ.

İyi yapılmış bir hiciv(aleni kınama olmadan akıllıca yapılan), insanlar arasında yayılır ve akılda kalırdı. Bu yapılan hiciv günümüzde tolere edilemeyebilir ancak eski Adıge nükte sanatına göre bir sakıncası yoktu. Bunun ispatı da şudur: Bu şakaları bize gülerek nakledenler Abaza yaşlıları idi. Onlara teşekkür borçluyuz, Allah onları başımızdan eksik etmesin. Abaza yaşlılarının naklettiği iki örnek daha: “Abazalığını gösterme” dendiğinde akıllı ve oturaklı ol demek isteniyor. “Cavdar nimet, Abaza millet değil” demekle, Abazaların dili farklı olsa da onlar ile aynı milletiz bir farkımız yok demek isteniyor.


Мыпхуэдэ усэхэр, анекдотхэр, псалъэжьхэр адыгэ лIакъуэхэр ижь

Мыпхуэдэ усэхэр, анекдотхэр, псалъэжьхэр адыгэ лIакъуэхэр ижь ижьыжкIэ «зэрызэныкъуэкъу» Iэмалт. Къалэну яIари цIыхур зэщыхъуэныр аратэкъым, атIэ, лъэпкъ гушыIэ культурэм елэжьа инджылыз, урыс щIэныгъэлIхэм яжыIауэ, зэныкъуэкъу гуащIэ зияку дэлъхэр дахэу зэбгъэдэшыжынырат.

Bu tür anektotlar ve deyişler, öteden beri Adıge ve Abaza halkları arasındaki tatlı çekişmelerin bir aracıydı. İngiliz ve Rus araştırmacıların da dediği gibi, bu ayrıştırma değil tersine sorun çözme yöntemiydi.

ИпэкIэ уекъунумэ – хывыхъуитI, икIэкIэ уекъунумэ абэзэхитI. Маркерыр пцIыми пэжми, абы ипкъ иткIэ, абэзэхэр ерыщщ; ауэ курыхыу мы псалъэжьым къигъэлъэгъуэфар бгырыс адыгэ лIакъуэм и антропологие теплъэращ: абэзэхэр инщ, къупщхьэшхуэщ, хыв къарущ (фигу къэвгъэкIыж КIэрашэм и ГъущIыпсэр).

“Öne çekeceksen iki erkek manda, arkaya doğru çekeceksen iki Abzeh” Benzetme uygun mu bilinmez ancak burada söylenmek istenen antropolojik(vücut yapısı) olarak batı Adıgelerini tanımlamaktı: Abzehler’in heybetli, iri kemikli ve güçlüdür (-Tembot-Keraşe’nin romanındaki Ğuş’ıps’ı hatırlayın).

IуэрыIуатэ гушыIэ стереотипым жиIэр уи фIэщ пщIымэ, хьэтыкъуейр шыбжийкIэ ерыщщ. Аращ Узун-Яйлэм я усакIуэ-IуэрыIуэдз цIэрыIуэ Бырс Даут и усэм лъабжьэ хуэхъуари:

Hiciv söylencelerinin bakılırsa, Hatukueylerin biberle araları çok iyi. Uzunyayla’nın hiciv ustası Bırs Davut’a ilham olan da bu konu.

Шыбжийр «Я, Алэхь дыщэ, сэ сыкъэбгъэщIас, <ауэ> дауэ сыхъуну, <губгъуэм> сыкъытенэнус», - жери Iейуэ тхьэусыхас. Абы хэту Алэхь дыщэм дежкI′э уэхьий къикI′ри,

Biber “ Allah’ım beni yarattın ama ben ne olacağım, sahipsiz olarak kalacağım” diyerek şikayet edince,

- Я, Шыбжий, уэ умыгузавэ, уэр фIэкI′а шхыныгъуэ ямыIэу сэ зы къом нэзгъэкIуэнус, - щыжиIэм,
-Ey biber sen endişelenme, senden başka yiyeceği olmayan bir grup yaratacağım, -diyince,

- Ар сыт хуэдэ къом? - щыжиIэм,
-Onlar nasıl bir topluluk? - deyince

- Я кI′эныр хьэкъуейуэ,
-Aşıkları eski püskü,

Езыр хьэтыкъуейуэ, жиIас.
Kendileri de Hatukuey olarak,

Я шэмэджыкI′хэр къэуакъхэу,(*)
Tırpanları kavaktan,

Езыхэр тIэкIу ауанакъхэу,
Kendileri de biraz saf,

Я цакуэ(**) цIыкIухэр яхуэкIэщIу
Paltoları da biraz kısa,

Езыхэр куэду гъащIэкIэщIу.
Kendileri oldukça kısa ömürlü

Уахуэ...щIэху зауду,

Адыгэбзэм и щIылъэныкъуэр гуауду.
Adıgabzenin bir tarafını budayan

Мэш къахуэмыкIыу
Ekinleri yetişmez,

Гъуэгум пхутемыкIыу,
Yol vermez,

Гъэмахуэм я шхыныгъуэр нащэу,
Yazın yiyecekleri salatalık,

ЩэкI Iэрымылъхьэ Iейуэ ящэу,
Veresiye olarak çok bez satan

Я бжьыхьэсэр арпэу(***)
Ekinleri arpa,

Я хъыг′эбзхэр гуэрпэу,
Kızları gencecik,

Я лакъумыр зэрагъажьэр дзасэу,
Lokumlarını şişle pişiren

Я хъыг′эбзхэр Iейуэ кIуасэу,
Kızları çok kaçan,

Я талэхэр(****) тIонавэу,
Tarlalarını iki defa süren

Я фызыжьхэр Iейуэ щхьэгъавэу,
Kocakarıları çok konuşan,

Я лIыжьхэр сырыхуу,
Yaşlı adamları sarışın,

Я щIалэхэр уэгухуу,
Delikanlıları beyaz çilli,

Я мэндылыр(*****) IэрыIыгъыу,
Ellerinde mendil olan

Я псалъафэр «эксырикъугъу-нырикъугъуу»
Зыкъом нэзгъэкIуэнус.
Bir halk yollayacağım!

(*)Къэуакъ (тырку.) – дзэл лIэужьыгъуэ; - Kavak
(**)Цакуэ – кIагуэ; - Palto
(***)Арпэ (тырку.) – хьэ (хьэцэпэцэ лIэужьыгъуэ); - Arpa
(****) Талэ (тырку.) – губгъуэ; - Tarla
(*****) Мэндыл (хьэрып.) – пэрылъэщI бэлътоку.) - Mendil

ПщIэшхуэ зиIэ хьэтыкъуей дадэ гуэр и псэ еджэу телъти, жи, хьэжыщI къикIыжа я гъуэнэгъум деж игъэкIуащ, «Iиман къихьамэ, тIэкIу къысхуэфхь», жери. Апхуэдэ лъэпкъ къызэримыхьамкIэ щиIуэжри гъунэгъум лIыкIуэхэр IэнэщIу къиутIыпщыжащ. «А гъуамэр Къайсэр кIуэмэ, шыбжий бэтмэн къихьыфыркъым, хьэжым кIуэм Iиман къихьын!», - хъущIащ, жи, хьэтыкъуей лIыжьыр.

Çok değerli bir Hatukuey yaşlısı ağır hasta olarak yatmakta iken, hacdan yeni dönmüş koşusuna birisini göndermiş “ iman getirdiyse bana da getirin” diyerek. Haca giden, “öyle bir şey getirmedim” diyerek gideni, geri göndermiş. Bunun üzerine Hatukuey yaşlısı “zaten o hayırsız Kayseri’ye gitse bir batman biber bile getiremez” diye kızmış.

Къэбэрдейм я «дагъуэр» яIуэтэн хъумэ, кIэ зимыIэ зэхэс, гъунэ зимыIэ псалъэ – ар «къэбэрдей унафэщ». «Унафэр къремышынэуэж!», – жэуап къатыж езы къэбэрдейм, унафэ къэхьыныр кIыхьлъыхьми, щыуагъэу къремыгъэзэж, жыхуаIэщ.

Kaberdeyler hakkında bir “eleştiri” yapmak istediklerinde, karar almadan önce sonu gelmez toplantı ve konuşma yaptıklarını söylerler -“Kaberdey wınafesi. Kaberdeyler de bu eleştiriye cevap olarak, bir kararı alırken çok uzatmamız, bir yanlışlık olmaması içindir, derler.

Лъэпкъ-лIакъуэкIэ «зэрызэныкъуэкъум» хуэдэу адыгэр къуажэ-къуажэкIи гушыIэурэ зоныкъуэкъу. Къуажэ хэхауэ, «пцIы телъхьэпIэу» яIэщ ШкIэбэхъуейр, анекдот цикл псо къещIэкIауэ.

Boyların birbirleri ile çekişmelerine benzer bir şekilde köyler de şakalaşarak çekişirler. Özellikle Şıgebeğoy köyünü ‘yalanlar’ ile rahat bırakmazlar.

Жаныкъуей къуажэм я усэр (КъардэнгъущI Зырамыку Хэкум щитхыжауэ зы вариант кIыхьи щыIэщ) Тыркум здырахыжри яхъумащ, тIэкIу зэрахъуэкIащ:

Janukuey Köyü’ne ait beste(Kardenğuş Zeramuk değişik bir versiyonunu Çerkesya’da düzenledi) Türkiye’de biraz değişmiş olarak söylenir:

Жаныкъуей Мусэр пыIэщхъуэс,
Janukuey’li Musa mor şapkalıdır,

Къуаргъыщхъуэжьыр хэвгъащIэс,
Büyük nor kuarğı(bir çeşit kuş) yakalayarak,

«Къуаргъ!», Жаныкъуей!
Kuarğ! Janıkuey!

Уянэ и къуагъ сыкъу...э
(Türkçede karşılğı olmayan yapılanma)

Уядэ и фок′ым сицIыргъэ,
«Къуаргъ!», Жаныкъуей
Kuarğ! Janukuey!

«Жаныкъуейм я усэр» зытраусыхьауэ жыхуаIэр нысашэ кIуа жаныкъуейхэм «адакъэщ» жаIэу къуаргъ зэрырагъэшхаращ.

“Janıkuey’ın bestesi”, söylenenlere göre, gelin getirmeye giden Janıkuey’lilere, horoz diye kuarğ yedirilmiş olmaları nedeniyle bestelendi.

Къунашей щыщ гуэр шууэ и хьэр щIыгъуу Локъуажэ дыхьат, жи. Къуажэм дыгъужь къекIуэ зэпытти, хьэр дыгъужьу жаIэри Локъуажэхэм къаукIри и фэр ящащ. Абы триусыхьащ Къунашей уэршэракIуэ Тхьэзэплъ Рэшад и усэр, «Хьэм и тхьэусыхэ» зыфIищар:

Kunaşey köyünden bir kişi, köpeği ile Lokuaje köyüne gider. O ara, köye kurtlar dadanmıştı. Köylüler köpeği kurt sanarak vururlar ve derisini satarlar. Kunaşeyli hiciv ustası Thazepl Reşat, bu olay üzerine “ Köpeğin Şikayeti” isimli şiiri yazar:

«Куджмэ(*), куджмэ!», - жаIэурэ фыкъызэщIошасэ,
Kurt kurt diyerek ata atlıyorsunuz,(biniyor)

Уэр абазэу къэсыр сэ фыкъыстоухь
Her yetişen Abaza beni hırpalıyor,

ХьэщIэ Билустэным щынабгъэр къещ,
Misafir Belustan kuzuyu kırkıyor,

Хьэфэр зэращар сомитхус, жи.
Köpeğin derisini beş liraya sattılar.

(*)Куджмэ (абазэбзэ) – дыгъужь. - Kurt)

Пхъэпшынэ Iэзэу щыта усакIуэ Мацу-Лъашэ ЛIыгъурхьэблэм яхуиусари къызытехъукIар ипэкIэ къэтхьа адыгэ IуэрыIуатэм фIыуэ илъагъу сюжетыращ – дыгъужьым пэтIыса «лIыхъужьхэм» джэдур къаукI:

Usta mızıkacı, bestekar Macu Laşe, Lığurhable için yazdığı şiirin konusu, Adıge söylencelerinde sıkça rastlanan bir öge - kurt avlamaya koyulan “kahramanların” kurt sanrak kediyi vurmaları:

«Мацу-ЩIакъуэ ЛIыгъурхьэблэм яхуиуса уэрэд»
“Macu’nun Lığurhable için bestelediği şiir”

Ихьсаныжьым фок′ къывет, Iа хьайрэу рирайрэ,
İhsan size tüfek veriyor, ahayra rirayra,

Фэр ефтынкI′э къыфщогугъ, Iа хьайрэу рирайрэ
Derisini vereceğinizi umuyor,ahayra rirayra,

Г′атэ маисэм зыкъыфхуещI, Iа хьайрэу рирайрэ,

Хьэкъы(*) ефщIар игу икI′ынIым, Iа хьайрэу рирайрэ
Hakkı’y(kedinin sahibi), yaptığınızı unutmaz, ahayra rirayra,

Хьэжмуридыр хуэпцIэгъуэплъс, Iа хьайрэу рирайрэ,
Hajmurid’de kırmızıya çalıyor, ahayra rirayra,

Гъуанэм къиплъым къиукI′ас, жи, Iа хьайрэу рирайрэ,
Delikten bakan öldürdü, ahayra rirayra,

Уэлъпэн цIыкIум зыкъегъэхъу, Iа хьайрэу рирайрэ,
Küçük welpen dikleniyor, ahayra rirayra,

Г′эдуухъур къэвукI′ас, жи. Iа хьайрэу рирайрэ,
Erkek kediyi vurdunuz ahayra rirayra,

Ихьсаныжьым шэр къеутIыпщ, Iа хьайрэу рирайрэ,
İhsan kurşunu atıyor, ahayra rirayra,

КI′эрутIыпщыр ЛIуп Нанус, Iа хьайрэу рирайрэ
En son atanda Lu Banu’dur, ahayra riryra

Фунэхъуну фыщэкIуа! Iа хьайрэу рирайрэ
Derdinize ne düştüydü avlanıyorsunuz, ahayra rirrayra.

Г′эдуухъур къэвукIас! Iа хьайрэу рирайрэ.
Erkek kediyi vurdunuz, ahayra riryra,

Хьэкъы нэфыр вгъэунэхъуас! Iа хьайрэу рирайрэ
Kör Hakkı’nın başını belaya soktular.

(*)Джэдур зейм и цIэ. Kedinin sahibinin adı.

Адыгэ экспромт гъэпсыкIэм тетщ «Сэлихь-Лъашэ тутынащэхэм зэрахуэусари» (зытриусыхьар къуажэм къыдыхьа тутынащэхэм джэд зэрадыгъуарат):

Adıge doğaçlamasının bir örneği, Selih Laşenin tütün satıcıları ile ilgili yazdığıdır (Köye gelen satıcıların tavuk çalması)

Г′эдыкI′итI зы хъурыщс,(*)
İki yumurta beş kuruşa,

АнэщIищыр сом ныкъуэс,
Eli boş üçü yarım lira,

Тутын уокъуэр(**) г′эдипщIс.
Bir kilo tütün on tavuğa,

ФIыцIэм и къуэ балид
Karanın oğlu balid,

Бзагуэм и къуэ Бадри,
Dilsizin oğlu Badri,

Фи уэрэдыр ирикъуIым,
Şarkımız yetmiyor,

Фызхуэныкъуэр вжесIынс.
İhtiyacınızı söyleyeyim,

Г′эд лъэхъар г′абэм ирожэ, жи!..
Bağlanmış tavuklar koşuşturuyorlar..!

(*)Хъурыщ – тырку ахъшэ жьгъей; - Kuruş.
(**)Уокъуэ – килограмм. – Kilogram.

ЩIэныгъэ еплъыкIэу убгъэдыхьэмэ, тыркум ис адыгэхэм нобэр къыздэсым яхъума уэршэрыкIэ хабзэхэр социокультур институт псо ирокъу. Абы епха IуэрыIуатэр Iэмал имыIэу тхыжын, зэдзэкIынхэмрэ еIуэлIапхъэхэмрэ щIыгъуу къыдэгъэкIыжын хуейщ, мыпхуэдэ институтхэр лъэпкъыпсэр къэзыхъумэ Iэмал нэхъыщхьэхэм зэращыщым къыхэкIыу.

Bilimsel olarak değerlendirecek olursak, Türkiyeli Adıgelerin bu güne kadar koruyabildikleri sohbet kültürü, tek başına bir “ sosyokültür” enstitüsü sayılır. Bu tür enstitüler, ulusun köklerini koruyan önemli enstrümanlar olması sebebi ile yorum ve katkılar ile birlikte tekrar yazılması gerekmektedir.

Тыркум щыпсэу нобэрей щIэблэр абы пэIэщIэми, адыгэ тхьэмадэхэм бзэ гъэщIэгъуэн яIурылъщ – пасэрей гупсысэкIэм тету зы адыгэбзэ, совет литературей стилым, официаль теле-, радио-, газетыбзэ IэрыщIым «имыгъэутхъуауэ» IуэрыIуатэбзэ курых.

Türkiye’deki bu günkü nesil bu konulara yabancı ise de, Adıge thamadeleri çok orijinal bir dil konuşmaktalar - Sovyet edebiyat dilinin, resmi televizyon, radyo ve gazetelerin “bulandırmadığı” eski Adıge dilini.

«УЗУН-ЯЙЛЭ» жыхуиIэ дамыгъэм, культур кодым къеджэфым IупщIу и нэгу къыщIохьэ нэм къыщIэджагуэу зы шыфэ-лIыфэ, зы жьэгу мафIэ, зыми хомыгъэгъуэщэну зы псэлъэкIэ-гушыIэкIэ, лIэщIыгъуэрэ ныкъуэрэкIэ мыбы иса цIыхухэм – лIыхъу тхьэмадэхэм, щIалэ хъыжьэхэм, хъыджэбз цIэрыIуэхэм, пхъужь дахэхэм, джэгуакIуэ-усакIуэхэм, пшынауэ фIэрафIэхэм, ефэндыхэм, Iэзэхэм, шыхъуэхэм – я жыIэхуэ, я псэхъуахуэ, я дунейкъутахуэ...

“UZUNYAYLA” denilen markayı, kültür kodunu okuyabilen biri, açık olarak; bir tarz, bir ocak ateşi, başkalarına benzemeyen bir tavır, 150 senedir buralarda yaşamış - thamadelerin, yaman delikanlıların, meşhur kızların, güzel dulların, söylence ustalarının, oturaklı mızıkacıların, hocaların, şifacıların, at bakıcılarının- söz ve yaşam izlerini okuyabilecektir.

«Къэбэрдеижьурэ жыгей жьэгужьым, дакъэжь мафIэу зэхэмыкIыжым» ущызиIэжащэрэт, си Узун-Яйлэ...

Kadim Kaberdey’in sönmeyen ocağında seni bulabilseydim ey Uzunyaylam…


Тхыгъэм хэдгъэхьахэр къэугъуеижынымкIэ дэIэпыкъуэгъу къытхуэхъуахэм фIыщIэ яхудощI: Чэтауэ Ибрахьим (Синоп – Мейкъуапэ, «Дышъэпс» кафе), Ягъэн Илдрай (Къэзанчыкъ (Узун-Яйлэ) – Мейкъуапэ), Къайсэр къалэм (Талас) дэт Хасэм и тхьэмадэ Къэрэшей Нэждэт, адрейхэми.

Bu yazıyı oluştururken bize yardım edenlere teşekkür ediyoruz: Çetaw İbrahim,( Sinop- Maykop Dışeps Cafe), Yağan Yıldıray( Kazancık- Uzunyayla), Kayser Talas Derneği başkanı Karaçay Necdet ve diğeriler.

Пащты Мадинэ, филологие щIэныгъэхэмкIэ кандидат,
Адыгэ къэралыгъуэ университет.
Paştı Madina, Filoloji Bilimleri Doktoru,
Adıgey Devlet Üniversitesi

Çeviri: Tegulan Yakup Temel
Cherkessia.net