Fahri Huvaj İle Anadil ve Ulus Bilinci Üzerine Söyleşi (1/2) Bir Adıge olarak Türkiye Cumhuriyet'nden ne yazık ki, fazla bir beklenti içinde olamıyorum. AB sürecinde zevahiri kurtarmak amacıyla yapılan göz boyama çabaları da tümden önemsiz değil elbette ama Adıge dilinin ve kültürünün yok olmasını önlemek anlamında TC'nden ne yazık ki, kararlı ve samimi bir çaba bekleyemiyorum.
1978 yılında ilk kez Anayurt Kafkasya'ya heyet halinde giden 4 kişilik grup içinde yer aldım ve bu gezinin kotarılmasına öncülük ettim. Ankara K.K.K. Derneği sahipliğinde Nartların Sesi dergisinin çıkarılmasına öncülük ettim ve Dernek adına Sahibi oldum. Daha sonra yine Dernek sahipliğinde Kafdağı dergisini çıkaranlar arasında bulundum ve bir süre genel yayın yönetmenliğini üstlendim. 1989 yılında Ankara'da uluslararası katılımlı olarak düzenlenen Muhaceretin 125 Yılı Kültür Haftası etkinliklerini düzenleyenler ve yürütenler arasında bulundum.
1978 гъэм апэрэу Тихэкужъэу Къафкъасым купэу кIогъэ нэбгыриплIымэ сахэтыгъ ыкIи а кIогъум кIэщакIо сыфэхъугъ. Анкара-Ыпшъэрэ Къафкъас Хасэм ыцIэкIэ Нартмэ ямакъ гъэзетым икъыдэгъэкIын кIэщакIо сыфэхъугъ. Ащ ыуж джыри а Хасэм ыцIэкIэ Къафдагъы журналыр къыдэзгъэкIыгъэмэ сахэтыгъ ыкIи зы лъэхъан редактор шъхьэIэу Iоф щысшIагъ. 1989 гъэм тятэжъхэр хэкужъым къызэрэрафыгъэр илъэси 125-рэ зэрэхъугъэм фэгъэхьыгъэу Анкара щызэхэтщагъэ Къафкъас шIэнхабзэм и тхьамаф хьэгъолIыгъохэр зэхэзыщагъэу зезыщагъэмэ сахэтыгъ.
1991 yılında Dünya Çerkes Birliği Derneği'nin kurucuları ve yöneticileri arasında yer aldım. Yine uluslararası katılımlı Dil ve Alfabe, Adıge Xabze (Adıge Töresi/geleneksel hukuku) sempozyumlarında konuşmacı, çevirmen ve katılımcı olarak görev aldım.
1991-рэ илъэсым Дунэе Адыгэ Хасэр зэхэзыщагъэмэ ыкIи зезыщагъэмэ сахэтыгъ. ИтIанэ джыри Бзэм-тхэпкъылъэм, Адыгэ Хабзэм фэгъэхьыгъэу къэралыгъуабэмэ къарыкIыгъэ шIэныгъэлэжьхэри зыхэлэжьэгъэ шIэнзэдэIуатэхэми (семпозиумхэми) псэлъакIоуи, зэдзэкIакIоуи сахэлэжьагъ.
Türkiye Cumhuriyetinden Adıge dili ve kültürü adına beklentileriniz nelerdir?
Адыгабзэмрэ Адыгэ шIэнхабзэмрэ афэгъэхьыгъэу Тырку Республикэм сыдкIэ ущыгугърэ?
FH – Bir Adıge olarak Türkiye Cumhuriyet'nden ne yazık ki, fazla bir beklenti içinde olamıyorum. AB sürecinde zevahiri kurtarmak amacıyla yapılan göz boyama çabaları da tümden önemsiz değil elbette ama Adıge dilinin ve kültürünün yok olmasını önlemek anlamında TC'nden ne yazık ki, kararlı ve samimi bir çaba bekleyemiyorum. Bu durum böyle devam ettiği takdirde 20-30 yıllık bir dönem içinde Adıge dilinin ve kültürünün Türkiye'de toprağa gömüleceğinden, tümüyle yok olacağından ciddi biçimde kaygı duyuyorum.
Хъу.Ф. – Сиджагъу нахь мышIэми, Адыгэу сыкъапштэмэ, Тырку Республикэм бащэкIэ сыщыгъугъын слъэкIырэп. Европэ къэрал зэгохьагъэмэ ахэхьэрэ гъогум адэхъоу зыкъыщигъэлъэгъон, анэхэр ыгъэплъэхъун фэшIыкIэ нахь мышIэми ыгъэцакIэхэрэр пкIэнчъэ дэдэу арэп ау Адыгабзэмрэ шIэнхабзэмрэ хэмыкIодэжьыпэным пае Тырку Республикэм тиджагъу нахь мышIэми ишъыпкъэу тиуз Iэзэгъу фэхъунэу зы лъэбакъо ыдзынэу сыщыгъугъын слъэкIырэп. А Iофыр джы зэрэщытым тетэу кIомэ илъэс 20-30-м къыриубытэу Адыгабзэри адыгэ шIэнхабзэри Тыркуем щычIатIэжьыпэным, щыкIодыжьыпэным сишъыпкъэу сытещыныхьэ.
Ancak kendisine yüklenen veya kendisinden beklenen her türlü görev ve yükümlülüğü en içten ve iyi biçimde yerine getirmeye çalışan bir TC yurttaşı olarak, devletimin, kendi bağrında can çekişmekte olan bir dil ve kültüre ilgisiz kalmasını, göz göre göre ölmesine izin vermesini, hatta belki de «ölsün de kurtulalım» anlayışıyla hareket etmesini içime sindiremiyorum. Bütün kültür dostu Türkiye aydınlarının bu sürece müdahil olmaları gerektiği kanısındayım. Onlardan bunu bekleyebilmek istiyorum.
Ау сыд фэдэ Iоф ыпшъэ къыралъхьагъэми анахьышIоу зыгъэцэкIагъэ Тырку гражданмэ зыкIэ сащыщэу сыкъапштэмэ, сикъэрал ежь ыкокI илъэу ыпсэ пытыжь къодиеу щыт зы бзи зы шIэнхабзи амыгъапэу, ахэр нэрылъэгъоу зэригъалIэрэм, ащ къыщымыцуоу «орэлIи тыгу орэпсэфыжь» ыIорэм фэдэу зэрэзекIорэр сыгу тефэрэп. ШIэнхабзэр зикIасэу зиныбджэгъу цIыф къэущыгъэ пстэури а Iофыгъом зыгорэурэ хэгущыIэнхэ фаеу къысшIошIы. АщкIэ ахэмэ сащыгугъышъунэу сыфай.
Ne yazık ki, önümüzde çok kötü bir tecrübe var. Dünyanın en zengin sesli dillerinden biri olan Ubıkhca, Anadolu'da göz göre göre toprağa gömüldü. Ta uzaklardan; Fransa'dan bir Enstitü durumu öğrenip ilgi göstermemiş olsaydı, belki Dünya Bilim Tarihi'nden de silinip gidecek, böyle bir dilin varlığından bile kimsenin haberi olmayacaktı. Neyse ki, Anadolu'nun bağrında toprağa gömülmek üzere olan böyle bir servetin varlığını farkeden Fransa biraz ilgi gösterdi de, Ubıkhca hiç değilse örnek sesler ve transkripsiyon olarak Bilim Tarihi'nde yer alabildi.
Тиджагъу нахь мышIэми зы хъугъэ-шIэгъэ дэидэдэ тапашъхьэ илъ. Дунаем анахь мэкъабэ зыхэт бзэу тетыгъэмэ ащыщэу Убыхыбзэр Анатолием нэрылъэгъоу щыфэхишъ, щычIатIэжьыгъ. Аддэ чыжьэу Францием зы институт Iофыр зытетыр кхыгурыIори гулъытэ къыфимышIыгъагъэемэ дунэе шIэныгъэ тхыдэми къыхэнэжьыхэщтыгъэп, ащ фэдэ бзэ дунаем тетыгъэми ашIэхэщтыгъэп. Сыдми Анатолием щычIатIэжьы пэтэу ащ фэдэ байныгъэшхо зэрэщыIэр гулъызытэгъэ Францием тIэкIу гулъытэ къыфишIишъ, Убыхыбзэр зи мыхъуми мэкъэ щысапхъэхэмкIэ ыкIи транскрипцэ тхыгъэмкIэ шIэныгъэ тхыдэм къыхэнэнэу хъугъэ.
Kanaatimce Türkiye, kendisine yakıştırılan ve yapıştırılan «barbar» damgasını artık haketmemeli, hak etmediğini göstermeli, coğrafi ve bitki örtüsü olarak çorak bir bozkıra çevirdiği Anadolu'yu, hiç değilse dil ve kültür bakımından da çorak bir bozkır haline getirmemeli, Anadolu'nun bir diller ve kültürler mezarlığına dönmesine göz yummamalı, Anadolu'yu bir diller ve kültürler bahçesi/mozayığı haline getirmenin çabası içinde olmalıdır.
Сэ сызэреплъырэмкIэ Тыркуем къыфагъэшъуашэу къырагъэпкIырэ «ХьэкIэкъуакI/Iалы» зыфэпIощтым фэдэ тамыгъэр зыфигъэшъошэн/къызтыригъэнэн фаеп, ар зэрэфэмышъуашэр къыгъэлъэгъон/къыгъэшъыпкъэн фае, чIыгъурышъо/географие ыкIи къэкIыгъэ теплъэу иIэм ылъэныкъокIэ чIылъэ гъур джашъо ышIыгъэ Анатолиер зи мыхъуми бзэхэмрэ шIэнхабзэхэмрэ алъэныкъокIэ чIыпIэ гъур джашъоу къымыгъэнэным, Анатолиер бзэхэмрэ шIэнхабзэхэмрэ якъэхалъэ зэрэхъурэр ымылъэгъу фэдэу зишIын фаеп, Анатолиер бзэхэмрэ шIэнхабзэхэмрэ яхатэ/ямозаикэ шIыгъэным ишъыпкъэу пылъын фае.
Bu mümkündür. Dünya'da örnekleri vardır. İsviçre, Rusya, İspanya, Bulgaristan uygulamalarından çok daha ileri, çağdaş, uygar bir çözüm Türkiye'de üretilebilir ve hayata geçirilebilir. Ve bu, belki de Anadolu'nun her yönden bozkır olmaktan kurtulmasına, şahlanmasına yol açabilir.
Ар пшIын плъэкIынэу щыт. Дунаеми шапхъэхэр тетых. Швицарием, Урысыем, Испанием, Булгарием зэрэщашIыгъэм нахьи бэкIэ нахьышIоу, непэрэ гъашIэм нахь диштэу зы шIыкIэ амал Тыркуем къыщыбгъотын ыкIи щыбгъэуцун плъэкIыщт. ЫкIи ар, лъэныкъо пстэумкIи чIылъэ гъур джашъор зытеплъэу щыт Анатолием а теплъэр зытыридзэу зыкъыIэтыным факIорэ гъогуи хъун ылъэкIыщт.
Şu an Türkiye kamuoyu gündemindeki Demokratik açılım konusundaki görüşleriniz nelerdir?
Джырэ лъэхъаным Тыркуе цIыфыбэр зыгъапэрэ демократик зыкъызэIухыныгъэм фэгъэхьыгъэу уиеплъыкIэхэр сыд фэдэх?
Şayet uygun görürseniz, bu konudaki görüşlerimi, daha önce bazı Çerkes aydınlarının, kanaat önderlerinin görüş ve değerlendirmelerini bir kitap halinde yayınlamak isteyen bir arkadaşım için hazırladığım, ancak çeşitli nedenlerle yayınlanmayan 12.12.2009 tarihli bir yazımı sunarak açıklamak isterim. Böylece o makalem de ilk kez bu sitede yayınlanmış olacaktır. Hemen belirteyim ki, ben bu konuda iyimser bir yaklaşımın benimsenmesi, atılan her olumlu adımın desteklenmesi gerektiği kanısındayım. Söz konusu yazımı aynen sunuyorum.
Хъу.Ф. – Игъоу шъулъэгъумэ мы Iофыгъом фэгъэхьыгъэу ыпаIокIэ Черкес цIыф къэущыгъэмэ, зигущыIэ нахь едэIухэрэмэ яеплъыкIэхэр зы тхылъ зэхэубытагъэу къыдигъэкIы зышIоигъо си зы ныбджэгъу пае 12.12.2010 гъэм стхыгъэу, ау шъхьэусыгъо зэфэшъхьэфхэм къахэкIыкIэ къыдамыгъэкIышъугъэу щытымкIэ къисIотыкIын. Аузэ а ситхыгъэри апэрэеу мы сайтым щыIугъэ хъун. ЗанкIэу къэсIоншъы, сэ мы Iофыгъом нэIшIукIэ еплъыгъэн фаеу, лъэубэкъушIу пэпчъ деIэгъэн фаеу сэлъытэ. А си тхыгъэр зэрэщыт дэдэу къэсэты.
DEMOKRATİK AÇILIM VE YENİDEN YAPILANMA SÜRECİNE DEMOKRATİK BİR YAKLAŞIM DENEMESİ
ДЕМОКРАТИЧЭСКЭ ЗЫКЪЫЗЭIУХЫНЫГЪЭМ ЫКIИ ИКIЭРЫКIЭУ ЗЫКЪЭГЪЭПСЫЖЬЫНЫМ КЪЫКIУРЭ ГЪОГУМ ДЕМОКРАТИЧЭСКЭУ ЗЫ БГЪЭДЭХЬЭКIЭ УНАЙ
Önce Kürt açılımı, sonra demokratik açılım, daha sonra da demokratik açılım, barış ve kardeşlik projesi adıyla sunulan, belki de Demokratik açılım ve yeniden yapılanma süreci olarak adlandırılması daha doğru olan süreç, haklı olarak son zamanlarda ülkenin gündemini tutuyor ve çok daha uzun süre tutacak gibi de görünüyor.
АпэрэмкIэ Курд зыкъыфызэIухыныгъ, ащ ыуж демократичэскэ зыкъызэIухыныгъ, ащ ыужи демократичэскэ зыкъызэIухыныгъ ыкIи мамырныгъэ зэкъошныгъэ проэкт цIэр иIэу къырагъэжьагъэу, ау демократичэскэ зыкъызэIухыныгъ ыкIи икIэрыкIэу зыкъэгъэпсыжьыным фэгъэхьыгъэ Iофыгъу епIомэ нахь игъоу щыт Iофыгъом, аужрэ лъэхъаным хэгъэгум имэфэлэжь зэлъиубытыгъ, джыри бэрэ зэлъиIыгъынэуи енэгуягъо.
Kanaatimizce, çok gecikmiş olan bu sürecin şimdi başlatılabilmiş olması bile bugün Türkiye koşullarında tek başına olumlu bir gelişme olarak değerlendirilmeyi hak ediyor. Çünkü bugün bu projenin gündeme gelebilmiş olması, tekleştirme/Türkleştirme /asimile etme politikasının veya kısaca resmi idelojinin tarihsel ve sosyolojik gerçeğe, eşyanın tabiatına aykırı biçimde oluşturulduğunun (ki, yalnızca Kürt partisi liderinin soyadının Türk olması bile bu gerçeğin çarpıcı bir ifadesidir) hiç değilse bir kısım devlet tarafından da görülmüş ve kabul edilmiş olduğu anlamına geliyor.
СызэрэгугъэрэмкIэ бэкIэ кIэсагъэу щыт а Iофыр джы къызэрежьэшъугъэ къодыери непэ Тыркуем изэрэщыт елъытыгъэу зыужьыныгъэ IофышIу къегъэжьагъэкIэ плъытэныр тефэ, фэшъуаш. Сыда зыпIокIэ мы Iофыгъор непэ къызэрежьэшъугъэм къегъэлъагъо лъэпкъхэр зэкIэ зы шIыгъэным/ Тырку шIыгъэным/хэгъэщэпсыхьэжьыным (ассимилацэ шIыгъэным) фэгъэхьыгъэ политикэр е кIэкIэу оффицалнэ идеологиер тхыдэми социйологие щыIакIэми, пкъыгъом ишIыкIэ-щытыкIи апэшIуекоу зэрэгъэпсыгъэр (Кудр партием итхьаматэ иунэгъуацIэ Тыркоу зэрэщытым изакъоми ар зэрэшъыпкъэр къегъэшъыпкъэжьы) зи мыхъуми къэралыгъо пкъыгъомэ азныкъохэми зэралъэгъугъэу зэрадагъэр къегъэлъагъо.
Ne yazık ki, Türkiye, Cumhuriyet tarihi boyunca bu tekleştirme/Türkleştirme/asimile etme politikası yüzünden çok şey kaybetti. En azından onbinlerle ifade edilen insanını, gencini kaybetti; yüzmilyarlarla ifade edilebilen parasal kaynağını kaybetti. Devletin vatandaşına, vatandaşın devletine; politikacısına, üniversitesine, askerine, yargısına, daha da kötüsü: kendisine güvenini kaybetti. Kendi sorunlarını çözebilme, empati yapabilme yeteneğini, kalkınma, gelişme ve refah umudunu kaybetti...
Тиджагъу нахь мышIэми а зы шIыныгъэ/Тырку шIыныгъэ/лъэпкъхэр хэгъэщэпсыхьэжьныгъэ политикэм иягъэкIэ Республикэ лъэхъаным къыриубытэу Тыркуем бэ шIокIодыгъэр. Анахь макIэмэ минипшI пчъагъэкIэ ицIыф, иныбжьыкIэ шIокIодыгъ, милярдишъэ пчъагъэу ахъщэ шIокIодыгъ. Къэралыр ицIыфмэ, цIыфхэр къэралым, политикмэ, университетмэ, дзэхэмэ, хыешIыхэмэ ащымыгугъыжьы хъугъэ, анахь тхьамыкIэгъожьри ежь зыщымыгугъыжьы хъугъэ, ежь икъынхэр зэшIуимыхыжьышъу, нэмыкIым ичIыпIэ иуцозэ фэгупшысэн (эмпати шIын) сэнаущэу хэлъыр шIокIодыгъ, зыкъэIэтын, зыужьын, тхъагъом лъыIэсын гъугъэ-гупшысэхэр шIокIодыгъ.
Bizden üç-beş yıl önce I9I7'de kurulan SSCB, hiç denenmemiş bir sistem uygulamasına karşın dünyanın ikinci süper gücü düzeyine erişebildi. Hatta 80 yıllık denemenin ardından bu sistemden vazgeçip, tekrar kapitalist sisteme geçmiş olmasına, SSCB'den RF'ye küçülmüş ve sil baştan yapılanmış olmasına karşın bugün bile bizim gerimizde olmadığı gibi, dünyanın ikinci süper gücü olma özelliğini korumaktadır.
Илъэсищ-илъэситф мынахьыбэу тэ тапэкIэ агъэпсыгъэ Совет къэралыгъор, амыгъэунэфыгъэ системэ кIэкъэпс теуцуагъэ пэтзэ зэрэдунаеу ятIонэрэ супэр кIуачIэ хъун ылъэкIыгъ. Илъэс икI(80) фэдизкIэ ар зегъэунэфы уж а системэр кIинэжьишъ, икIэрыкIэу капиталист системэм техьэжьыгъэ пэтзэ, Советышхор Урысие Федерацие къодыеу къэнэжьыгъэ пэтзэ, и къэралыгъо пкъыгъо пстэури ыгъэкIэжьыгъэ пэтзэ непи тэ тауж къызэримынагъэм имызакъоу, джыри дунэем и ятIонэрэ супэр кIуачIэу щыт.
Benzer durumdaki Polonya, en yakın komşumuz Bulgaristan bile Kopenhag kriterlerini yerine getirerek, bizim kapısında bekler hale gelebilmiş olmakla övündüğümüz Avrupa Birliği'ne giriverdi.
Ащ фэдэ хьэзырэу Полшэми, тигъунэгъу благъэу Булгариеми Копенхьаг шапхъэхэр къагъэшъыпкъишъ, тэ зипчъэIу тызэрэIухьэшъугъэ къодыем тызырыпагэ Европэ къэрал зэгохьэгъэхэмэ ахэхьэн алъэкIыгъ.
Bizim fiilen girmediğimiz 2. dünya savaşında I945'te taş üstünde taş kalmamış olan Almanya, 3,5 milyon Türkiyeliyi ve başka pek çok yabancıyı ülkesinde istihdam edebilir ve dünyada sözü dinlenir düzeyde gelişti, güçlendi. Aynı şekilde 2.dünya savaşı yıkımına en fazla uğramış ülke olan Japonya dünya devler liginde.
Тэ тызхэмыхьэпэгъэ я2-нэрэ дунэе заом I945 гъэм зихэгъэгу хэкIодагъэу мыжъозэтелъ къызэрымынэжьыгъэ Нэмыцэ хэгъэгум Тыркоу милйони 3,5, нэмыкI лъэпкъмэ ащыщэуи цIыфыбэ ихэгъэгу щегъэлэжьэшъу, игущыIэ зэрэдунаеу щыпхырегъэкIышъу, ащ фэдизэу зыкъыIэтын, зиужьын ылъэкIыгъ. Ащ фэдэ къабзэу я2-рэ дунэе зэошхом анахьэу зэтырикъутэгъэ къэралыгъоу Япониер дунаем и иныжъ лигэм хэт.
Hemen akla geliveren bu örnekler bile Türkiye'de bir şeylerin ters gittiğini, yanlış yapılandığını göstermiyor mu?!
Зэу гум къэкIырэ мы щысэхэмэ язакъоми Тыркуем зы Iофыгъо горэхэр пхэнджэу зэрэщыкIорэр, къэралыгъор пхэнджэу гъэпсыгъэ зэрэхъугъэр къагъэлъагъорэба?!
Şimdi adam gibi bir demokratik açılım ve yeniden yapılanma süreci yaşanabilirse bütün bu kayıpların yavaş yavaş yeniden kazanılması beklenebilir. Çünkü eşyanın tabiatına uygun bir yeniden yapılanma süreci başarılabilirse, ülke hızla sıçrama yapabilecek, devler ligine yükselebilecek genç ve dinamik bir potansiyele sahiptir.
Джы моу лIы фэдэу зы демократическэ зыкъызэIухыныгъэ ыкIи икIэрыкIэу зыкъызэгъэпэщыжьыныгъэ Iофыгъо тэрэз едгъэкIокIын тлъэкIымэ ыпэкIэ чIэтынагъэ пстэури цIыкIу цIыкIоу къэдгъэхъэжьын тлъэкIынкIи къэнэщтэп. Сыда пIомэ щыIэныгъэм ишIыкIэ хабзэ тетэу икIэрыкIэу зыкъызэгъэпэщыжьыныгъэ Iофыгъо тэрэз тфегъэкIокIымэ къэралыгъор зэу дэзыгъэпкIэен, иныжъ лигэм хэзыгъэхьэн ылъэкIынэу цIыф чан ныбжьыкIабэ иIэшъ, ары.
Bu süreç, gerçekte ve her şeyden önce Türkiye'nin ta 1839'larda başlatılan ve bir türlü sonuçlandırılamayan modernleşme/uygarlaşma projesinin son evresidir veya öyle olmalıdır. Ne var ki, öyle olup olamayacağı veya açılımın nereye kadar olabileceği hâlâ kuşkuludur.
Мы Iофыгъоу къегъэжьагъэ хъугъэр шъыпкъэмкIэ ыкIи зэкIэмэ апэу оддэ I839 илъэсхэм къащегъэжьагъэу Тыркуер зыуж ит IэнатIэу ыкIэм намыгъэсышъугъэ проэктым – къэрал лъыкIотагъэмэ, цивилизовнэ къэралмэ ащыщ хъун проэктым и аужыпкъэрэ лъэубэкъоу щытэу лъытэгъэн е аущтэу щыгъэтыгъэн фае. Ау щыт нахь мышIэми арэу хъущт-мыхъущтым е демократическэ зыкъызэIухыныгъэр зыдынэсыщтым джыри уемыхъырэхъышэнэу щытэп.
Çünkü gerçekte hiç de kolay olmayan, uzun bir maraton niteliği taşıyan Demokratik açılım sürecinin kimi talihsizlikleri ve handikapları vardır.
Сыда зыпIокIэ зыкIи мыIэшIэх маратон къэчъыхьэ кIыхьэшхоу щыт демократическэ зыкъызэIухыныгъэ Iофыгъом насыпынчъэгъэ пчъагъэрэ гъогу зэхэкIыпIэ зэжъу пчъагъэрэ къыпыщылъ.
En başta gelen talihsizlik geç kalmışlıktır. Değindiğimiz gibi, bu süreç 1924 Anayasası ile başlatılabilse, daha doğrusu Cumhuriyet, tarihsel ve sosyoljik gerçeğe, eşyanın tabiatına uygun biçimde yapılandırılabilse idi ülkemiz bu durumda olmazdı.
Апэрэ насыпынчъагъэр зэрэгужъуагъэр ары. Къызэрэхэдгъэщыгъэу мы Iофыгъор I924 хэбзэ шъхьэIэм къыдежьагъэу щытыгъэемэ, нахь тэрэзэу къэпIон зыхъукIэ, республикэр тхыдэм ыкIи социалнэ щытыкIэ шъыпкъэм, гъашIэм икIорабгъу тетэу агъэпсыгъагъэемэ хэгъэгур непэ зэрэщытэу щытыщтыгъэп.
Bu süreç, hiç değilse 1961 Anayasası ile birlikte başlatılabilmiş olsaydı, 12 martları, 12 eylülleri yaşamazdık, bugün İsviçre ile veya girmek için kapısında beklediğimiz Avrupa Birliği ülkeleriyle İspanya, Almanya ile yarışır/ karşılaştırılabilir düzeyde olurduk.
Мы Iофыгъор зи мыхъуми 1961 хэбзэ шъхьэIэм къыдежьэгъагъэемэ мартым и12-хэр, Iоныгъом и 12-хэр къытэхъулIэщтыгъэп, непэ Швицарием е тыхэхьэнэу зипчъэIу тыIут Европэ Къэрал зэгохьагъэхэм, ащ ащыщэу Испанием, Нэмыцэм теныкъокъоу/тырагъаршэу тыщытыщтыгъ.
Geç kalmışlık büyük bir talihsizlik olsa da zararın neresinden dönülürse kâr olduğuna göre, umutsuzluğa gerek yoktur. Yeter ki süreci doğru yönetebilelim ve en iyi biçimde sonuçlandırabilelim. Şimdi çabamız bu olmalıdır.
Зэрэгужъуагъэр насыпынчъэгъэшхо нахь мышIэми ягъэм итыдэрэ чIыпIэ дэжь къыщыбгъэзэжьми къэбгъэхъагъэу зэрэхъурэр къыдэплъытэмэ гур бгъэкIодынэу щытэп ау Iофыгъоу къэIэтыгъэ хъугъэр зэрэфэшъуашэу зедгъэкIошъумэ, шIукIэ ыкIэм нэдгъэсышъумэ. Джы зыуж титын фаер арарын фае.
Sürecin ikinci talihsizliği, beyaz Türkler yerine zenci Türkler tarafından gündeme getirilmiş olmasıdır. Kendini ilerici, devrimci, demokrat, sosyal demokrat vb sıfatlarla tanımlama hevesinde olan ama aslında beynini faşizan (en azından şovenist) düşünce ve ideolojilerden arındıramamış kadroların yönettiği partiler yerine, özellikle İslam'ı bilmeyen çevrelerce önyargılarla gerici, dinci olarak yaftalanan ve üzerinden topluma güvensizlik pompalanmaya çalışılan bir partinin bu işe soyunmuş olması hazmedilememekte, bu, açılımı istemeyenler tarafından kuşkuları tetiklemek için kolayca kötüye kullanılabilmektedir.
Iофыгъом ятIонэрэ насыпынчъагъэу иIэр, Тырку фыжьмэ ячIыпIэкIэ Тырку шIуцIэмэ къырахьэжьагъэу зэрэщытыр ары. АпэрыкIоу, революционерэу, демократэу, социал демократэу н... зызылъытэжьы зышIоигъохэу ау шъыпкъэмкIэ зышъхьэкуцI фашизан (е шовенист) гупшысэхэр ригъэкъэбзыкIын зымылъэкIыгъэ купмэ зэрагъакIорэ партиехэм ячIыпIэкIэ, анахьэуи быслъымэныгъэм икъоу щымыгъуазэхэм шIошIырыIоу концерваривыр е динтелъхьэр зыраупцIырэ ыкIи ащ дакIоу ущыгугъы мыхъунэу зыцIэ агъэIунэу зыпылъхэ партием мы Iофыгъор къызэриIэтыгъэр афэгъэткIурэп ыкIи ар мы зыкъызэIухыныгъэм фэмыехэмэ цIыфыбэм игурышхъохэр къагъэблыным пае зыфагъэшъхьапэн алъэкIы.
Ama beyaz Türk-zenci Türk ayrımının sona ermesi, herkesin ortak payda olarak insan ve vatandaşlık bilincinde ve statüsünde buluşması eşyanın tabiatı gereği ve kaçınılmazdır. Herkes, kimin yaptığına değil, ne yaptığına bakmak gerektiğini mutlaka öğrenecektir.
Ау Тырку фыжь-Тырку шIуцIэ зэхэгъэкIыныр щыгъэтыжьыгъэу, хэти цIыфэу, гражданэу зэрэщытыр зэхашIэу а статусыр язэфэдэу зэдагощэу а гупшысэр зэдаIыгъэу зэрэлъытэжьхэу щытыныр ары гъашIэм икIорабгъу диштэрэр ыкIи узыпэшIуекIон умыплъэкIыщтыр. Амал имыIэу хэти къыгурыIон фае зышIагъэм нахьи ышIагъэм еплъыгъэн зэрэфаер.
Aslında belki bunu talihsizlik olarak görmemek gerekir. Çünkü açılım projesini öneren kadro, gerici sayılan kesimden bir partidir. Üstelik bir muhalefet partisi değil, toplum çoğunluğunun oyu ve desteğiyle iktidarda olan bir partidir. Bu, açılımın toplum çoğunluğu tarafından benimsenmesini kolaylaştırabilecek bir etmendir. Ne yazık ki, yakın ve orta vadede böyle bir projeyi, başka bir siyasal kadronun gündeme getirebilme olasılığının yok denecek kadar az olduğu da acı bir gerçek olarak ortaya çıkmıştır.
ШъыпкъэмкIэ мыр насыпынчъагъэу лъытэгъэн фэмыенкIи мэхъу. Сыда зыпIокIэ, зыкъызэIухыныгъэ проэктыр къезыгъэжьэгъэ купыр, концервативкIэ алъытэрэ цIыфмэ къахэхъукIыгъэ партиеу щыт. ЫкIи ар апэщыт партиеп, цIыфыбэм инахьыбапIэр зителъхьэу къэрал зегъэкIон IэнатIэр къыдэзыхыгъэ партиеу ары. Арышъ, зыкъызэIухыныгъэ проэктир цIыфмэ нахь IэшIэхэу аштэнымкIэ ар IэпыIэгъу хъарзынэ хъунэу щыт. Тиджагъу нахь мышIэми ащ фэдэ зы проэкт къыIэтын зылъэкIынэу гугъапIэ къыуитэу ащ нэмыкI зы политичнэ куп щыIэу джырэ благъэкIи нахь чыжьаIокIи къызэрэмылъагъорэри гугъэкIод гуаоу утыгум къихьагъэ хъугъэ.
Açılımın üçüncü talihsizliği projeyi gündeme taşıyan siyasal kadronun yeterince hazırlık yapmamış olmasıdır; bu konuda siyasal partileriyle, sivil-asker bürokrasisiyle muhalefetin ne denli tutucu ve direngen davranabileceğini önceden kestirememiş veya bunu aşabilmek için çağdaş uygarlık düzeyini temsil eden ülkelerdeki uygulamaları incelememiş veya örneklememiş olmasıdır.
ЗыкъызэIухыныгъэм и ящэнэрэ насыпынчъагъэр, а проэктир къезыхьыжьэгъэ купым икъоу ащ зыфигъэпсыгъэу зэрэщымытыр ары. Политчнэ партиехэри, дзэри, бюрократиери зэгъусэу мы Iофыгъор зымыдэу ащ пэуцухэрэр сыд фэдиз иинагъэу концервативнэу, лъэшэу къызэрэпэуцущтхэр ыпэкIэ гулъитэн ыкIи къыдилъытэн ылъэкIыгъэп е ар щыгъэзиягъэ зэрэхъущтым фэгъэхьыгъэу шапхъэ е щысапхъэ хъун ылъэкIыщт нэмыкIрэ къэралыгъохэм зэращашIыгъэхэр зэримыуплъэкIугъэр щысэхэр къызэримыгъэнэфагъэр ары.
Türkiye'de geleneksel muhalefet stratejisi, yanlış yaptırmama, işin en doğru biçimde yapılmasını sağlama anlayışına değil, iş yaptırmama anlayışına dayalıdır. Başka deyişle; daha iyi projeler ortaya koyarak yükselme anlayışına değil, ortaya konulan projeleri başarısız kılarak, karşıdakini yıkarak yükselmiş görünme anlayışına dayalıdır. Bu yüzdendir ki, muhalefetin herhangi bir ülke sorununa önerdiği inandırıcı, somut bir çözüm önerisi/projesi bulunmamaktadır. Buna bağlı olarak da kamuoyu ve seçmen huzurunda bir iktidar alternatifi olamamaktadır. Muhalefet, geçmişte önerdiği, savunduğu bir çözüm önerisini bile, sırf bunu AKP başarmış olmasın diyerek yadsıyabilmekte, karşı tavır alarak kendini inkâr edecek noktaya gelebilmektedir.
Тыркуем хабзэ щыхъугъэ пэуцуныгъэ стратегиер зытешIыхьагъэр, къэралыр зезыщэрэмэ пхэндж аримыгъэшIэнэу, Iофхэр дэгъоу тэрэзэу аригъэшIынэу арэп, Iоф аримыгъэшIэхэнэу ары нахькIэ. НэмыкIэу къэпIон зыхъукIэ, проэкт нахьышIухэр утыгум къырилъхьэу ащкIэ цIыфыбэмэ агу зырыригъэхьынэу, аузэ нахь дэкIотэенэу арэп, утыгум къыралъхьэгъэ проэктхэр пхыримыгъэкIэу, аримыгъэцакIэурэ, а проэктхэр къезыхьыжьагъэхэр ыгъэпутымэ къыриIэхызэ ежьыр дакIоягъэ фэдэу зыкъигъэлъэгъоныр ары. Адышъ, апэуцурэ партиемэ хэгъэгум и зы Iофыгъо фэгъэхьыгъэу утыгум къыралъхьагъэу зы проэкт IупкI ыцIэ къепIонэу щыIэп. Ащ къыхэкIыкIэ а партиехэр къэрал Iоф афызехьэнэу цIыфыбэмэ ашIошIы хъурэп, ренэу зэрэопозицэу къэнэжьых. Опозицэм зэгорэм къыгупшысишъ, къахилъхьэгъэгъэ проэктыри непэ ар тетыгъор зыIыгъ партием шъхьэрэмып еIошъы, ыдэжьырэп, ащ пэуцужьышъ, ежь ежьырэуи зегъэпцIыжьы.
Türkiye Çerkesleri olarak talihsizliklerimizden biri de, bizim (hiç değilse bir kesimimizin) bu muhalefetin gerçek yapısını, niteliğini kavrayamamış ve hâlâ onlardan medet umar halde olmamız veya öyle görünmemizdir.
Тыркуе АдыгэхэмкIэ насыпынчъагъэу тиIэмэ зыкIэ ащыщыр, тэ (зэкIэу щымытми, зы купышхом) а опозицэхэмэ яшIыкIэ шъыпкъэ зытетыр икъоу къызэрэдгурымыIорэр, джыри ахэмэ зыгорэкIэ тазэрэщыгугъушъурэр е ащ фэдэ теплъэ къызэрэттеорэр ары.
Kaynak:
http://xopurilazi.blogcu.com/fahri-huva ... -2/8809789http://cherkessia.net/news_detail.php?id=3940
Oturum Aç
Kayıt Ol
İstatistik
Pano Kılavuzu
Arama
Haberler 
Site haritası 
SitemapIndex 
RSS besleme 
